Úsh eldiń mádeni múraǵa talasyp ańdysuy
Basy: Nemisterdiń SHyńjańnan mol mádeni búiymdar qazyp áketken habaryn estigen reseilikter búǵan jalma-jan qarsy ádis-shara qarastyra bastady. 1905 jyly SHar patshanyń tapsyruymen Syrtqy ister ministrligi «Orta Aziya men SHyǵys Aziyany tekseru komitetin» qúryp, qolynan is keletin mamandardy jinastyryp, SHyńjańnan mádeni múra úrlap ákeluge jiberdi.
Osy jyldyń kúzinde Reseidiń áigili til ǵylymy jáne Indiyany zertteu mamany Oldenburg bastaǵan “tekserushiler” úsh arbaǵa otyryp Turfanǵa keledi. Olar Turfan qalashyǵyna kelgen soń bir-aq kún demalady da, jol bastaushy men tilmash jaldap alyp, baiyrǵy qala YAdotqa júrip ketedi.
Búlardyń arasynda ilgeri Klimentosqa ilesip búl óńirge birge kelip qaitqan bir kazak soldat bar bolatyn. Rymjydan attanǵan soń ol kópshilikke aldyńǵy jolda “tekseru júrgizu” barysynda kezdesken qyzyqty oqiǵalardy áńgimelep otyrdy. Múny Oldenburg únatyp qaldy. Búl ret Oldenburgtiń adamdaryn bastap, tas-talqany shyǵyp jatqan baiyrǵy qalaǵa asyǵys-úsigis ketip bara jatqanyn kórip, onyń mánisin túsinbegen soldat:
– «Professor, búl arheologiyalyq qazba degenińiz soǵys emes, úzaq uaqyttyń isi ǵoi. Solai bola túra nelikten osynshalyqty asyǵamyz?» – dep súrady.
– «Dúrys-au, dúrys-au, biz sonau it arqasy qiyanat aryp, sharshap Turfanǵa keldik, jol-jónekei tartqan qiynshylyǵymyz da jeterlik. Qalada birneshe kún ayaldap, demalyp, iske aralasyp kórsek jón edi. Qazir búl jalǵanda aimaqtyń eń tamasha kezi. Dál osy mausym – jemis-jidektiń, júzim pisken shaǵy. Bazarǵa shyǵa qalsańyz, auyzdyń suyn qúrǵatatyn nárseler kózdiń jauyn alady…» – dep pikir aitty birneshe adam.
Búl siyaqty talapty tekserushilerdiń basqa da birneshe adamy ortaǵa óz oilaryn qoidy.
– «Biz aǵzam SHar patsha úshin mádeni múra izdep kelemiz, oinau úshin kele jatqanymyz joq!» – dep sózdi short qaiyrdy Oldenburg.
Sodan ile-shala túsip jylta qoiǵan ol kópshilikke bylai dep túsinik berdi:
– «Osy eki jyldan beri Germaniya tekserushileri baiyrǵy qala YAdohutta ortalyq ete otyryp, Turfanda arheologiyalyq shtab qúrypty da, osynau óńirdiń bárin ózderine qaratyp alyp, basqa elderdi mańaiyna bara almaityn kúige túsirip qoidy. Osydan birneshe jyl ilgeri biz de Berezevti bir top adammen osy óńirde áreket jasauǵa jibergenbiz, biraq olar búl óńirde jańalyq asha almai, amalsyzdan Kúshar, YAnji jaqtarǵa qonys audaryp ketipti. Keshe Turfanǵa barǵanymyzda Germaniya tekserushileriniń jauaptysy Ylkop birneshe júzdegen jáshik mádeni múralardy alyp qaityp ketkenin, kazarmalaryn qúruǵa birneshe adam ǵana qaldyrǵanyn estidim. Búl – Allanyń berip otyrǵan taptyrmas sátti oraiy, tezirek barmasaq bolmaidy!»
Búl sózge sener-senbesin bile almaǵan kópshilik Oldenburgke erip, YAdohut baiyrǵy qalasyna tayaǵanda anadai jerden qúlap, tamtyǵy ǵana qalǵan bir eski púthananyń aldynda tiguli túrǵan shatyrdy kórdi. Saldyrlaǵan arba dauysyn estigen úsh-tórt germaniyalyq shatyrlarynan shyǵyp, búlarǵa tańyrqai qarai qalypty.
Resei “tekserushileriniń” arbasy olardyń qasyna kelip toqtai qaldy. Arbakeshke atyn doǵartqan Oldenburg arbadan sekirip túsip, germaniyalyqtarmen asa meiirimmen amandasty da:
– «Doktor Ylkop bar ma? Biz Resei tekserushilerimiz, jańa kele jatyrmyz. Mynau baiyrǵy qalany sizdermen birlikte teksersek degen oidamyz. Qalai, qarsy almaisyzdar ma?» – dedi.
Búl óńirdi kúzetip jatqan germaniyalyqtar da jańa “dostarymen” sypaiy amandasyp, ahualdasty. Biraq olar Oldenburgtiń adamdary kete bere-aq ózara:
– «Qarashy, búl reseilik súmpaiylardy! Itten de iisshil-aq ózderi. Bizdiń ketken adamdardyń izi qúrǵamai jatyp jetip kelgenin!» – dep narazylyq bildiristi.
Germaniyalyqtardyń búl sózderin Oldenburg jáne onyń adamdary túgel derlik estise de, estimegen kisidei keiip tanytyp, alǵa tarta berdi.
Bir kúni Oldenburg Turfan bazarynan qaityp kele jatqan eki germaniyalyqtyń bireuiniń qolynda baiyrǵy zaman kitaptarynyń kóshirme núsqasy men erekshe ádemi jasalǵan bir kishkentai Budda músinin alyp kele jatqanyn kórip, tań-tamasha qalady. Búl kezde Turfan óńirindegi púthanalar men tas óńirlerdi qazushylar kóbeiip ketken edi. Erte zaman kitaptarynyń kóshirme núsqalaryn jáne sau qalǵan músinderdi qolǵa túsiru ońai bolmaityn. Mynau germandyqtar múndai baǵaly nárselerdi qaidan tauyp ákele jatyr eken deseńshi!
Oldenburg búny ózderiniń qart jol bastaushysynan súraǵannan keiin ǵana istiń anyǵyn bildi. Zatynda, Klimentos osy óńirden asa mol mádeni búiymdar qazyp áketken, al búl is sol jerdegi keibir túrǵyndardyń nazaryn audarǵan edi. Olar “kereksiz kitap”, “adam músini” jáne eshteńege jaramaityn “aqshalardyń” barlyǵy baǵaly nárseler eken degendi estigen soń, jergilikti túrǵyndar da talasa-tarmasa qazyp, asa qúndy mádeni búiymdardy tauyp alady.
Mádeni múra men arheologiyanyń ne ekenin bilmeitin búl túrǵyndar qoldaryndaǵy baǵaly zattardy osy aradan ary-beri ótken juńgolyq jáne sheteldik júrginshilerge óte arzan baǵamen satyp jiberedi. Osyndai arzan oljalardan germandyqtar birneshe ret paidalanyp qalǵan bolatyn. Múny estigen Oldenburg te baryp, baq synap kóruge bel budy.
Ol Turfan bazaryna birneshe ret bardy. Biraq táńir sátin bere qoimady. Bir kúni ol jemis-jidek bazaryn aralap, shyqqan soń eski búiymdar satylatyn orynǵa barsa, terisi qap-qara bolyp kúigen, shúńirek kóz, saqaly kúiiktei, aryq tauzyn orta jastaǵy er adam bir qalyń kitapty qúshaqtap túr eken. Oldenburgke qarap:
«Myrza, myna kitapty satyp alǵyńyz kele me?» – dedi.
Oldenburg kitapty qolyna alyp qarasa, tút aǵashynyń qabyǵynan jasalǵan josyq qaǵazǵa brahmi jazuymen kóshirilgen dini kitap eken. Qaǵazynyń sarǵaiyp óńip ketuine qarap, erte zamannyń kitaby ekendigi birden ańǵaryldy. Ol brahmi jazuyn jetik bilmegenimen, azdap tanys edi. Sondyqtan búl kitaptyń óte qúndy ekenin birden túsindi. Dál osy sátte onyń oiyna Pauldyń erte zaman kitabyn qolǵa túsirgendigi tústi.
Oldenburg qatty quanyp, – «Siz qai jerliksiz? Atyńyz kim? Myna kitapty qaidan aldyńyz?» – dep súrady meiirimmen.
– «Qashqarlyqpyn, atym Túrahun. Myna kitapty Qashqardaǵy baiyrǵy qala Hanuiden qazyp alǵanmyn», – dedi álgi adam.
– «Qansha súraisyz?» – dedi Oldenburg.
Túrahun bes sausaǵyn kórsetti.
– «Nemene, bes teńge deisiz be?» – dep oilady Oldenburg. «Paul da shamamen osy baǵaǵa alǵan edi ǵoi».
– «Bes teńge beremin be? Onyńa kereksiz qaǵaz satyp al. Búl – bes júz sary kúmis túratyn nárse! Zat tanityn kisige satamyn!» – dedi de Túrahun Oldenburgtiń qolyndaǵy kitapty júlyp alyp, taǵy da: – «Sen zat tanymaisyń, sondyqtan búl kitaptyń qúnyn bile almai túrsyń», – dedi.
Myna adamnyń sózine namystanyp qalǵan Oldenburg tigip sóiledi:
– «Seniń myna júlym-júlym kitabyńnyń aqshaǵa tatityn qai jeri bar? Jónin aityp úqtyra alsań, men aqshasyn bereiin!» – dedi.
– «Hy-hy!» – dep Túrahun mysqyldap kúldi de: – «Ádettegi adamdardyń qarauynsha búl kitap – ánsheiin jaraqsyz qaǵaz, biraq oqymysty adamdar búl kitaptyń ertedegi Kúshardyń ataqty adamy Kúmarjuanyń kóshirip jazǵan budda taǵylymy ekenin bir qarap-aq biler edi. Ózim onsha úǵynbaimyn, biraq el auzynan estigenim bar. Sondyqtan basqalardan qymbat baǵamen satyp, satarlyq ispen ainalysyp túrmyn», – dedi.
Kúmarjua – Kúshardyń ataqty monahy, budda nómin audarǵan audarmashy ekendigin Oldenburg biletin. Ol Indiyadan din qabyldap qaitqan jolynda Qashqarda biraz uaqyt túrǵan. Myna kitap rasynda sol Kúmarjuanyń óz qoljazbasy bolsa, onda búl jańa eranyń IV ǵasyryndaǵy qúndy mádeni múra boluǵa tiis edi.
Sondyqtan Oldenburg Túrahunnyń qolyndaǵy kitapty qaita alyp, tápteshtep qarai bastady. Aitqandai-aq, kitaptyń sońynda brahmi jazuymen qoiylǵan qol túr eken. «Kúmarjua» degen birneshe áriptiń basyn zorǵa qosyp oqyp shyqty. Búl rasynda da qúndy kitap bolyp shyqty.
Osylai baǵaǵa talasa júrip, aqyry Oldenburg 90 sary kúmiske búl kóne kitapty satyp alyp qaitty. Ol kitapty jarym aidan astam uaqyt zerttep, eń sońynda onyń jalǵan ekenin baiqaidy. Qashqarda eski zaman kitaptaryn qoldan jasap, satatyn Túrahun degen bir adam shynynda bar eken. Tipti ataqty aǵylshyn arheology Stein de oǵan aldanyp qala jazdapty.
Oldenburg tym namysshyl adam bolatyn. Ziyan tartqan soń amalsyzdan auzyn japty, eshkimge tis jarmai, jalǵyz ózi ishtei tyndy.
Osy kezde Germaniyaǵa qaityp ketkenine eki jyl bolǵan Grunodelь men Ylkop birinen soń biri Turfanǵa qaita oraldy. Olar qazu júmysyn taǵy da bastap jiberdi. Búl barysta Oldenburgtiń adamdarymen birneshe ret qaqtyǵysyp qaldy. Juńgo úkimetiniń búiregi germandyqtarǵa búrylyp alǵan siyaqty edi. Búl jaǵdai Oldenburgtiń qityǵyna onan ári tidi.
Osyndai kóńilsiz kúnderdiń birinde Frantsiya “tekserushileriniń” basshysy, professor Peliot ayaq astynan saparlai keldi. Búǵan erekshe quanǵan Oldenburg ony ózi jatqan úiine kirgizip, jyly qabyldady.
Kelgen qonaq qaraǵan adamǵa tipti jas kórindi — eń ári degende otyzdan aspaǵan. Juńgo kiimindegi súr shapan kiip alǵan, búl ony jergilikti múǵalimge qatty úqsatyp túrdy. Oldenburg Peliottyń auyzynan onyń Frantsiyanyń Hanoidaǵy Qiyr SHyǵys universitetiniń (ol kezde Vьetnam Frantsiyanyń otary bolatyn) hantszu tili professory ekenin bildi.
Peliot Frantsiya úkimetiniń tapsyrmasymen kelgen eken. Europadaǵy birqatar memleketterdiń SHyńjańǵa ekspeditsiya jiberip, mádeni múralardy ózara talasa jinap jatqanyn kórgen Frantsiya úkimeti Peliotty Vьetnamnan arnaiy shaqyrtyp alyp, bir top adammen SHyńjańǵa attandyrǵan.
Ón boiynan jasampazdyqtyń iisi ańqyp túrǵan jas professordy Oldenburg ishtei mensinbei otyrdy. Degenmen, Peliottyń Juńgo jaǵdaiyn jetik biletin artyqshylyǵyn paidalanyp, onymen uaqytsha odaq qúryp, germandyqtarǵa qarsy birigudi oilady. Sóitip, shyn yqylaspen sóilep:
– «Professor Peliot, osynau óńirde biz, reseilikter, biraz qiyndyq kórip júrmiz. Germaniyalyqtarmen iyq tirese shaiqasuymyzǵa quanyshtymyn. Biraq ókinishtisi — siz óte keshigip qaldyńyz, qúndy mádeni múralardyń kóbin olar alyp ketti», – dedi.
– «Qúrmetti Oldenburg myrza, osy óńirdegi úiǵyrlar ‘árkimniń óz nesibesi ózine’ degen maqal aitady. Germaniyalyqtar úlesin alyp ketken bolsa, bizge de búiyrǵan nesibe bar shyǵar!» – dep jymiya jauap qatty Peliot.
Oldenburg oǵan frantsuz tilinde sóilegen edi, al Peliot taza orys tilinde jauap berdi. Onyń ústine sóziniń arasyna úiǵyrsha maqal qosyp qoidy. Búl jaǵdai Oldenburgtiń oǵan degen kózqarasyn kúrt ózgertti.
Myna jas frantsuz professorynyń Juńgony da, tilderin de jetik biletindigin kórip tańdandy. Ol eń kemi orys, túrik jáne frantsuz tilderine birdei jetik edi. Biraq Oldenburg Peliottyń bilim men tájiribesine ishtei qyzǵanyshpen qarady.
Peliot óz bilimi men úqyptylyǵynyń arqasynda 1906 jyldyń tamyz aiynda Qashqarǵa “tekseru” júrgizip, jarty jyl ishinde qyruar mádeni múra jinap qaitqan bolatyn. Ol Maralbasy audanynyń shyǵys-soltústigindegi púthana ornynan jańa eranyń III ǵasyrynda jasalǵan Kandyhar stilindegi (Púsan handyǵy dáuirinde Grekiya jáne SHyǵys mádenietiniń toǵysuynan paida bolǵan óner túri) kóp músindi alyp ketken. Búl músinder dúniejúzinde sirek kezdesetin asa qúndy jádigerlerdiń qataryna jatatyn.
Alaida Peliot qol jetkizgen nátijelerine qanaǵattanǵan joq. Ol Turfanǵa kelip, Oldenburgke sálemdesken soń, Frantsiya “tekserushilerin” bastap osy óńirde qazba júmystaryn jalǵastyrdy.
Biraq búl óńirdegi baiyrǵy zaman qúrylystarynyń bárin germandyqtar túgeldei qazyp bolǵan edi. Qúndy zat tabu barǵan saiyn qiyndai tústi. Dál osy kezde Peliot ózine jaqsy tanys, CHin patshasy áuletinen shyqqan Lan Dunьhu degen adamnyń Rymjyge kelgenin estip, onymen jeke kezdesuge bel budy.
Lan Dunьhu – Guan SHui patshanyń atalas tuysy bolatyn. Áńgime arasynda Ushui jylyndaǵy sayasi ózgeristiń salqyny patshanyń osy atalas aǵasyna da tigen bolsa kerek, ony SHyńjańǵa jer audaryp, “kásipsiz jatypty” degen sybys taraǵan. Tauy shaǵylǵan myna tóreniń halin kórip, Peliottyń oǵan qamyǵyp qaluy tabiǵi edi.
Lan Dunьhu – qatty saq adam bolatyn. Peliottyń memleket isine qatysty sóz qozǵaǵanyn estigen ol, tarazylaǵan kóńil kúiin baiqata, áńgimeniń baǵytyn dereu basqa jaqqa búryp:
– «Tuys, siz Hanoida sabaq ótushi edińiz ǵoi, SHyńjańǵa qandai qymbatty júmyspen kelip qaldyńyz?» – dep súrady.
– «Men arheologiyalyq júmyspen kelgen edim», – dedi Peliot. Sóitti de, búl saparynyń maqsat-mindetin qysqasha áńgimelep berdi.
– «Dál uaqytynda kelipsiz», – dedi Lan Dunьhu oilana sóilep. – «Osydan az kún búryn bir dosym maǵan Budda nóminiń kóshirme núsqalarynyń bireuin tartu etken edi. Ózi Tań dáuiriniń kitaby eken. Ony men saqtap qoiǵanymmen de, kerekke jarata almaspyn. Sol kitapty sizge tartu eteiin», – dedi de, jazu ústeliniń ústin aqtaryp júrip, shúberek múqabaly bir eski kitapty alyp, Peliotqa úsyndy.
Peliot kitapty alyp qarasa, hantszu jazuynda qolmen kóshirilgen «Jin Gań Jiń» atty kitap eken. Kitaptyń sońǵy betinde «Úly Tań handyǵynyń SHyn YUanь úshinshi jyly shákirtińiz Faminniń shyn yqylaspen tartu etui» degen sózder jazylypty. «SHyn YUanь» – Tań dáuiriniń jylnamasy, yaǵni búl kitap osydan 1200 jyl ilgerige tiesili ekeni Peliotqa ayan boldy.
Kitap shyn máninde qolǵa túspes qúndy mádeni múra edi. Peliot rizalyqpen:
– «SHákirtińiz tóreniń bergen tartuyna sheksiz alǵys aitady! Múndai baǵaly kitap qaidan taptyńyz? Aityńyzshy!» – dedi jalma-jan.
Saqalyn sipap qoiyp, ózine riza kúlgen Lan Dunьhu sheteldiktiń jyly sózinen masairap qaldy. Bir sátten soń, salauatty keipine enip, áueli eki ret qúrǵaq jótelip aldy da, bylai dedi:
– «Ganьsu ólkesiniń Dunьhuan audanyndaǵy Myń Úidi bilushi me edińiz? Aldyńǵy jyly púthanaǵa qaraityn Uań Sov úńgirlerdi retke keltiru barysynda oilamaǵan jerden kitap saqtalǵan bir úńgir tauyp alady. Úńgirdiń ishi lyq toly – erte zaman kitaptary men hat-qújattar eken. Osydan birneshe ai búryn meniń Ganьsuda mansap atqaratyn bir dosym Dunьhuanǵa baryp, Uań Sovtan budda nómderiniń kóne kóshirmelerinen birnesheuin alǵan eken. Solardyń birin maǵan syiǵa tartty. Tuysyń da bilesiń, qazir Sun patshalyǵy túsyndaǵy basylym kitaptaryn qolǵa túsiru óte qiyn, al myna siyaqty Tań dáuirindegi qoljazbalar tipti sirek qoi…» – dedi.
Myna habardy estigen Peliot Rymjydan dereu Turfanǵa qaityp baryp, ol jaqtaǵy qazu júmysyn toqtatady da, uaqytsha jaldap alǵan júmysshylaryn bosatyp, serikterin ertip Dunьhuanǵa tartady.
Peliottyń asyǵys-úsigis ketip bara jatqanyn kórgen Oldenburg te múqiyat qúlaq túrip júrip, keibir sybysty estip, adamdaryn ertip, artynan quyp jóneledi. Ózimen Turfannyń mádeni múralaryna talasyp kelgen áriptesteriniń birinen soń biri jylysyp bara jatqanyn kórgen Ylkop ta olardyń izimen ile-shala jolǵa shyǵyp, Dunьhuandaǵy Myń Úige jetip barady.
Osy bir top mádeni múra talasushylary birinen soń biri Dunьhuan Myń Úiine baryp, tas úńgirlerde saqtalǵan kóne kitaptardy talap jatqan kezde, búl habardy qúlaǵy shalǵan japon “tekserushileri” de dereu jetedi. Búl “tekserushilerdiń” bastyǵy – Ji Rui CHau esimdi ǵalym bolatyn.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











