Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Jibek jolyndaǵy mádeni múralardyń úrlanuy 14 bólim

ЛУ ЯН

admin
2025/10/23
Eltaný
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 14 бөлім

KLIMENTOSTYŃ  EDHUTTAN BAILYQ IZDEUSHI

Basy:  Klimentos jaratylys ǵylymynyń ǵalymy bolatyn. 1895 jyly búl rossiyalyq Mońǵoliyaǵa baryp, bir ret jaratylystyq tekseru júrgizedi. Nátijesi kesek bolǵandyqtan, Perjalovskii syilyǵyna ie bolady. Biraq búl tabystaryna qanaǵat etpeidi.

Ol Angliyalyq kishi leitenant Pauldyń Juńgoǵa kelip, oilamaǵan jerden qúndy kóne kitap tauyp alyp, óz zamanyndaǵy áigili adamǵa ainalǵandyǵynan asa zor shabyt alady: zatynda ataq shyǵaru úshin bir ónerdiń qajeti joq, tek qúmarshy siyaqty ólermendik bolsa bolǵany eken.

Allanyń shapaǵatyna, SHar patshanyń aibatyna súienip, baiyrǵy Jibek jolyna baryp, qúndy nárseler tauyp, ataǵyn shyǵaruyna bolatyn sekildi. Búl úshin ol óz kásibin arheologiyaǵa ózgetu qajet. Biraq arheologiya ǵylymyn bilmeidi. Al Juńgo tarihynan tipti múlde habarsyz, olai bolsa isti qai jerden bastaǵany jón?

Ol Mońǵoliyaǵa baryp tekseru júrgizerde Turfandy basyp ótken kezindegi jaǵdailaryn esine aldy: sol kez dál jaz mausymy bolatyn. Tarihta ataǵy bar osy bir “jalqyndy alqabtyń” kúndizgi temperaturasy nólden joǵary 40°C gradustan asyp ketetin. Klimentos osy óńirge jetkende ystyqqa shydai almaǵan, denesinen aqqan terin súrtkilep túryp:

– Búl adam balasy jasaityn jer emes. Qaita qasqan ot tauy eken, – dep bezektegen.

Onyń búl beishara kespirin kórgen jol bastaushy:

– Múnyńyz ras, aty áigili Jalyn tauy mine osy jer. Qaramaisyz ba, aldyńǵy jaqtaǵy taulardyń ot ispettenip jatqanyn? Sonau erte zamanda ainalasy 800 shaqyrymdyq osy Jalyn tau janyp jatady eken, mańyndaǵy adam pendesin shydatpapty.

Uaqytqa qarai Sún Úkúń degen óziniń ústazy SHuanь-Zan haziretti qorǵap, batystan budda nomyn alyp qaituǵa ketip bara jatyp osy Jalyn taudan ótken jolynda banan jelpuishimen órtti jelpip óshiripti. Sonymen biz búgin búl óńirde jasap jatqan ekenbiz, – deidi kúlip.

– Banan jelpuishi qai jerde bar eken?

– Ha-ha! Búl ánsheiin ańyz-áńgime emes pe, tyńdaǵyńyz kelse aityp bereiin.

Turfan jónindegi ańyzdy myńdaǵan Klimentos búl maǵynasyz myljyńǵa senbedi. Biraq onyń esine búl jerden bir túrli tylsym áser alǵany oraldy.

Ol eline qaityp barǵan soń, tarihyna qanyq birneshe mamannan aqyl-keńes súraǵan. Mamandar oǵan: búl óńir ertedegi Jibek jolynyń mańyzdy toraby, Batys Han úkimeti búl óńirde Edhut jáne YArǵul qalalaryn salyp, onan ásker túrǵyzǵannan bastap, tarihtaǵy Juńgo úkimetteri búl óńirge tótenshe mán berip kelgen deidi.

Ondai bolǵanda, Turfan óńirinde sóz joq mol mádeni múralar jatyr degen oiǵa keldi Klimentos. Mádeni múralar kóp bolsa bolǵany, hikmet qúndy nárselerdi qolǵa túsiru qiyn emes qoi. Múmkin múndai qúndy nárselerdi qolǵa túsire almasań da, audy jaiyp, alasapyranda balyq ústau tásili arqyly mádeni múralardy kóbirek tauyp kelip, mamandarǵa paryqtatyp alsań da meili emes pe.

Osy aqylǵa kelgen Klimentos 1898 jyly kóktemde “tekserushilerin” bastap Turfanǵa keldi. Kelgennen jarai, onyń táleiine ahualdy qanyq biletin bir jol bastaushy tabyla ketti. Jol bastaushy olardy zamannan beri qańyrap jatqan baiyrǵy qala Edhutqa dál bastap keldi.

Elimiz tarihynda ataǵy bar osy bir baiyrǵy qalany Han dáuirinen tartyp Min dáuiriniń alǵashqy kezine deiin hanьzu últy jáne birqansha az últtar birlikte Edhut memleketin qúrǵan kezinde astana etken. Búl baiyrǵy qalaǵa adam ayaq baspaǵanyna kóp zamandar ótse de, sary topyraqtan soǵylǵan jalpaq ta biik qala qorǵandary, qala ishindegi sarailar men kósheler áli de qaz qalpynda saqtalypty.

Klimentos qasyndaǵylarǵa áueli baiyrǵy qalany jalpy bettik ólshep shyǵudy ámir etti. Búl júmys onyń óz adamdary úshin óte ońai is edi — jarym kúnge jetpei ólsheu nátijesi de shyǵa keldi: qala sharshy formaly jailasqan, sharshy qabyrǵalarynyń qosyndysy 5 km, syrtqy qala, ishki qala jáne orda bolyp úshke bólinedi eken. Úileriniń kóbi qúlap qalǵan, al qúlamaǵandarynyń tek qalqiyp túrǵan qabyrǵalary ǵana qalypty, tóbeleri joq.

Jaǵdai jalpy alǵanda osylai. Endigi is – arheologiyalyq qazudy bastau. Biraq qai jerden kirisu kerek? Myna baiyrǵy qala ornyna qarap túrǵan Klimentos arystan aiǵa shabaiyn dese, auyz salatyn jer tappaǵandai kúi keshti. Ol osyndai oi ústinde túrǵanda tóńirek sarǵylt tartyp, azynaǵan dauyl soǵyp kele jatqanyn kórdi.

Múny jaqsylyqtyń nyshany emes ekenin baiqaǵan tájiribeli jol bastaushy:

– Dauyl kelip qaldy! Tez maǵan erińder! – dep aiqai saldy da, bir biik dualǵa qarai júgirdi.

Nendei jaǵdaidyń tuǵanyn bile almaǵan Klimentos pen onyń adamdary es-aqyldary shyǵyp, jol bastaushyǵa ilese qasha jóneldi. Olardyń biik dualdyń ishine kirui múń eken, alystan kóringen sarǵylt boran qúm-topyraqty úshyra alai-dúlei jetip keldi. Kózdi ashyp-júmǵansha aspan men jer kórinbei ketti, boran kóz ashtyrmai soqty.

Baqytqa orai, jol bastaushy borannyń baǵytyn der kezinde baiqai qoiyp, boranǵa yqtai júgirdi. Doly boran olardy aidap otyryp tóbesi áldeqashan túsip qalǵan bir úlken úige ákep tyqty.

Búl kezde syrttaǵy boran tipti doldana tústi: qúm-topyraq úshyryp, tas domalatatyn tútegen borannyń ózi boldy. Ókirgen kúshti dauyl tau teńseltkendei, úiytqyp kelip soqqylaǵan jelden adamdardyń túla boilary qaltyrady. Barlyǵy úilyǵysyp bir-aq uyz bolyp qalǵan.

Jol bastaushy bolar isti aldyn ala bilip alǵandai-aq ústine jamylyp júrgen qoi terisinen tigilgen úzyn aq túlymyna oranyp aldy da, bir búryshqa jata ketip úiqyǵa kiristi. Kóp úzamai tátti úiqyǵa ketken qoryly estildi.

Klimentos pen onyń tekserushileri qalai tyryssa da, úiyqtai almady. Olar ári tońyp, ári qorqa otyryp, osy bir tóbesiz úlken úidiń ishinde kirpik aiqastyrmastan borannyń basyluyn kútti.

Ókirgen doly borannyń guili tún ortasynda ázer tyndy. Búl kezde jol bastaushy da úiqysynan oyandy. Ol úiqyly-oyau kózin uqalap qoiyp:

– Kóktem mausymynda Turfanda boran soǵyp ótken soń, kelesi kúni kún shaidai ashylady, – dedi.

“Ońbaǵan-aq jer eken búl! Jazdyń kúngi ystyǵynan adam óle jazdaidy. Adam kóktem mausymyn tańdap kelgen edim, mine endi borannyń áuresine úshyradym. Erteń qandai bolaryn kim bilsin?” – dep uaiymdady Klimentos ishtei.

Kelesi kúni kún shynynda ashyq boldy. Tekserushilerdiń eki adamy keshe keshte borannan panalaǵan “suyq saraidan” ertemen shyǵyp, alańǵa baryp qarady.

Keshe túnergen, kisi shoshyrlyq qarasúr aspan endi beine nazdanǵan súlu bikesh siyaqty bir qabat átir gúl reńdi jelek jamylypty. Tańerteńgi alqyzyl arai osynau zamandar boiy qańyrap jatqan ejelgi púthanaǵa tógilip túr, qirap qalǵan tamdary da kisi qyzyqtyrarlyqtai jarqyraidy.

Tipti jer betinde de álde bir nárseler kóz qaryqtyryp, jalt-júlt etedi. Búl nárselerge tańdanǵan ekeui júgirip barsa, jarqyrap jatqan nárseler jyltyr súrly qańyltaq kirpish eken. Bir-ekeuin alyp qarap edi, kirpishtiń betinde túńǵiyq gúlin salyp jasaǵan názik kógildir órnek bar eken. Búǵan quanyp ketken ekeui aiqailap jiberdi de, búl jańalyqty kópshilikke jetkizbek bolyp “suyq saraiǵa” qarai júgire jóneldi.

“Suyq saraidyń” ishinde de dál osyndai kóńildi jaǵdai bolyp jatqanyn kim bilgen! Tańerteń kún óziniń janǵa jaily shuaǵyn tóbesiz úidiń “tóbesinen” tógip jiberdi.

Tekserushilerdiń bireui kenet qabyrǵada pusa suretiniń barlyǵyn baiqap qaldy da, betine jabysqan shań-tozańdy jeńimen súrtip edi – qabyrǵa surettiń reńi aiqyn kórindi. Múny kórgen Klimentos kópshilikti tabanda júmyldyryp, qabyrǵanyń shań-tozańyn súrtkizdi. Úidiń ishi lezde jainap shyǵa keldi.

Tekserushilerdiń kóz aldynda Budda, Pusa, hor qyzdarynyń reńdi qabyrǵa suretteri paida boldy. Olar birin-biri qúshaqtap, “ura!” dep aiqailap, qabyrǵa suretti alǵash baiqaǵan adamdy kóterip alyp saltanat etti.

Osy sátte qoldarynda jyltyr syrly qańyltaq kirpishteri bar manaǵy ekeui de quanyshtaryn jasyra almai top qasyna júgire jetti. Búl ekeui kópshiliktiń endi ǵana iship jatqan shattyq sharabynyń shyrqyn búzyp jibergendei-aq boldy.

Top arasyndaǵy áldekim kelgen ekeuine jaqtyrmaǵan beinemen kóz tastady. Ol myna ekeuiniń jańa ǵana topyraq astynan qazyp alynǵandai túrlerin kórip, ózin toqtata almai kúlip jiberdi de:

– Biz pusany tamnyń qabyrǵasynan qarap júrsek, batpaqtan jasalǵan eki pusa ózi kelipti ǵoi! – dep kópshilikti du kúldirdi.

