Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Jibek jolyndaǵy mádeni múralardyń úrlanuy 12 bólim

ЛУ ЯН

admin
2025/10/17
Eltaný
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 12 бөлім

Mayufudyń qas tasyn tartu etip sheteldikke jaramsaqtanuy

Jukuli púthanasyndaǵy qas tasty áńgime etu úshin sózdi 1898 jyldan bastaǵan jón. Ol kezde Resei SHyńjańǵa taǵy da bir “tekserushilerin” jiberip, sayahat jasattyrdy. Olar bastysy Tyanь-SHanьnyń ońtústigi men soltústiginiń jaratylystyq bailyǵyn anyqtaudy kózdedi. Osy tekserushilerdiń arasynda Kizlov degen jaratylystyq ǵalymy bar bolatyn, ol Tyanь-SHanь tauynyń soltústik bauraiynan kóptegen haiuan jáne ósimdik, ruda úlgilerin jinap aldy. Osydan soń ol Ońtústik SHyńjańnyń jer-jerlerine baryp kórip qaitudy oiyna aldy. Ol keruenin alyp YAnchige baryp, Mayufu degen kezbe saudagerdi tabady da, ony ózine jol bastaushy etedi.

Mayufu zatynda bai saudagerdiń úrpaǵy bolatyn, bala kezinen bastap jerdi kóp kezgen. Al ákesi túzu kásippen shúǵyldanbaǵan, sal-seriniń ózi bolatyn. Betaldy qúmar oinap, zinaqorlyqpen shúǵyldanyp, ata-babasynan qalǵan qazyna-múlikti taqyr-taza tauysqan onyń úlyna qaldyrǵan mirasy – óspelik jáne jaramsaqtyq óner ǵana edi. Alaida Mayufu Ońtústik jáne Soltústik SHyńjańnyń jer-jerine únemi qatynap túratyn. Kórgen-bilgeni kóp. Onyń ústine úiǵyr, hanьzu tilderin biletin. Prjevalьskii SHyńjańda tekseru júrgizgen shaqta Mayufudy bir mezet ózine jol bastaushy etken, sol kezde osy orys tilinen de edáuir habar tauyp qalǵan. Búl ret Kizlov ony ózine jol bastaushylyqqa jáne tilmashtyqqa jaldady, al Mayufu qojaiyny úshin bar zeiin-zerdesin júmsady.

Bir kúni olar YAnchidegi taudan ken tekserip qaityp kele jatqanda, Mayufu tosynnan bir saual qoidy.
– Myrza, siz ken ónimderi málim bir tau silemin boilap ornalasady demep pe edińiz? Osydan bir ai búryn men Kúshardan Zubash ózeniniń jaǵasyndaǵy baiyrǵy qaladan oilamaǵan jerden bir kesek, búrysh ústeldei bar. Sonda sol óńirde qas tas keni bar bolyp júrmesin?

Qarq-qarq kúlgen Kizlov:
– SHyńjańda tek Hotan óńirinde ǵana qas tasy bar ekenin men bilemin, al Kúshar taularynda múndai nárse joq. Sen kóp tasty qas tas dep qate maldanyp júrme! – dedi.

Bireu ózine “kóziń eshteńe tanymaidy” dese, Mayufudyń shamy keletin. Sondyqtan ol shyndap túryp túsindire bastady:
– Qúdai aldynda ant bere alamyn, sol jerde qas tasynyń bar ekendigi haq, men ózimdi jahan kezgen adam sanaimyn, qara kók tas pen qas tasty aiyra almasam, onan tipti qúdaidyń atqany ǵoi!

– Sen qas tasty bilesiń be? Onda aityp qoishy, qas tas qansha sortqa bólinedi? Jaqsy-jamanyn qalai aiyrady?

– Oho, myrza, siz de adamdy tym osal sanaidy ekensiz. Men basqany bilmeimin, osy qas tasy degen nárseni bala kezimnen az kórmedim-au deimin! – dep Mayufu bir úlken tastyń ústine baryp otyryp, mahorkasyn orap aldy da, aspai-saspai sóilei bastady. – Ol qas tasy degen nárse shyǵatyn jerine qarap Lantyan qas tasy, Dali qas tasy, Soushan qas tasy, Nanъyan qas tasy jáne SHyńjańnyń Kúnlún qas tasy siyaqty onnan astam túrge bólinedi. Al túsine qarap: aq, sary, qyzyl, kúlgin, qara, jasyl, kók, al-búla qatarly on neshe túrge bólinedi. Aq mamyqtai appaǵy, shúǵylanyń sáulesindei sap-sarysy, tauyqtyń tájindei qyp-qyzyl, dalaptai kúlgin, kómirdei qarasy – meili qai jerde shyqsyn, barlyǵyn júrt moiyndaǵan tańdauly qas tastary bolyp tabylady, – ol sóilep osy araǵa kelgende Kizlovtyń bas izep qúptap jatqanyn kórip, kóterile qaldy da taǵy sóilep ketti, – búl qas tastaryn ajyratudaǵy qarapaiym sauat qana ǵoi, aita bersek taǵy bar! – Búl kezde saudager osy bir auyz sózden ádeii aitty da, jalǵasyn aituǵa asyqpai, sirińkesin jaǵyp, temekisin tútatyp, onan mahorkany qúshyrlana qaǵyp bir sordy da, kóz qiyǵyn qarsy jaǵyna tastap qoidy. Búl onyń sauda jasaudaǵy kánigi tásili, satatyn nársesiniń maqtauyn jetkizip, alarmanyn yntyǵyn baiqaityn qulyǵy edi.

Aityp aitpai-aq Kizlov taǵat qyla almady. Mayufudyń “qas tasty sortqa aiyrǵan” áńgimesin tyńdap túrǵan ol shyndap qol qoidy. Onyń aitqandary “ádettegi sauat” ekenin qaidan bilsin.

– Taǵy nemene bar dediń? – dedi ol taǵatsyzdanyp.

– Móldirleu kelgen taǵy bir túri bar, búl “múz qas tasy” dep atalady, eń joǵary sorty – mine osy. Alaida onyń da joǵary jáne tómen sorty bar.

Áńgimeni tyńdap osy araǵa kelgen Kizlov eriksizden “oi, shirkin!” dep qaldy. Ol beine Mayufudyń bastauynda asqarǵa shyǵyp, múzdy asudan ótkendei, ózin asqardyń eń asqaryna jetkendei sezindi; onan joǵary alyp qarly tau bar ekenin múlde oilamady, qarly tauǵa jetkende “eń tóbesine shyqtym” dep oilady, múnan da joǵary Jeńis shoqysy bar ekenin búl múlde bilmedi. Osy bir synǵan otbasynyń úrpaǵynyń bileriniń, sirá, qanshalyqty eken deshi?

SHeteldiktiń ózine moiynsal bolǵanyn kórgen Mayufu sózin qaita sabaqtady:
– Búl múz qas tasy taǵy “tauyq qany” reńdi qas tasy, “sary alauyz” reńdi qas tasy, “súrlengen júmyrtqa” reńdi qas tasy dep úsh dárejege bólinedi. Al búl úsh dárejeniń ózi reńiniń birkelkiligi, móldirligi, shymyrlyǵy qatarly jaqtaryna qarap taǵy toǵyzǵa bólinedi.

– Seniń Zubash baiyrǵy qasynan kórgeniń qaisy túrge jatatyn qas tas? – dep súrai qaldy Kizlov.

– Betinde qaraltym jolaqtary bar súr tústi qas tas, – dep súlesoq jauap berdi Mayufu.

– Múndai bolǵanda ol aralas reńdi qas tas boldy ǵoi, múndai qas tas eń tómen dárejege kiredi, qanshalyqty keremeti bar deisiń! – dep Kizlov belgilikti adam túrǵysynan esine ala sóiledi.

– Búlai demeńiz, qas tasyna baǵa bergende onyń sapasyna qarau – tek bir jaǵy ǵana. Endi bir jaǵy – qas tastyń úlken-kishiligine de qarau kerek! “Myń jyldyq qas tas dúniede sirek kezdesetin asyl” deidi júrt únemi. Menińshe, búl qas tasy az bolǵanda úsh myń jyl shyǵady.

– Ha-ha! Dosym, óziń qyzyq-aq jai ekensiń ǵoi, seniń aitqanyńnyń bárin qaitip jón dei beremiz!

– Kizlov myrza, – dedi Mayufu yzǵarlanyp, – meniń álginde tanystyrǵanym qas tastyń sapasy jaiynda ǵana, al qas tastyń qúnyn paryqtaityn ólshemder áli kóp. Mynany biluińiz kerek: baǵaly qas tastarynyń syrtyn kóbinese ádettegi tastar qaptap jatady, múndai tasty “qas tasy shyǵatyn tas” dep aitady. Osy asyl tasty jaryp ashqanda ǵana qas tasyn aluǵa bolady. Oilap kórińiz: salmaǵy birneshe myń jyndyq (jinь) qas tas qanshalyqty zor tabiǵi tastyń ishinen alyndy eken deseńizshi! Búl qas tasyn aluǵa qanshama kúsh ketti deseńizshi! Onyń ústine múndai úlken qas tastan ǵasyrlar boiy búzylmai túra beretin qas tas oimasyn oyuǵa bolady. Al kórinisi tamasha “múz qas tasynyń” múndai úlkenderi joq, sondyqtan múnan kishkentai oiynshyqtar ǵana jasaldy. Múny joǵarǵysymen qalai salystyruǵa bolsyn?

Quanyp ketken Kizlov:
– Mayufu, sizdiń ózińizdiń asyldy paryqtai alatynyńyzdy baiqamappyn! Alaida men mynaǵan tań-tamashamyn: sonshalyqty úlken qas tas sol baiyrǵy qalaǵa qalai baryp qalǵan? – dedi.

– Búǵan meniń de tańym bar: ol ózi qyryq-otyz adam ázer qozǵai alatyn tau qas tasy. Keiin kele men oǵan taǵy táptishtei tekseru júrgizdim: ol túrǵan jer eki jaǵy betkei kelgen ózen jaǵasy edi. Búl qas tas tau betkeiinde ashyq jatyp, sodan ózenge qúlap, su tasyǵanda ony tasqyn su domalatyp ákelip tastaǵan joq pa osy?

– Dúrys, sózińniń jany bar. Múndai bolǵanda Kúshar tauynda da qas tas bar bolǵany, – Kizlov beine bir úly qúrlyqty tapqandai, otyrǵan tasynan quana atyp túryp, Mayufudyń qolynan tartty.

– Júr, biz áueli Zubash baiyrǵy qalasyn kóreiik, qas tas kenin tauǵa kirgen soń biraq izdeiik. Mubada Kúshardan qas tas keni tabylyp jatsa, búl bir jańalyq-aq bolar edi, onda kenniń atyn meniń atymmen atauǵa tiispiz ǵoi!

Sonymen Mayufu jol bastady. Kizlov barlyq adamyn, at-kóligin alyp, taǵy da on myqty jigit jaldap, baiyrǵy qala Zubash qaidasyń dep júrip ketti. Aitylmysh “Budda áulieniń izi túsken tasty” olar kóp qinalmai tauyp ta aldy. Biraq 17–18 adam bar kúshin salsa da, búl qas tasty ornynan jyljyta almady.

Ainalyp kelip, amalyn taǵy Mayufu tapty. Qas tastyń betinde syzat bar ekenin kórgen ol lom temir ákeldirip, syzattyń dál ózinen salǵyzyp úrǵyza bastady – qas tas ekige bólindi. Osydan soń ortasynan bólingen qas tasty arqanmen shandyp bailatty da, atpen súiretip, artynan jalshylaryna itertip júrip ózennen zorǵa degende ótkizdi. Mayufudyń oiynsha tasty ekige bólip tastaǵanda alyp ketuge ońai, onyń ústine sheteldikten jartysyn bólip aluǵa da paidaly.

Kizlov búl qas tasyna qyzyqpai qoiǵan joq. Múndai dáu qas tasty qolǵa túsirudiń árine qiyn ekendigin, sondai-aq ony óz eline alyp ketu de ońaiǵa túspeitindigin ol biletin. Onysyn bylai qoiǵanda, ásemóner búiymyn oiyp jasauǵa kelmeitin qas tasty “dúniede sirek kezdesetin asyl” deuge tatyi ma?

Kizlov búl baiyrǵy qalany jarym kún aralap kórdi, aralaǵan jerinen onyń kózine kóringeni tek qirap, tamtyǵy ǵana qalǵan tam-dualdar, qyruar qabyrǵa suretter jáne músinder ǵana boldy. Biraq bayaǵydan basqa qas tas kezikpedi. Zubash ózeni baiyrǵy qalanyń qasynan ótkende shúǵyl shyntaq jasaidy eken de, tau ańǵarynan búrqyna aǵyp ótedi eken – Kizlovtyń nazary osyǵan audy. Mynau jaitqa qaraǵanda Mayufu edáuir aqylǵa qonymdy aitqan: álgi qas tasty taudan tasqyn sudyń aǵyzyp ákelgendigi haq dep oilady. Ol Mayufuǵa qas tasty Kúshar qalashyǵyna aparudy tapsyrdy da, ózi atqa minip, qasyna eki nóker ertip, Aqbas tau óńirinen qas tas kenin izdeuge ketti.

Qajet ANDAS

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

Jalǵasy bar…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 10
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz