Sven Hiedinniń YArdannan shyǵyp Kyruarniyaǵa kelui
Sven Hedin sonau shyǵys jaqqa kóz salyp túryp sóileidi:
– Meniń aitpaqshy bolyp túrǵanym – shyn bolǵan tarihi áńgime, biraq búl áńgime tylsym túz alyp ketipti. Osynyń saldarynan keibireuler búl áńgimeni adam baiybyna bara almaityn qiyal-ǵajaiyp ertegisi degen qorytyndyǵa kelgen.
Búl jańa eradan búrynǵy 138-jyly bolǵan oqiǵa. Úly sayahatshy CHan Han Vudi patshanyń «batystaǵy iortshylarmen birlesip (erte zamanda elimizdiń batys shekarasynda bolǵan úlken memleket – búgingi Amu dariyasy alabynda, orta bóliginde bolǵan) soltústiktegi finderge soqqy beru» sayasaty boiynsha kómekshisi Ganpudy jáne bir top nókerlerin alyp, batys óńirge elshilikke attanady.
Batysqa kele jatqan jolynda barlyǵy finderdiń qolyna túsip, qúl etiledi. Bastapta finder han patshalyǵynyń búl “jansyzdaryn” qatań baqylaidy. Kúnder óte kele olar túgeldei fin elinen áiel alyp, úili-balaly bolady. Sonymen olarǵa bolǵan baqylau da bosańsidy.
Alaida Jań CHyan fin elinde bolǵan 11 jyl barysynda óziniń qasietti boryshyn esinen shyǵarmaidy. Ol Han Vudi patsha ózine tabys etken – bas jaǵyna úsh tal qodas qúiryǵy bailanǵan úkili tudy qaster tútyp saqtaidy. Búl úkili tudyń han patshalyǵy ordasynyń kuáligi ekendigi jáne keiin batys óńirdegi ár elge sálem osy arqyly jetkiziletindigi oǵan ayan-dy.
Ai súttei jaryq bir kúni túnde Ganpumen ertede uádelesip qoiǵan Jań CHyan ózderimen birge batysqa barǵysy kelgen on neshe jasaqpen sóz bailasyp, qaru-jaraq, at jáne jol azyq úrlap alady da qashyp ketedi. Olar fin eliniń shekarasynan shyqqan soń asqan taulardan asyp, sortańdy sazdardan ótedi de, batys óńirde alǵash ret Kyruarniya eline keledi. Búl jerde qysqa uaqyt tynyǵyp, rettelgen soń batysqa úzdiksiz sapar shegedi.
Mine, osydan bastap Kyruarniya degen jer aty Juńgonyń tarihi kitaptarynan únemi úshyrap otyrady. Biraq Ońtústik-Soltústik patshalyqtary dáuirine jetken kezde, óskeleń mádenietke ie Kyruarniya atty osy bir baiyrǵy memleket aty tarihtan ayaq astynan ǵaiyp bolady. Tań patshalyǵy dáuirine kelgende Juńgonyń kóptegen shekara óńir jyrlarynyń ishinen “Kyruarniya” sózi taǵy da kezdesip qalyp otyrady. Biraq ol batys óńir siyaqty úlan-baitaq óńirdiń aty retinde alynady. Al sonda naǵyz Kyruarniya qaida bolǵany? Búny eshkim aityp bere almai keledi.
Áńgimesin osy araǵa ákelgen Sven az kidirdi de taǵy sóilep ketti:
– Men búl áńgimelerdi osylai kelerden búryn Juńgo jaǵdaiyn qanyq biletin mamandardan estigenmin. Olardyń keibireuleri Kyruarniya degen – balqi qúmdy shóldegi qúbylmaly saǵym, yaki sol bir dáuirdi estelikke qate alynǵan, ya oidan qiystyrylǵan nárse. Qorytyp aitqanda, Kyruarniya degen el bolmaǵan dep kesip aitady. Óitkeni kartaǵa qarasańyz – ol ara adam pendesi joq óńir, múnda qaidaǵy qala-qorǵan?