Basqalar da endi baiqady: túni boiy qúm-topyraq úshyryp soqqan borannan aralarynda “topyraq adamǵa” úqsamaityn birde-biri qalmapty. Barlyǵy da “áulie músini siyaqty” bolyp “kelisip-aq” ketken eken.

Túni boiy soqqan dauyldyń ózine ásemóner qazynasyn ashyp berip keterin Klimentos oilamaǵan edi. Onyń arheologiyalyq bilimi joq bolsa da, myna jerdiń qańyrap qalǵan ejelgi púthana ekenin bilip otyr.

SHeksiz parasat iesi Budda áulie onyń zeiinine zeiin qosqandai, ol oiyna aqyl túskendei bolyp kópshilikke:

– Arheologiyalyq qazudy osy jerdiń ózinen bastańdar! /- dep saltanatpen jariyalady.

Arheologiyalyq qazumen shúǵyldanyp jatqan osy toptyń júmysy asa sátti júrdi…

Arheologiyalyq qazumen shúǵyldanyp jatqan osy toptyń júmysy asa sátti júrdi. Klimentos qabyrǵa suretterge, buddalarǵa, ejelgi kitaptarǵa jáne byt-shyty shyqqan qańyltaq kirpish siyaqty kór-jer nárselerge qabaǵat qyzyqty.

Jol bastaushy Edhut qalasyndaǵy arheologiyalyq tekseru ayaqtalǵan soń, Klimentos adamdaryn taǵy da YArǵul, Qaraqoja, Túqmazar qatarly ejelgi qalalarǵa bastap bardy.

Arheologiyadan habary joq osy bir táleili rossiyalyq úsh aiǵa jetpeitin uaqyt ishinde 130-dan astam budda úńgirleri men púthanalardy “tekserip”, hanьzu, sanskrit (iindi) jáne basqa jazularmen jazylǵan qyruar ejelgi kitaptardyń kóshirme núsqalaryn, aǵash oima kitaptardy, kóptegen qabyrǵa suretter men músinderdi úrlap áketti.

Kózdi ashyp-júmǵansha “otsha qaqtaǵan” jazym shilińgir ystyǵy da jetip keldi. Bir kúni rossiyalyq tekserushiler baiyrǵy zirattan sarytap bolyp qalǵan bir adam múrdesin qazyp aldy. Múrde áiel adamdiki eken, shamamen myń jyldyń aldyndaǵy ólik siyaqty.

Reńi sarǵysh, su qúramynan aiyrylǵan bolsa da, búlshyq etterinde áli de biraz serpimdilik saqtalǵan. Múrdeniń ústine kigeni Tan dáuirindegi áielder kiimi, áiel aǵash tabyttyń ishinde máńgilik oyanbas úiqyǵa batyp, qam-qareketsiz jatyr. Ezuinde azdap kúlki izi bardai seziledi.

– Mynau mumiya! Mumiya eken! – dep Klimentos quanǵanynan aiqailap jiberdi.

– Bilesińder me, mumiyanyń ne nárse ekenin? Ol ertedegi grekterdiń bir úly tapqyrlyǵy. Gretsiyanyń faraony, yaǵni patshasy ólgen soń júpar iisti zattardy onyń denesine jaǵyp, ólikti saryptap qatyryp, máńgi búzylmaityn etip tastaidy. Mumiya dep mine, osyny aitady.

Ondai erekshe hosh iisti zattardan dári jasau óneri bizge jetpei úzilip qalǵan. Juńgonyń da mumiya jasai alatyny kim bilgen!

Onyń sózine shúbalanǵan joq jol bastaushy:

– Ólikke júpar iisti zat jaǵady degen ne sóz? Múndaidy tipti túmsyǵymyzdan estip kórmeppiz. Búrynǵy zamanda keibir bai-bardam adamdar ólse, ólikke qosa kóptegen “inju-marjan, gauhar, laǵyl t.b. nárseler qosa kómiledi” eken. Qosa kómilgen asyldardyń keremeti – ólikti qorǵap, neshe júz, myń jyl ótse de shiritpeidi eken degendi elden estigenim bar, – dedi.

– Ne deisiz? Asyldardyń keremeti ólikti qorǵaidy dedińiz be?
– Sonda onyńyz qandai asyl?

– Ańyzdarda aitylatyn, qúny múqym bir qalaǵa teń keletin álgi bir nárseler emespe eken?

Rossiyalyq “tekserushiler” jol bastaushyǵa tús-tústan súraq qoiyp jatty, al búl máselelerdi ashyp túsindiruge jol bastaushynyń shamasy kelmedi.

– Onyń shyn-ótirigin bilu úshin myna mumiyany tintip tekserip kórsek, anyǵy shyǵa kelmei me! – dedi Klimentos taǵatsyzdana.

Onyń sózi úzile bere tekserushilerdiń birnesheui jerde jatqan mumiyany tinte bastady. Kózi mumiyanyń qúlaǵyndaǵy jasyl jaqúttan jasalǵan alqaǵa túsken bireui jaqútty shyǵaryp almaq bolyp edi, alqa men qosa qúlaǵynyń jartysyn júlyp aldy.

Tintip jatqandardyń endi ekeui mumiyanyń qolyndaǵy qastasynan jasalǵan bilezikti shalyp qaldy da, bilezikke talasyp, mumiyanyń qolyn júlyp aldy. Olar mumiyadan osydan basqa eshqandai asyl búiym taba almady.

Zatynda búl mumiyanyń búlai sarytap bolyp qatyp qaluy júpar iisti dárilerden de, asyl tastardyń “qasietinen” de emes edi. Qaita Turfan óńiriniń topyraǵy qúrǵaq, auasy ystyq bolǵandyqtan, ólik denesindegi su tez bulanyp ketken. Onyń ústine múrde tereń kómilgendikten auamen janaspaidy, sondyqtan úzaq zamandar boiy búzylmaǵan.

Rossiyalyq “tekserushiler” mumiyamen jarym kún ábigerlense de, onyń boiynan pálendei asyl taba almady. Qaita eki adamy ystyq ótip múrttai úshty: birese qúsyp, birese ystyǵy asyp, sandyraqtap sóiledi.

Biri:

– Bilezikti úrlaǵan men emes, meni kináli etpe!  dep aiqailasa, endi biri:

– Saitan! Mine saitan! Biz aruaqtardyń kóńiline qayau saldyq! – dep byldyrlady.

Aruaq degen nársege Klimentos senbeitin, óitkeni ol ǵylymnan habarly adam. Biraq dál osy ǵylymnan habary bar bolǵandyqtan, ol tipti de qoryqty. Múny mumiyadaǵy júqpaly mikrobtardyń kesiri dep kúmándanǵan Klimentos kópshilikke óziniń alyp júrgen saqtyq dárilerin ishkizdi.

Adamdarynyń bári bir ret ózderin dezinfektsiyalap, kiimderin auystyrdy, juynyp-shaiyndy, sóitip úiden dalaǵa shyqpai tura úsh kún jatty. Auyrǵan eki adamnyń hali ońalǵan soń, Klimentos adamdaryn bastap eline qaityp ketti.

Klimentos Turfannan shynynda asa qúndy bolǵan qyruar mádeni múralardy qazyp áketti. Ol Reseige úrlap aparǵan búl mádeni múralarǵa tek sirek kezdesetin búiym retinde qarap, olardy asqarlarǵa en bereket satyp jiberdi.

Keiin kele ol nárselerden tipti júrnaq ta qalmady. Qazynaly óńirge baryp kelip túryp eshqandai ǵylymi eńbek jaza almaǵan múndai “arheologiya ǵalymyn” tarih taǵy da shyǵardy. Biraq búl kezde germaniyalyqtar búl óńirge áldeqashan kelip alyp, astan-kesteń qazyp jatqan bolatyn.

Qajet ANDAS,

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi.

Jalǵasy bar…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz