بەرليندەگى قوناقاسى كورىنىسى
باسى: 1904 – جىلى، كۇز كۇندەرىنىڭ ءبىر كەشى. بەرلين قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر ساۋلەتتى سارايدا سالتاناتتى قوناقاسى بولىپ جاتتى. بۇل گەرمانيانىڭ ايگىلى مونوپوليا كاپيتاليستى، اتى دۇنيەگە ءمالىم، ءىرى قارۋ جاراق ساۋداگەرى كرۋپتىڭ “شىڭجاڭعا ەكىنشى رەت باراتىن ارحەولوگيالىق تەكسەرۋشىلەرى” اتتانار الدىنداعى شىعارىپ سالۋ قوناقاسى ەدى. بۇل كۇنى بەرليننىڭ كوپتەگەن باي-ماناپتارى مەن يگى-جاقسىلارى، قوعامداعى اتاقتى قايراتكەرلەرى ۇسىنىس بويىنشا كەلىپ قوناقاسىنا قاتىسقان.
كرۋپپتىڭ دا ەرتە زامان نارسەلەرىن جيناستىرىپ ساقتا جۇرەتىندىگى كوپشىلىككە ايان. ەكى جىلدىڭ الدىندا ول بەرليندەگى ادام ءناسىلى مۋزەيدىڭ پروفەسسورى گرۋنودەلگە قارجى جاقتان كومەكتەسكەن، بۇل پروففەسور ءبىر تەكسەرۋشىلەر كەرۋەنىن باستاپ، شيڭجاڭ شەكاراسىنان ۇرلانىپ ءوتىپ، تۋرفانعا بارىپ مادەني بۇيىمداردى قازعان، سول جولى ول ۇلكەن-ۇلكەن 46 ساندىق ەرتە زامان كىتاپ-ماتەريالدارىنىڭ كوشىرمە نۇسقاسىن جانە قۇندى زاتتارىن الىپ كەلگەن. بۇل پروففەسور ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ ءوزىنىڭ ۇرلاپ اپارعان ەرتە زامان كىتاپ ماتەريالدارىن ۇڭىلە زەرتتەپ، اسا قۇندى بىرقانشا عىلىمي ماقالالار جاريالاعان.
وسى تۇنگى قوناقاسىندا كرۋپپ پروفەسسور گرۋنودەلدى كوپشىلىككە جەڭىسپەن ورالعان گەنەرال رەتىندە تانىستىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن دۋماندى بي باستالىپ كەتتى. قوناق يەسى بيگە بارمادى. ول پروففەسور مەن ءوزىنىڭ بىرنەشە كوڭىلدەس دوستارىن اباجاداي كىتاپحاناسىنا باستاپ بارىپ ونداعى بۇرىڭعى زامان نارسەلەرىن كورسەتتى.
كرۋپپتىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان ەجەلگى زامان نارسەلەرى مەن اسەمونەر بۇيىمدارىنىڭ كوپتىگى پروففەسور مەن مامانداردى قايران قالدىرادى. مىس قۇرالداردان تارتىپ ءپىل ءتىسى ويمالارىنا دەيىن، ەرتەدەگى گرەتسيانىڭ ويما مۇسىندەرىنە جۋڭگونىڭ فرفور بۇيىمدارىنا دەيىن بارلىعى تۇر، رەت-رەت بويىنشا تاقتاي سورەلەرگە ءتىزىلىپتى جانە اينەك شكافتارعا سالىنىپتى.
كىتاپحانانىڭ ءتورت قابىرعاسىنا داۋىنچي، رافوەل، رەمبرانت، مونەت، رەنوەر قاتارلى اسەمونەر الىپتارىنىڭ بويناۋىمەن سىزىلعان سۋرەتتەرى ءىلىنىپتى. كەيبىر قايتا جاسالعان بۇيىمداردىڭ شىن جالعاندىعىن ايىرۋ قيىن. بىراق وسىلاي بولسا دا ايتەۋىر كوپتىك ەتپەيتىن نارسەلەرىن. كرۋپپ ەلدىڭ ءبارى كورىپ بولعان “ەرتە زامان نارسەلەرىن” كورۋگە كوپشىلىكتى ۇسىنىس ەتپەدى. بىراق ءبىر ۇزىشا ءتورت بۇرىش ساندىقتى نۇسقاپ تۇرىپ، – مەن سىزدەردى مىنا ساندىقتىڭ ىشىندەگى اسىلداردى كورىگە ۇسىنىس ەتەمىن، – دەدى.
ساندىققا قاراعان قوناقتار ىڭىرسىپ قالدى. مىناۋ كرۋپپتىڭ اسكەري زاۋىتىنىڭ سنياراد سالاتىن ساندىعى عوي! ساندىقتىڭ ۇستىنە “قاۋىپتى”، «وڭاي قوپارىلىس بەرەدى»، “قاۋىپسىزدىگىنە كوڭىل ءبولىڭىز” دەگەن سياقتى جازۋلار جازىلىپتى. قاسىنداعىلاردىڭ اڭتارلاپ قالعان ءتۇرىن بايقاعان كرۋپپ: ونىڭ ىشىنەگى سنارياد ەمەس، تۋرفاننان قازىپ اكەلىنگەن مادەني بۇيىمدار، گرۋمدەل پروففەسوردىڭ ولجاسى، – دەپ جالما-جان تۇسىنىك جاسادى، ونان سوڭ ساندىقتىڭ قاقپاعىن اشىپ ىشىنەن ءبىر توپ ەرتە زامان كىتاپ ماتەريالدارىنىڭ كوشىرمە نۇسقاسىن جانە قابىرعا سۋرەت فوتولارىن الىپ شىعىپ قوناقتارعا بىردەي ۇستاتىپ كورسەتىپ جاتتى.
ءوزىنىڭ الىپ كەلگەن مادەني بۇيىمدارىن كوپشىلىكتىڭ قۇمارتا كورىپ جاتقانىن بايقاپ تۇرعان گرۋندەل ىشىنەن قاتتى ءمادىمسىپ قالدى. براحمي جازۋىمەن جازىلعان ءبىر كلاسسيك كىتاپتى قولىنا العان ول:
– 14 جىلدىڭ الدىندا انگليالىق كىشى لەيتينانت پاۋلدىڭ كۇشاردان الىپ بارىپ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن ەرتە زامان كىتابى مىنە وسى براحمي جازۋىمەن جازىلعان كىتاپ بولاتىن. ال ماماندار بۇل جازۋدى تۋحار جازۋى دەپ قاراعان. بىراق مەن وسى جولى تۋرفاننان تاۋىپ اكەلگەن جازۋدى ماماندار زەرتتەپ كورىپ كۇشاردان تابىلعان جازۋىمەن وقىلۋى جىنە جازىلۋى جاقتارىنان ۇقسامايدى دەپ تاپتى – دەدى. ول سونان سوڭ ۇقساماعان جازۋمەن جازىلعان بىرنەشە كىتاپتى قولىنا الىپ ءسوزىن قايتا ساباقتادى، – مىنە قاراڭىزدار، مىناۋ سوقدان جازۋىمەن جازىلعان، ال مىناۋ ءىڭجىل جازۋىمەن جازىلعان كىتاپ. بۇل كىتاپتار حانتسزۋ ۇلتىنىڭ ءبىرسىپىرا كلاسسيك كىتاپتارىمەن بىرگە كومىلىپتى. وعان قارعان ەرتەدە تۋرفانعا كوپتەگەن ۇلتتار قونىستانعان. بىراق قايسى ۇلت نەگىزگى تۇلعا بولعان؟ ۇلتتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىستارى قانداي؟ كەيىن كەلە قانداي وزگەرىستەر بولعان؟ بۇل ماسەلەلەر زەرتتەۋگە ايرىقشا تاتيدى. تۋرفانداعى وزگەرىستەردى بىلگەندە ەرتەدەگى باتىس وڭىرلەر وزگەرىسىنىڭ سىرىندا بىلۋگە بولادى.
– ەگەر ەرتەدەگى باتىس ءوڭىر جازۋىنىڭ سىرىن اشىپ تاستاي الساق، ەرتەدەگى شىعىس ءتىلىنىڭ دە سىرىن اشقان بولار ەدىك. بۇل ءىستى قۋداي ءبىزدىڭ وزىق گەرمانيا ۇلتىنا امانات ەتىپ وتىر! گرۋندەل بىزگە جەتەرلىك ماتەريال تاۋىپ اكەلىپ بەردى، – دەدى كرۋپپ ماسايراعان لەبىزبەن.
وسى كەزدە بىلىمدىك سالاۋات كورسەتىپ، ىعىمسىپ تۇرعان ورتا جاستارداعى ءبىر ادام ورنىنان تۇرىپ: – مىنا ماتەريالدار اسا قۇندى ماتەريالدار. امال قانشا ءبىراز جەتكىلىكسىزدىك ەتەدى. ەرتەدەگى باتىس ءوڭىردىڭ سىرىن اشۋ ءۇشىن مۇناندا كوپ جازۋمەن جازىلعان ماتەريالدار تابۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن ناقتىلى زاتتار تاۋىپ دالەل سيپات ەتۋ ءتىپتى دە قاجەت، – دەدى.
مىناۋ ادامنىڭ وي پىكىرىنىڭ شىنىنا تەرەڭدە جاتقانىن بايقاعان قوناقتاردىڭ جانارى ەرىكسىز سول ادامعا اۋدارىلدى. بۇل ادام زاتىىندا بۇگىنگى قوناقاسىنىڭ باستى قوناقتارىنىڭ ءبىرى، جۋڭگوعا ەكىنشى رەت بارىپ تەكسەرۋ جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپتى ادامى ىلكوپ ەدى.
ىلكوپتىڭ ارحەولوگيانى قانىق بىلەتىندىگىن، ونىڭ ۇستىنە ەداۋىر كوركەمونەر ءبىلىمى بارلىعىنان گرۋندەل حابارلى ەدى. ءوزىنىڭ جاڭاعى سوزىندە ءبىراز كىشىپەيىلدىك ەتپەگەنىن، ءتىپتى ەسەڭكىرەپ تە العانىن گرۋندەل ەندى سەزدى دە يبالى قالىپقا تۇسە سويلەدى، – ورەلى پىكىر، ورەلى پىكىر! ىلكوپ ديكتور، ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز ءدال ۇستىنەن ءتۇستى. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ماتەريال ءالى ءماردىمسىز، بۇدان كەيىن ءوزىڭىزدىڭ قازبا دەرەكتەرىڭىزگە سۇيەنەمىز!
كرۋپپ تا ءوزىن مىناۋ سىيلى قوناعىنا نەمقۇرايلى قاراپ قالعانداتس سەزىندى. ءبىر تال تەمەكىنى تامىزىپ العان ول شىلىمىنان سورىپ قويدى دا ادامعا ىلعي كۇلىمسىرەپ تۇراتىنداي اسەم كزدەرىن جىپىلىقتاتىپ جىبەرىپ كوپشىلىككە قاراپ ەرەكشە سىرلى بەينەدە ءتىل قاتتى – مەن وسى ارادا سىزدەرگە ءبىر قۇۋانىشتى حاباردى اشىپ تاستاماقپىن، ىلكوپ مىرزانىڭ وسى رەت تۋرفانعا بىرپ تەكسەرۋ جۇرگىزەردە دايىنداعان 33مىڭ ءمارىپتىڭ قارجىسىنىڭ 10 مىڭ ماركىن مارتەبەلى گەرمانيا پاتشاسى كومەك ەتتى. پاتشا اعزام دا باتىس ءوڭىر مادەني بۇيىمدارىنا قاباعان قىزىعىپ وتىر ايتسەدە باتىس ءوڭىر جۋڭگو تەرەتورياسى بولعاندىقتان پاتشا اعزام ءبىزدىڭ ول اراعا بارىپ ۇرلىق ۇستەۋىمىزدى اشكەرە قولداي المايدى! حا حا حا…
كوپشىلىك قىزعانىش ارالاس قۇرمەتتى نازارى – ەندى ليۋككە قايتا اۋدى. شۇڭىرەپ كوزدەرىن سىعىرايتا قاراپ، تۇك بىلمەگەنسىپ تەمەكىسىن تارتىپ كرۋپپ تۇر. ونىڭ ويى بۇگىن كەشكە اۋەلى گرۋندەلدى ادەيى كوتەرمەلەۋ ارقىلى ىلكوپتى ەگەي ءتۇسۋ بولاتىن. ال الگىدەگى ىلكوپتى كوتەرمەلەگەن پروففەسوردىڭ اڭىزىن اڭداماي بولعانى ەدى. تەك وسى ەكى ادام كۇش شىعارىپ ىستەسە بولعانى وزىنە تۇسەر پايدا مول.
ايتقانداي-اق گرۋندەل دە وتىرا المادى. ول سنارياد جاشىگىنىڭ ىشىنەن بىرنەشە فوتوسۋرەت الىپ شىعىپ تۇرعانداردىڭ قولىنا ۇستاتىپ جاتىپ، – دوكتور ليۋك مىناقۇرلىم مول ناقتىلى زاتتار كەرەك دەدى جاڭاعى سوزىندە، مەن قابىرعا سۋرەتتەردىڭ كەيبىر فوتوعا تارتىلعاندارىن الىپ كەلگەنمىن. بۇل قابىرعا سۋرەتتەر باتىس ءوڭىر ادامدارىنىڭ كۇي-جايىن ءوز بويلارىنا قالپىن قۇراتپاي ساقتاپ كەلگەن، مىنەكەي كورىڭىزدەر ءتىرى ارحيۆەتتىڭ ءوزى! – دەدى.
كىتاپحاناعا جينالعان وقىمىستىلار ۇيمەلەپ يادوحۋت قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ فوتوعا الىنعان نۇسقالارىن بار زەيىندەرىمەن كورىپ جاتقان كەزدە بىرنەشە كەزبەن حانىم ومىراۋلاي كىرىپ كەلىپ سويلەي جونەلدى، تانىس باستالىپ قويدى، سەندەر مىنا جەرگە تىعىلىپ الىپ نەمەنە كورىپ جاتىرسىڭدار؟
– سونشالىق ءولىپ-وشەتىندەي نەمەنە بۇلارىڭ؟ بىزگە دە كورسەتسەڭدەرشى!..
– حانىمدار، ءبىز دە تانىسا ويناعانداردى كورىپ جاتىرمىز مىنە، راس، – دەدى گرۋندەل مۋزىكالى بي كورىنىسى تۇسىرىلگەن ەكى پارشا قابىرعا سۋرەتتىڭ فوتوعا الىنعان نۇسقاسىن كەلبەتى سىپايى ا سالماقتى ءبىر كنياز حانىمعا ۇسىنىپ جاتىپ، – مىنەكەي قاراڭىز، مىناۋ جۋڭگونىڭ ەرتە زامانىڭ يادوحۋت ءبيى، – دەپ تۇسىنىك جاسادى.
فوتو سۋرەتتەگى تال شىبىقاي بۇرالعان بويجەتكەننىڭ جەگە اياعىنىڭ ۇشىمەن تۇرىپ الىپ، جامىلعىسىن جەلبىرەتە ۇرشىقشا ۇيىرىلگەن كورىنىسىن كورگەن كنياز حانىمنىڭ داۋىسى ەرىكسىز شىعىپ كەتتى، – مىنانى قاراڭدارشى، جۋڭگو بالەتى! بالەت ءبيى ەرتە زامانعى جۋڭگوعا دا تارالعان با؟ – ونى قورشاپ ۇيمەلەي قالعان باسقا حانىمداردىڭ جانارلارىنان دا تاڭدانعاندىق پەن شۇبالانعاندىق بايقالا قالدى.
– بۇل بالەت ءبيى ەمەس، بالەت بيىنە ۇقسايتىن جەرلەرى بار سياقتى، – دەپ ءتۇسىندىردى ىلكوپ، بۇل جۋڭگو تاريحىندا ۇرشىقشا اينالۋ ءبيى دەپ اتالعان باتىس ءوڭىر بيلەرىنىڭ ءبىر ءتۇرى.
–قاراڭدارشى، ۇرشىقشا اينالۋ ءبيىن بيلەپ جۇرگەن بويجەتكەننىڭ كيگەن سىمى دا ەرەكشە ەكەن، بالاعى كەڭ دە قالتاسى تار، بەينە ءبىر جۇپ لابا ىسپەتى ەكەن، دەگەنمەن جاراسىپ تۇر. مۇنى نەمەنە سىم دەپ اتايدى ەكەن؟ – دەپ سۇرادى فوتوسۋرەتتى كورىپ تۇرعان كنياز حانىم.
ول ءبىلىمدى ىلكوپ تەرەڭ ويلانىپ الدى دا:
– نەمەنە سىم دەپ اتالاتىندىعىن مەن دە ەستىپ كورمەپپىن. مۇنىڭ 1000 جىلدىڭ باتىس وڭىردەگى ءبيشى ايەلدەردىڭ كيىمى ەكەنى انىق. سىمىنىڭ بالاعى لاۆا سياقتى ەكەنىن وزدەرىڭىزدە كورىپ تۇرسىزدار، ەندەشە لاۆا سىم دەپ اتايىق، – دەدى.
مۇنداي لاۆا سىمدى شيڭجاڭ ءبىرسىپىرا جەرلەردەگى تاس ۇڭگىرلەردەگى قابىرعاسۋرەتتەردەن كەزدەستىرۋگە بولاتىن. كەيىن كەلە ەۋروپالىقتار وسى سىمعا ەلىكتەپ سىم تىكتىرىپ شىعىستىڭ كلاسسيك بيلەرىن ويناعان كەزدە پايدالانىپ ءجۇردى دە، قوعامعا قاي كەزدە جالپىلاسىپ كەتكەنىن اڭعارماي قالدى. سوڭعى ءبىر قانشا جىلداردان بەرى ەلىمىز جاستارى بۇل سىمدى وسى زامان مادەنيەتى رەتىندە كەڭ كولەمدى كيە باستادى. شىنىن قۋعاندا بۇل نەندەي ءبىر جاڭالىق ەمەس-ءتى.
– حانىمداردىڭ وزدەرىن بي بيلەۋگە تاقىمداپ تۇرعانىن بايقاعان كرۋپپ گرۋنودەلگە الىپ شىققان. مادەني بۇيىمدار مەن فوتوسۋرەتتەردى جيناتىپ ساندىققا سالدىردى دا قوناقتاردى بي ويناۋعا جىيۋەردى. مىناۋ قۇندى مادەني بۇيىمداردىڭ ءۇستى سنارياد جاشىكتەرگە سالىنعانىن ىلكوپ ءسان وعاش ءارى ابەز سەزىندى. مىناۋ ءڭىس وعان ادام ءولتىرۋدى بەت ولتىرگەن قۇرلى كورمەيتىن تەڭىز قاراقشىسىن بۇراتىلعان نازىك بيكەشتىڭ گۇلدى كويلەگىن كيگىزىپ قويعانداي كۇلكۇلى اسەر بەردى.
كىتاپحاناداعى گرۋنودەلمەن ەڭ سوڭىندا شىققان ول اقىرى شىدامادى، – پروفەسسور، ءسىز الىپ كەلگەن نەشە ونداعى جاشىك قۇندى مادەني بۇيىمداردىڭ بارلىعى جاڭاعى سياقتى وق-ءدارى ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعان جاشىكتەرگە سالىنعانبا؟ – دەپ سۇرادى.
– يا، بارلىعى وسى سياقتى جاشىكتەرگە سالىنعان، مۇنداي بولعاندا بۇل مادەني مۇرالارعادا سوعىستىق قارۋ جاراق تاڭباسى باسىلعان دەپ ويلاۋعا تۋا كەلەمە، جوق.
– حا،حا! دوكتور، ءسىز تىم ەسكىشىل كورنەسىز، قارۋ جاراق جاشىگىنە قالايشا تەك وق-ءدارى ءيىسى عانا شىعىپ تۇرادى دەي الامىز. كەيبىرەۋلەر وق ءدارىنى ادامزات مادەنيەتىنىڭ كاتاليزاتورى دەپ قارايدى ەكەن! مەن العاشىندا بوس جاتقان سنارياد جاشىكتەردىڭ مادەني بۇيىمدار سالۋعا الا سالعانمىن، مۇنداي جاشىكتەر كرۋپپ زاۆودىندا تاۋ-مايا بولىپ ءۇيىلىپ جاتادى. ەلدىڭ بۇل جاشىكتەرگە بويتۇمار رەتىندە قارايتىندىعىن كىم ويلاعان. مەيلى كىم كەزدەسىپ قالسىن وددان تايساپ كەتەدى اۋرەشىلىكتەردىڭ كوبى وسىنىڭ وزىمەن ازايتۋعا بولادى ەكەن.
ىلكوپ ۇيقىدان ەندى ويانعانداي بولادى، وسىدان كەيىن جۋڭگوعا بارىپ مادەني بۇيىمدار ۇرلاعاندا ىلكوپ تا وسى سىباقتى ءارى اقشاسىز ءارى سىرتىن كورىپ ەل قورقاتىن جاشىكتەردى پايدالاندى. بىراق، 1944 جىلى سوۆەت قىزىل ارمياسى بەرلينگە كىرگەن كەزدە مۋزەيحانادان كوپتەگەن “سنارياد” سالۋلى تۇرعان جاشىكتەردى كورەدى دە كوتەرىپ الىپ شىعىپ وتقا ورتەگەلى جاتقاندا جاشىكتەردىڭ بىرەۋى جەرگە ءتۇسىپ كەتىپ سىنادى. سوىنمەن ىشىندەگى “اسىلگى قۇپياسى” اشىلىپ قالادى، وسىلايشا ۇرلاپ اپارىلعان بۇل قۇندى مادەني بۇيىمدار اپاتقا ۇشىراماي امان قالادى. بۇل ءوز الدىنا اڭگىمە.
وسى جولعا قوناقاسىنا قاتىسقاننان كەيىن كوپ وتپەي ىلكوپ “تەكسەرۋشىلەرىن” باستاپ ساپار شەگەدى. 1904 جىلى بۇل “تەكسەرۋشىلەر” تۋرفانعا بارادى، ولار بارا سالىپ ايگىلى بىزەكىلىك مىڭ ءۇيدى مەن يارعول، سىمگىم قاتارلى مىڭ ۇيلەر جاپپاي تىنتەدى. وسىدان سوڭ ىلە شالا ولار يادۋحۋت جىنە يارعول بايىرعى قالاۋ ۇڭگىرلەرىنە بارىپ ول جەرلەردى استاڭ كەستەڭ قازادى. توعىز ايدان استام ۋاقىت قازۋ ارقىلى ولار الدە نەشە ءجۇز جاشىك ءارتۇرلى جازۋلارمەن جازىلعان كلاسسيك كىتاپتاردىڭ كوشىرمە نۇسقاسىن كىشكەنتاي مۇسىندەردى ەرتە زامان اقشالارىن جانە قابىرعا سۋرەتتەرىن ۇرلاپ اكەتەدى.
ىلكوپ جۋڭگودان اسا مول قۇندى مادەني مۇرالار تاۋىپ الىپتى دەگەندى ەستىگەن گرۋنودەل جازىپ جاتقان ارحەولوگيالىق عىلىمي ماقالاسىن تاستاي سالىپ ادامدارىن، ات-كولىكتەرىن باستاپ شيڭجاڭعا تاعى جەتىپ كەلەدى. 1905 جىلى 12 ايدا دۋماندى قالا قاشقارعا ەندى عانا جەتكەن ول باتىسقا قايتىپ بارا جاتقان ىلكوپ دوكتورعا جولىعىپ قالدى.
بۇل كۇن باتىپ بارا جاتقان شاق بولاتىن، گرۋنودەل ىلكوپ قونىپ اتقان قالا ماڭىنداعى ءبىر ۇلكەندەۋ دوڭگە كەلدى. بۇل كەزدە ىلكوپ لاۋشىلاردىڭ جۇيەگە جانە اتتارعا ارتقان جاشىكتەردى تۇسىرۋىنە ءجون سىلتەپ تۇرعان. باتار كۇننىڭ قان قىزىل شاپاعى مىناۋ بايسالدى دا سىپايى دوكتوردىڭ ءجۇزىن نۇرلاندىرىپ تۇر. ءوزى ءبىر ءتۇرلى قۋانىشتى دا اسەرلى بەينەمەن ءالسىن ءالى، – بايقاڭدار، اقىرىنداپ قويىڭدار! انداعى اتتىڭ ۇستىندەگى جاشىك قاتتى قويىلسا بولمايدى، بارىنشا ابايلاڭدار! – دەپ قاداعالاپ تۇر.
اق تاقتايلاردان ىستەلگەن بىرنەشە ءجۇز “سنارياد” جاشىگى اۋلاعا تاۋ-مايا بولىپ ءۇيىلىپ قالدى. كەشكە قىزىل شىقپاقتىڭ ارلەندىرۋىمەن مىناۋ جاشىكتەردە قۇددى قىزىل سىرمەن سىرلاپ تاستاعانداي كوز تارتادى. كوز الدىنداعى قىزىل جاشىكتەرگە ولەردەي ءىشىپ جەپ قاراپ گرۋنودەل تۇر. جاشىكتەر قىزعىلتىم تۇستەن بىرتە بىرتە نار قىزىل تۇسكە، ونان القىزىل تۇسكە ەندى، ەڭ سوڭىندا ءىڭىر قاراڭعىلىعىنا سۇڭگىپ كەتتى.
جۇمىسىن تامامداعان ىلكوپ كەلىپ گرۋنودەلمەن امانداستى، گرۋنودەلدىڭ ەسىل-دەرتى ءالى باتار كۇننىڭ شاپاعىندا قۇبىلىپ بارىپ قاراڭعىلىققا سۇڭگىپ كەتكەن جاشىكتەردى: جاشىكتەر اشىلدى دا ىشىنەن كورىنىسى كوز سۇرىندىرەرلىك قابىرعا سۋرەتتەر، قۇندى مۇسىندەر، ەرتە زامان كىتاپ ماتەريالدارى شىقتى، ەندى ءبىر ساتتە بۇل نارسەلەردىڭ ءبارى عايىپ بولادى دا ونىڭ ورنىندا ۇيمە-جۇيمە مارك، التىن اقشا، جاقۇت-لاعىل تۇردى… گرۋنودەل وسىدان ىلكوپپەن قول ۇستاسىپ قونالقى ۇيگە كىرگەندە بىراق ءتىل قاتتى:
– دوكتور، ءسىز ەندى شالقىعان بايعا اينالاتىن بولدىڭىز! تۋرفان مادەني مۇرالارىنىڭ گاۋھارىن ءسىز بىراق كوشىرىپ كەلىپسىز! مىناۋ قىزعانشاق سەرىگىنىڭ ءسوزىن ەستىگەن ىلكوپ:
– تۋرفان دەگەنىڭىز قازىپ تاۋىسۋعا بولمايتىن قازىنا كەنى عوي، بارىپ قازسا پروفەسسوردى بايىتاتىن قازىنا ءالى دە شىعادى، – دەدى.
بۇل ەكەۋىنىڭ ايتقاندارى دا تەرىس ەمەس-ءتى، ەلىمىزدىڭ مادەني بۇيىمدارىن ۇرلاپ تالاپ شاڭىراق كوتەرگەن ىلكوپ بەرلينگە قايتىپ بارعان سوڭ ميلليونەر بولىپ شىعا كەلدى. اي، كۇشار، تۋرفان قاتارلى جەرلەرگە تىڭىسكىلەپ كىرىپ ول مادەني مۇرالاردى ۇرلاپ اكەتكەن گرۋنودەلدە ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ ءىرىر بايعا اينالدى.
گەرمانيا شيڭجاڭعا ەكىرەت ادام جىبەرىپ مادەني مۇرالاردى ۇرلاپ كەتتى. ولار اپارعان قابىرعا سۋرەتتەردى، مۇسىندەردى جانە ەرتە زامان اقشالارى سياقتىلاردى بەرلين مۋزەيىنە قويدى، ال كىتاپ-ماتەريالداردىڭ كوشىرمە نۇسقالارىن بەرلين عىلىم اكادەمياسىنا اپارىپ، ونى زەرتتەۋگە ارناۋلى ءبىر توپ ادام ۇيىمداستىرىپ دۇرلىگىستى. وسى كەزدە رەسەي مەن فرانتسيا دا قارمانىپ قالۋعا اسىعىپ-ۇسىگىپ ادام جىبەردى. سونىمەن مادەني مۇرالارعا تالاسىپ ءبىر – بىرىمەن اڭدىسقان جەكسۇرىن ويىن تاعى باستالدى.
قاجەت انداس،
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
جالعاسى بار…