Biraq endi bireuler: «Tarihtyń ózgerisi kúrdeli bolady. Tarihta joiqyn ózgeris bolǵan mysaldar barshylyq. Endeshe Kyruarniya shyn bolǵan ba, joq pa – ony arheologtardyń tekserip, dáleldeuine qaldyrǵan jón», – dep qaraidy.
– Eger Kyruarniya túzdy kólge jaqyn mańda delinse, biz áueli túzdy kóldi tauyp alsaq, Kyruarniyany da tauyp aluǵa bolatyn shyǵar? – dep tilmash óz oilaryn ortaǵa saldy.
– Búl onshalyqty jeńil sharua emes! Sen bilmeitin bolsań kerek, 1877 jyly Resei sayahatshysy Perjalovskii Lopnúr raionynan Qaraqúshyn degen kóldi tauyp, ony “túzdy kóldi taptym” dep jariyalaǵan. Biraq onyń tapqany túshy suly kól eken. Búlai bolǵanda Juńgonyń geografiyalyq materialdary qate istelgeni me? Eger dúrys istelgen bolsa, naǵyz túzdy kól qaida? Meniń oqytushym, germaniyalyq Irshhod, “túzdy kól qúrlyq kóli, ony ashy suly kól ekendigi sháksiz, búl arada reseilikter qatelesip otyr” dep qaraidy. Al Perjalovskii “naǵyz túzdy kóldi taptym” deidi. Sonymen ekeui áli aitysyp keledi. Búlarynan shyndyqqa shyqqan eshteńe joq, – osyny aityp, Sven eki iyǵyn jazyp, daǵdarǵan beine kórsetti.
Tarihtyń búl qúpiyalyǵyn qalai ashuǵa bolady? Búǵan Sven birden asyǵyp ketpedi. Ol áueli qol astyndaǵylaryna jańa kól óńiriniń jer jaǵdaiyn ólshetti. Sonan keler jyly kóktem basynda búl shved tarym dariyasynyń bir tarmaq aǵyny esepteletin Konchi ózeni arqyly Lopnor raionyna tartty. Al qúrlyq jolymen kele jatqan adamdary búrynǵysynsha ózendi jaǵalai jol aldy, olar Svenmen belgilengen jerde tabyspaq boldy.
Lopnúr óńirine jetken Sven tekserip-zertteu arqyly búl óńirde birneshe kól bar ekenin, búlardyń bári Juńgo ańyzdarynda aitylatyn túzdy kóldiń ornynda ekenin, ishindegi eń úlkeni Lopnor dep atalatynyn ári ashy suly kól ekendigin anyqtady. Ol Lopnor kólin jyljymaly kól dep bildi. Juńgonyń erte zamandaǵy túzdy kóli — mine, osy Lopnor kóli, osy ashy kól mańaiynan Kyruarniyanyń ornyn tauyp qalarmyn dep eseptedi. Oǵan endi kemeniń jáne kemeshiniń qajeti qalmady, tek kelisken jol bastaushy bolsa jetip jatyr.
Qúrlyq jolymen júrgender de uádeli uaqytta jetip úlgerdi. Eki kemeshi ketetin kúni búl súńǵyla da jylboz shved adam bir semiz qoi jáne mai, kúrish, sábiz siyaqty nárseler ákeldirip, úiǵyrlardyń súiip jeitin tamaǵy – palau bastyrdy. Onyń ústine birneshe jyń araq ákeldiredi. Sonymen kemeshilerge qonaqasy berip, jeńispen tabysqandyqtaryn qúttyqtaidy. Búl qonaqasy qystaqtyń basyndaǵy aumaqty alańda ótkiziledi.
Búl shaǵyn qystaqtyń túrǵyndary óńkei momyn eginshiler bolatyn. Olar myna sheteldiktiń ózi jaldap alǵan eki kemeshige múndai meiir-qaiyr kórsetip jatqanyn kórip qatty áserlendi. Tamaq aldyǵa kelgen sátte Sven tabaqtaǵy palaudan sausaqtarymen eppen alyp asap jatty. Ol palaudy asap jatyp qasyndaǵy kemeshilerge úiǵyr tilinde:
– Jeńizder, jeńizder, toya-toya jeńizder, – dep otyrdy.
Onyń myna áreketi shaǵyn qystaqtyń adamdaryn tipti súisindirip, olardy “búl senim artuǵa bolatyn adam eken” degen oiǵa keltirdi. Osydan kóp ótpei Sven jol bastaushy tabudy aitqanda, qystaqtaǵylar oǵan aqyldylyǵy men iskerligin júrt tanyǵan YUdek degen jigitti úsynady. Ol jigit keiin Svenniń Kyruarniyany tabuynda zor ról oinaidy.
YUdek jas shamasy 24–25-ten aspaǵan jigit. Qyzyl shyraiyna qúp jarasqan qap-qara qos janary jalt-júlt etip, aqyldylyq qalyp tanytyp túrady. Ol ata-babasynan beri Konchi ózeniniń tómengi ańǵaryn meken etip kelgen, sondyqtan Lopnor óńirin bes sausaǵyndai biletin. Ol birneshe kúnnen beri Svenniń sayahatshylaryn bastap, osy óńirdi aralatyp, kópshilikke sirek kezdesetin jabaiy túieni kórsetti, Perjalovskiidiń jabaiy jylqyny qai jerden atqanyn, aǵylshyn ańshylarynyń jabaiy túieniń botasyn qai jerden ústaǵanyn kórsetip otyrdy.
Kópshiliktiń sóilerge sózi bolmai, tym-tyrys bolyp qalǵan kezde búl jigit Konchi ózeni jónindegi jáne Lopnor jónindegi qyzyqty áńgimelerdi bayandap berdi. Sven óziniń “aldau-qatu” ailasyna ishtei súisindi. Sonymen ol jol bastaushyǵa tipti de iltipat kórsetti.
Búl sayahatshylar Lopnúr raionyna ishkerlei kirip ketkende, olardyń bet aldynda shetsiz de sheksiz ketken sortań dala men qúm jatyr edi. Kórer kózge ol sortań dalanyń betinde bir qabat qatty qabyq jatqan siyaqty kóringenimen, is júzinde onyń ústi borpas qúm bolatyn. Búl jermen júrgen adam da, mal da qatty qinalatyn. Búlar dál osy shaqta, sonau erte zamanda alys sapar shegip kele jatqan sauda kerueni siyaqty nemese dúnieni jayau kezip júrgen budda momyndary siyaqty aldarynan birer qala nemese qystaqqa kez boludy qanshalyqty ańsaidy deseńshi!
Oilamaǵan jerden olardyń qarsy aldarynan topyraq tómpeshik, qala qorǵany, eńseli ǵimarattar búldyrlap kórine bastady.
– Jaraidy, jaraidy! Biz búgin bir jaqsy qonalqyǵa kez boldyq.
– Tezirek júrińder, baryp qala bazaryn aralaiyq! – dep kazaktar quanǵandarynan aiqailasyp ketti.
Túie ústinde kele jatqan Sven aldyndaǵy qalanyń nobaiyna kóz júgirte bastady. Qala mańyndaǵy topyraq tómpeshiktermen jalǵasyp ketken, al topyraq tómpeshikterdiń arasynan birqansha qúrylys boi sozady. Búl qúrylystar beine sáuletti sarailarǵa nemese ertedegi múnaralarǵa, ya bolmasa habarlasu tekshesine, nemese qairańdap qalǵan alyp soǵys kemesine úqsap ketedi.
Biraq búl araǵa kelip ornai qalǵan qaidaǵy múndai úlken qala? Kartada da aty joq, onyń ústine adam aitqysyz jym-jyrt. Búl ózi shól jazirasyndaǵy saǵym emes pe? Ondai emes. Arheologtardyń kózin uly tabiǵat aljastyra beredi ǵoi. Múnyń baiybyna bara almaǵan Sven kúdiktene:
– Búl qai jer? – dep súraidy.
– Búl YArdan.
– Aa, YArdan deimisiń? YArdan degen ne sóz?
– YArdan – Lopnúr óńiriniń eren kórinisi. Qariyanyń aituynsha, búl qalany jyn-shaitandar salypty. Kóp jyldardan beri búl aramen júrgen júrginshiler joǵalyp ketedi eken. Keibir júrginshiler búl qalaǵa kirip ketip, shyǵa almai, eń aqyrynda olardy jyn-shaitandar jep qoyady eken…
YUdek “YArdan” degen sózdi barynsha qyzyqty etip túsindirdi, biraq Sven múnyń mánisin sonda da anyq úǵyna almady. Keiin amalsyzdan sol úńgirdegi adamdardyń búl qalanyń osylai ataluyna negizdelip, ony keiingi shyǵarmalarynda erekshe atau retinde paidalandy.
Olar áńgimelese otyryp “YArdanǵa” kirip te ketti. Birden silkine túsken kazaktar ózderin mazaq qylǵan “jyn-shaitandardy” boqtai jóneldi, olardyń baǵanadan beri ǵimarat dep kele jatqany – shoqiǵan-shoqiǵan topyraq úiindisi bolyp shyqty.
Sven YUdekti qasyna ertip alyp “jyn-shaitandardyń” myna hikmet tuyndysyn zeiin qoya tamashalady jáne tynbai suretke aldy. Ol tura eki kún uaqyt sarp qylyp, osy arada tekserip-zertteu júrgizip, qúmdy shóldegi múndai ǵajaiyp kórinistiń syryn aqyry ashty: ańyzdarda aitylatyn “jyn-shaitandy” da tapty.
Rasynda, osynau yǵyr óńirde úzaq jyldar boiy úzbei soqqan qatty jel jerdi sai-jyra etip, qúm tóbeshikterdi “ǵimarattarǵa” ainaldyrǵan. Mine, osylai tabiǵattyń ózi adamdy aljastyratyn “qalany” salyp ketken edi.
«YArdan» atty osy bir jyn-shaitandar qalasynan attanǵan olar ári bir-aq kún jol júrip, qúlazyp jatqan taǵy bir baiyrǵy qalashyqqa kez boldy. Myna qalanyń topyraq úiindisinen salynǵan qala emestigin kópshilik búl joly anyq kórdi — búl naǵyz qonaq qala eken. Degenmen múny qala deu de dúrys emes edi: kólemi óte shaǵyn, jambyly da joq. Bar bolǵany birli-jarym úilerdiń silemi ǵana.
Búl kezde kún edáuir keshkirip ketken, Sven búl jerge onsha qyzyqpady. Ol úly Taklamakan shólinde erterekte qaralǵan birneshe qala ornyn qazyp kórgen, olardyń kólemi múnan áldeqaida úlken bolatyn.
Búl shved keshte bayaǵy zamanda qirap qalǵan bir “úige” túnep, oilamaǵan jerden sol “úidiń” ishinen Juńgonyń erte zamandaǵy birneshe mys jarmaǵyn jáne eki altasyn, birneshe aǵash qoimasyn tauyp aldy.
Búl nárseler Svenniń nazaryn audaryp, ol osydan bylai ómirde áldeqandai bir bayaǵy qalanyń orny tabylyp qaluy da ǵajap emes dep dolbarlady.
Ertesi tańerteń ertemen ol qol astyndaǵylarǵa at-kólikti daiyndatty da, aldaǵy búldyr eles ispetti hikmetti isti izdep jolǵa shyqty. Onyń sezuinshe, «Kyruarniya» osy bet aldynda.
Kún jylynyp, gúlder báisheshek atqan nauryz aiynyń sońǵy kezi bolatyn. Búl bir top adam úsh qiyrsyz qúmdy shólde ilbip keledi. Gúlder jaiqalyp, aǵashtar jasyl torqa jamylǵan, qústar sairaǵan tamasha kórinis kózge kórine qoimaǵanymen, kóktem lebi esip túratyn. Kúnniń tańerteńgi shúǵylasy sayahatshylardy jyly shuaǵyna bólep, boilaryn sergitti.
Top ishindegi án men bige áues birneshe úiǵyr at ústinde kele jatyp áserli halyq ánine basty. Olardyń ánin ayaqtai bere án ayaǵyn kazaktar ilip áketti. Olar osy bir suyq ta emes, ystyq ta emes qońyr salqyn kúnde júrip keldi, attary da serigip qalǵan. Kóktem kúni attardy qúnatyp-aq tastapty — 20 shaqyrymnan astam joldy bir demde artta qaldyrdy.
Damyldap tańerteńgi as ishetin uaqyt bolypty. Sven sayahatshylardy bir orynda toqtatyp, demaluǵa ámir etti. Osy shaqta ol bir erekshe jaitty baiqady: sońǵy eki túiedegi múz salynyp artylǵan teri túlyptar qurai bastaǵan, ishindegi múzdar kúnniń jyluymen erip, jol-jónekei aǵyp kelipti.
Búl ómirmen qatysty zor másele edi: qúmdy shólde sapar shekkende su bolmasa tiri qalu múmkin emes. Ózin tejei almai qalǵan ol:
– Su! Su! – dep aiqailai jiberdi.
Art jaqtaǵy jaǵdaidan habary joq YUdek te eshnárseniń baiybyna bara almai:
– Su? – dep dauystap qaldy.
Aqyldy qos janary tóńirekti sholyp ótti de, bet aldynda kórinip túrǵan bir top jyńǵyldy núsqap túryp:
– Anau oipandaǵy jerdiń astynda su barshylyq! – dedi.
Sven Hedin de túsine qoidy. Jyńǵyl shyqqan jerdiń astynda sudyń da bar ekendigi oǵan da ayan-dy. Ol YUdekke kúrek alyp, sol jerdi qazudy búiyrdy. Attan qarǵyp túsken YUdek kúrek salynǵan túieniń ústin kórip:
– Mine, qyrsyq! Bizdiń álgi kúrek túsip qalypty! – degende, dauysy eriksiz qatty shyǵyp ketti.
Ol osyny aitty da, atyna qarǵyp minip, at basyn keri búryp, keshe kesh túnep shyqqan jerge qarai úshyrta jóneldi.
Basqalar da attarynan túsip, demaldy. Olar úzaq uaqyt zaryǵa kútti. Aqyry YUdek te keldi. Ol kúrekti tauyp ákelipti, onyń ústine tauyp alǵan aǵashtan oiyp jasalǵan budda músini jáne erte zaman aqshalary da bar eken.
Budda músini men erte zaman aqshalaryn qolyna alyp kórip, jerden altyn tapqandai bolǵan Sven:
– Myna nárselerdi qai jerden tauyp ákeldiń? – dep súrai ketti.
– Sol keshe ózimiz túnep shyqqan úiden tauyp aldym. Keshe tún bolyp ketti de eshnárse kórinbedi. Tańerteń taǵy asyǵys attanyp ketip, búǵan nazar audarmadyq. Men baryp kúrekti qarap júrip, qiraǵan tamnyń qasynan osy aǵash oima men birqansha erte zaman aqshasyn jatqanyn kórdim. Kúrekti tauyp alǵan soń, jai ánsheiin qazyp kórip edim — osy nárseler shyqty.
– Ym, ondai bolǵanda, onyń baiyrǵy bir qalanyń naq ózi bolyp shyǵuy ǵajap emes eken. Biz su tauyp alaiyq ta qaita baryp kóreiik.
… … …
Sven men YUdek sóilesip túrǵan kezde eki lashker kúrekti ala salyp, jyńǵyldyń qasyna shúńqyr qazyp jiberdi. Azdan soń su da shyqty. SHúńqyrdaǵy su túnyp bolǵannan keiin kazaktar qoldarymen ústap, su ishuge talasa-tarmasa bas qoidy. Olar sudy úrttap alyp:
– Oibai, ashty eken! Ashty eken! – desip, bet-auzdaryn tyrjitty.
Zaty, búl jerdiń jer asty suynyń qúramynda túz kóbirek bolady eken. Uaqytsha múqtajdyqty sheshken bolmasa, ony úzaq uaqyt ishuge adam da, at-kólik te shydai almaityn.
Keri qaityp baryp tekseru oiynan amalsyz keshken Sven, qalǵan múzǵa qosyp isteu úshin sál ǵana su aldy da, shyǵysty betke alyp taǵy da júrip ketti.
Ol kóp oilanbai Lopnúr óńirine shyqty, baiyrǵy “Kyruarniya” qalasy áli tabylmady. Biraq osy óńirlerdegi úly tabiǵattyń keremet kórinisteri Sven Hiedindi ózine baurap aldy. Kórikti altyn tau, tylsym qústy aralap, shalqyp jatqan túzdy kól, jer túzilisi kúrdeli Saidam oipaty qatarly jer-sular ony qatty qyzyqtyrdy.
Olar SHyńhaidyń ózinde jarty jyldan astam uaqyt barlau júrgizdi. Bir kúni qoly bos uaqytta búl súńǵyla shved álgi YUdek tauyp ákelgen erte zaman aqshalaryn alyp shyǵyp, táptishtei zertteu júrgizip otyryp, búl aqshalardyń óńkei eki Han patshalyǵy dáuirindegi bes mysqaldyq aqshalar ekendigin, ishinde keiingi patshalyqtardyń aqshasynan bireui de joq ekenin baiqady.
Ol edáuir oilanyp otyrdy da:
– Ǵajap! Búl shynynda Han dáuirinde kereksiz etip tastalǵan qala bolyp júrmesin? Múmkin, osylai bolsa, múnyń Kyruarniya bolyp shyǵuy da yqtimal ǵoi, – dep kúbirledi ózine-ózi.
Osy shaqta YUdek keldi. Ol Sven Hedinniń erte zaman aqshasyn kórip, birese oilanyp, birese quanyp otyrǵan beinesine qarap túryp:
– Siz osy bir kerekke túrǵysyz aqshalarǵa sonshalyqty qúmartyp qalypsyz ǵoi. Keiin qaityp barǵan soń men sizdi ertip baryp, sol baiyrǵy jerden kitap, dápter siyaqty nárseler tauyp beremin, – dedi.
– Oi, sen sol ejelgi qalaǵa barǵan ba ediń?
Lopnúr óńirinde osy siyaqty edelgi qaladan úsheu-tórteui bar.
Kelesi jylǵy kóktem mausymy. Sven Hiedin myqtap daiyndalyp aldy da, YUdektiń bastauynda taǵy sol eleusiz “baiyrǵy qalaǵa” kelip, qazba júmysyn bastady. Az uaqyttyń ishinde qaǵazǵa jazylǵan jáne aǵash taqtaishaǵa oiylyp jazylǵan 150-den astam jazba derek tauyp aldy.
Búl jazbalardyń betinde Han patshasynyń ǵylymnamasy jáne jyldary jazylypty. Osylardyń ishindegi kóptegen materialdarda «Kyruarniya» atauy kezdesip otyrdy. Oilamaǵan jerden búl ejelgi qala kópes Kyruarniyadan kórneu aiyrylyp qala jazdamady ma? Ólshep qaraǵanda, tarihta aty bar osy ejelgi qalanyń kólemi nebári 100 myń sharshy metrden astam ǵana bolyp shyqty.
Biraq ony tańdandyrǵany – jer astynan tabylǵan jazba derekterdiń ishinde sonau jańa eranyń 150-jyldary tóńireginde qaǵazǵa jazylǵan birneshe material boldy. Juńgonyń qaǵaz jasau ónerin jańa eranyń 105-jyly TSai Lunь tapqanyn ol biletin. Qaǵaz jasau óneri tabylyp, kóp ótpei Han patshalyǵynyń onyń osy Kyruarniya siyaqty kishigirim aimaqtarǵa ákelui – memlekettiń shalǵai óńirlerge de kóńil bólgendigin kórsetedi.
Sven Hedin Kyruarniyany qazyp bolǵannan keiin, taǵy da YUdektiń bastauynda “Miran” degen jerge baryp, Miran dep atalatyn ejelgi qalany tapty. Búl qala Kyruarniyadan áldeqaida úlken eken. Kóptegen qúrylystarynda Gretsiya jáne baiyrǵy Rim sáulet óneriniń úlgileri baiqaldy.
Qazir alynǵan jazba materialdardyń ishinde Hanьtszu (qytai) jazuymen jazylǵandary da, Harojdy (ind-budda) jazumen jazylǵandary da bar eken. Búl — osy jerge qonys audaryp kelgen kyruarniyalyqtar qúrǵan Pysham-SHan memleketi dep qarady Sven Hiedin.
Osydan keiin Sven Hedin Mirannyń qasynan taǵy bir ejelgi qalany tauyp aldy. Búl da Kyruarniyanyń úlgisindegi qala edi.
Sonymen ol Kyruarniyanyń joǵalyp ketuindegi syrdy ashty:
zatynda, Han Vudi patsha dáuirinde Kyruarniya knyazi orda jaǵynan ólimge úkim etiledi de, onyń inisi astanasyn Miranǵa kóshirip kelip, Pysham-SHan degen memleketti qúrady. Osyǵan deiin Kyruarniya qalasy múnsha damymaǵan edi, al Miran gúldenip, kórkeie túsedi.
Ońtústik-Soltústik patshalyqtary dáuirine kelgende Tarym dariyasynyń arnasy ózgeredi de, Kyruarniya óńiri túgeldei keuip qalady. Osy qalany meken etken halyq basqa jaqqa qonys audarady, biraq keiingi jaǵdaiy málimsiz.
1902 jyly jazda Sven Hedin “zertteu” júmysyn ayaqtap, eline qaitty. Ol Kyruarniya men Mirannan tabylǵan qyruar mádeni búiymdar men jazba materialdardy ózimen birge alyp ketti.
Sonymen, tura úsh jyl uaqyt júmsap, batys óńir arheologiyasyn bayandaityn bes tomdyq kólemdi eńbegin jazyp shyqty. Óziniń ústazy Rihshgofenniń (Richthofen) Europa men Aziyany tútastyratyn osy baiyrǵy qúrlyq qatynas jolyna bergen atyn paidalanyp, kitabynyń atyn «Jibek joly» (The Silk Road) dep qoidy.
Osy eńbegi úshin ol SHvetsiya patsha áuletiniń Geografiya ǵylymy qoǵamy tarapynan beriletin Viktoriya medalimen marapattaldy.
Sven Hedinniń amandyǵyn qorǵauda erekshe eńbek kórsetken tórt kazakty da qaityp barǵan soń Resei patshasy arnaiy ordenmen syilady.
Litter Qashqarda júrgen kezinde Kúshárdaǵy myń úidi Svenge tanystyrǵan bolatyn. SHved sayahatshysy eki ret kelip, “zertteu” júrgizgende de ol jaqqa “qútty qadamyn” tastai almaǵan. Biraq keiinirek japon zertteushileri ol jaqqa baryp, sol baǵyttaǵy zertteulerdi jalǵastyrdy.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











