Túlǵalyq kelbeti
SHań YAń «zań ǵylymyna qúshtar» túlǵa edi. Onyń sayasi kózqarasy men reformalyq ideyalary keiingi úrpaqqa jetken «Mártebeli SHań YAń shyǵarmalary» atty eńbekterinen aiqyn kórinedi.
B.z.b. 361 jyly SHiń bileushisi SHiń SHiyau-guń danyshpandardy izdeu jóninde jarlyq shyǵarady. Sol kezde SHań YAń Ui memleketinde jazylǵan «Ámir-jarlyq túsindirmesi» atty eńbegin alyp, SHiń bektigine keledi. Ol TSinь Syao-gunnyń senimine ie bolyp, búiryq boiynsha bas uázir qyzmetine taǵaiyndalady jáne memlekettegi zań reformalaryn basqaruǵa kirisedi.
SHań YAń júrgizgen reformalar TSinь bektiginde feodaldyq júieniń qúldyq júieniń ornyn basuyna alyp kelgen tarihi betbúrys boldy. Han Fi: «SHiń bektigi Mártebeli SHań YAńnyń zańdaryn iske asyrǵannan keiin-aq kúsheidi», – dep baǵalaǵan.
SHań YAń reformalarynyń negizgi baǵyttary
- Jer qatynastary reformasy
Qúl ielenushi aqsúiekterdiń «toǵyz úlestik jer júiesin» kúshinen qaldyryp, jerge jeke menshikti moiyndady. Jerdi erkin saudalauǵa jol ashty. Tyń igerushilerdi qoldap, diqan sharuashylyǵyn órkendetti.
- Múragerlik artyqshylyqtardy joyu
Aqsúiekterdiń túqym qualaityn lauazymdary men jalaqylaryn joiyp, eńbegi men áskeri erligine qarai beriletin 20 dárejeli marapat júiesin engizdi.
- Óndiris pen eńbekti qoldau
Eginshiler men toqymashylarǵa erekshe qoldau kórsetildi. Memleketke astyq pen mata kóp tapsyrǵandarǵa salyq jeńildikteri berildi.
- Ákimshilik júieni ortalyqtandyru
Feodaldyq ielikterge bólinudi joiyp, 31 uezd qúrdy. Barlyq bilikti ortalyqqa baǵyndyryp, basqarudy kúsheitti.
- Ólshem men zańdy birizdendiru
Ólshem júiesin bir standartqa keltirip, zańnyń bárine ortaq oryndaluyn qamtamasyz etti.
Reformalar barysynda SHań YAń qúl ielenushi aqsúiekter men konfutsiishil (ǵúrypshyl) toptardyń qatty qarsylyǵyna tap boldy. Olar «ejelgi saltty saqtau kerek» dep, jańalyqqa qarsy shyqty. SHań YAń bolsa:
«El basqarudyń bir ǵana ózgermeitin joly joq, elge paida jetkizu úshin eskige elikteu shart emes», – dep jauap berdi.
Ol zańnyń bárine teń qoldanyluyn dáleldeu úshin bedeldi aqsúiekterdi de jazalady. Búl zańshyldardyń batyl ári printsipshil ústanymyn kórsetti.
Reformalardyń nátijesi.
On jylǵa sozylǵan reformalar TSinь memleketin búryn-sońdy bolmaǵan deńgeide kúsheitti. Qoǵamda tártip ornap, qauipsizdik artty. Tipti balalar men áielder de «Mártebeli SHań YAńnyń zańyn» biletin deńgeige jetti.
SHań YAń kertartpa taǵylymshyldardy qoǵamǵa ziyan keltirushi dep eseptep, olardyń yqpalyn túbirimen joyuǵa tyrysty. Ol áskeri quatty basty kúsh sanady: «Soǵysty soǵyspen toqtatu, jazany jazamen joyu kerek» degen ústanymdy ústandy.
SHiń SHiyau-guń qaitys bolǵannan keiin, búrynǵy aqsúiekter kek alyp, jańa bileushi Huai Ban-vannyń kezinde SHań YAńǵa qarsy jala jauyp, ony ústatady. B.z.b. 338 jyly SHań YAń asa auyr jazaǵa tartylyp, búkil áuletimen birge óltiriledi.
Alaida, onyń reformalary joiylǵan joq. Kerisinshe, sol zańdar negizinde TSinь memleketi kúsheiip, keiin SHiń SHyhuannyń Qytaidy biriktiruine berik negiz qalady.
SHań YAńnyń taǵdyry – zańshyldar men taǵylymshyldar arasyndaǵy tartystyń jai ideyalyq dau emes, qaitymsyz taptyq kúres ekenin kórsetti. Ol ózi qúrban bolsa da, onyń ideyalary jeńiske jetti. Búl zańshyldar iliminiń sol dáuirdiń tarihi damuyna sai kelgenin dáleldeidi.
Qytai memlekettigin nyǵaitudaǵy róli
Ejelgi Qytai tarihynda memlekettiliktiń nyǵayuyna túbegeili yqpal etken túlǵalardyń biri – SHań YAń. Ol b.z.b. IV ǵasyrda TSinь bektiginde júrgizgen zańdyq jáne áleumettik-ekonomikalyq reformalary arqyly Qytaidyń keiingi sayasi damuyna berik negiz qalady. SHań YAń reformalary tek bir bektiktiń ishki máselesin sheshumen shektelmei, tútas Qytai aumaǵynda ortalyqtanǵan memleket qúruǵa jol ashty.
SHań YAń reformasynyń eń basty tarihi mańyzy – ortalyq bilikti kúsheituinde. Búǵan deiin Qytaidaǵy bektikterde bilik kóbine múragerlik aqsúiekterdiń qolynda bolyp, memleket ishindegi naqty basqaru álsiz edi. SHań YAń osy júieni túbegeili joiyp, múragerlik mansap pen artyqshylyqtardyń ornyna eńbegi men áskeri erligine qarai taǵaiyndau tártibin engizdi.
Búl qadam biliktiń jeke áuletterge emes, memleketke qyzmet etu qaǵidatyna negizdeluine múmkindik berdi. Nátijesinde TSinь bektigi ortalyqtanǵan basqaru júiesine kóship, shah pen zań ústemdigi kúsheidi. Keiin búl modelь Qytaidy biriktirgen TSinь SHihuan dáuirinde jalǵasyn tapty.
SHań YAń úsynǵan zańshyldyq (fa-tszya) ilimi memleketti basqaruda zańdy basty qúral retinde qarastyrdy. Ol salt-dástúrge, moralьdyq uaǵyzǵa emes, naqty ári bárine birdei mindetti zańǵa súienudi talap etti.
Zańnyń bárine ortaq boluy – aqsúiek pen qarapaiym halyqty teń jauapkershilikke tartty. Búl qoǵamda tártip pen qauipsizdikti arttyryp, memleketke degen senimdi kúsheitti. Tarihi derekterde SHań YAń reformasynan keiin TSinь bektiginde úrlyq-qarlyq azaiyp, qoǵamdyq qauipsizdik aitarlyqtai jaqsarǵany aitylady. Zań ústemdigi memlekettiń ishki túraqtylyǵyn qamtamasyz etken basty faktorǵa ainaldy.
Memlekettiliktiń beriktigi tikelei ekonomikalyq quatqa bailanysty. SHań YAń búl máseleni tereń túsinip, auyl sharuashylyǵyn memleket tiregine ainaldyrdy. Ol «toǵyz úlestik jer» júiesin joiyp, jerge jeke menshikti moiyndady. Búl diqandardy jerdi tiimdi paidalanuǵa yntalandyryp, ónim kólemin arttyrdy.
Sonymen qatar eginshilikpen jáne toqymashylyqpen ainalysqan sharualarǵa salyqtyq jeńildikter berildi. Búl qazynaǵa túraqty túsim túsirumen qatar, halyqtyń túrmysyn jaqsartty. Ekonomikasy nyǵaiǵan memleket túraqty ásker ústap, syrtqy qauipke tótep bere alatyn deńgeige jetti.
SHań YAń reformalary áskeri salada da sheshushi ról atqardy. Áskeri qyzmet kórsetkenderge joǵary dáreje men jer beru júiesi engizilip, soǵysqa qabiletti halyqty yntalandyrdy. Áskerde tártip qatal ornap, soǵysqa qabiletti, úiymshyl kúsh qalyptasty.
Nátijesinde TSinь bektigi kórshi bektikterge qarsy joryqtarda basymdyqqa ie bolyp, aumaqtyq túrǵyda kúsheie tústi. Búl áskeri jetistikter keiin búkil Qytaidy biriktirudiń alǵysharty boldy.
SHań YAń engizgen okrugtik-audandyq basqaru júiesi memleketti basqarudy jeńildetti. Jergilikti bilik ortalyqqa tikelei baǵyndyrylyp, búrynǵy feodaldyq bytyrańqylyq joiyldy. Ólshem, salmaq jáne esep júiesiniń birizdenui de basqaru men saudany jeńildetip, memlekettiń tútastyǵyn arttyrdy.
SHań YAń jeke basy qaiǵyly ayaqtalǵanymen, onyń reformalary joiylǵan joq. Kerisinshe, dál osy reformalar negizinde TSinь SHihuan búkil Qytaidy bir ortalyqqa baǵyndyrǵan alǵashqy imperiyany qúrdy.
Osy túrǵydan alǵanda, SHań YAń reformalary Qytai memlekettiginiń qúqyqtyq, ekonomikalyq jáne ákimshilik irgetasyn qalap berdi deuge tolyq negiz bar. Ol Qytaidy rulyq-feodaldyq qúrylymnan ortalyqtanǵan memleketke kóshirude sheshushi tarihi ról atqardy.
SHań YAń reformasy – Qytai tarihyndaǵy memlekettilikti nyǵaitqan eń iri sayasi-qúqyqtyq ózgeristerdiń biri. Zań ústemdigine negizdelgen basqaru, ortalyq biliktiń kúsheyui, ekonomikalyq jáne áskeri áleuettiń artuy Qytaidyń bolashaq imperiyalyq damuyna jol ashty. Sondyqtan SHań YAń esimi tek reformator retinde emes, Qytai memlekettiliginiń negizin qalaǵan tarihi túlǵa retinde baǵalanuy tiis
Búgingi qazaq–qytai qatynasyna yqpaly
Ejelgi Qytai tarihyndaǵy SHań YAń reformasy (b.z.b. IV ǵ.) – bir memlekettiń ishki basqaru júiesin túbegeili ózgertken sayasi-qúqyqtyq qúbylys qana emes, Qytai órkenietiniń keiingi myńjyldyqtaǵy memlekettik minez-qúlqyn aiqyndaǵan tarihi negiz. Búl reformalardyń áseri búgingi Qytaidyń syrtqy sayasatynda, sonyń ishinde Qazaqstanmen qarym-qatynasynda da astarly túrde kórinis tauyp otyr.
SHań YAń reformasynyń ózegi – memleket múddesin jeke múddeden joǵary qoyu, ortalyqtanǵan bilik pen zań ústemdigine súienu boldy. Osy qaǵidat Qytaida ǵasyrlar boiy úzilmei saqtalyp, qazirgi Qytai Halyq Respublikasynyń basqaru filosofiyasyna ainaldy.
Búgingi qazaq–qytai qatynasynda búl erekshelik Qytaidyń úzaq merzimdi strategiyalyq josparlarǵa basymdyq beruinen, kelisimderde túraqtylyq pen boljamdylyqty talap etuinen, ekonomikalyq jáne infraqúrylymdyq jobalardy memleket múddesine sai júieli júrgizuinen baiqalady.
Qazaqstan úshin Qytaidyń múndai memleketshildik dástúrin túsinu – teń áriptestik ornatudyń mańyzdy alǵysharty.
SHań YAń reformasy zańdy qoǵam ómiriniń basty tetigine ainaldyrdy. Qytai úshin zań – tek ishki tártip qúraly emes, syrtqy qarym-qatynasta da senim faktory.
Qazirgi qazaq–qytai qatynastarynda shekara máselesiniń tolyq qúqyqtyq negizde sheshilui, investitsiyalyq kelisimderdiń naqty sharttarǵa súienui, halyqaralyq sharttardy úzaq merzimge baǵyttau
osy zańshyldyq dástúrdiń jalǵasy.
Qazaqstanmen aradaǵy barlyq iri jobalardyń qúqyqtyq rásimdelui Qytaidyń tarihi qalyptasqan zańǵa súienu mádenietiniń yqpalyn kórsetedi.
SHań YAń reformasy eginshilik pen óndiristi memlekettiń tiregi dep tanydy. Ekonomikalyq quatsyz sayasi túraqtylyq bolmaitynyn dáleldedi. Búl qaǵida búgingi Qytai ekonomikasynyń syrtqy sayasatyna da tán.
Qazaqstanmen qatynasta Qytai kólik-logistikalyq dálizderge, energetika men shikizat sektoryna, óńdeu ónerkásibine
erekshe mán beredi.
«Bir beldeu – bir jol» bastamasy – SHań YAńnan bastau alatyn ekonomika arqyly memleketti kúsheitu qaǵidasynyń zamanaui kórinisi. Qazaqstan búl úderiste tranzittik ári strategiyalyq áriptes retinde mańyzdy ról atqaryp otyr.
SHań YAń reformasy qoǵamdaǵy túraqtylyqty zań men qatań tártip arqyly qamtamasyz etudi kózdedi. Qytaidyń búgingi syrtqy sayasatynda da kórshi eldermen túraqty, boljamdy qatynas ornatuǵa úmtyluy osy tarihi tájiribeden tuyndaidy.
Qazaq–qytai qatynasynda shekaralyq qauipsizdik, ekstremizm men zańsyz kóshi-qonǵa qarsy yntymaqtastyq, aimaqtyq túraqtylyq máseleleri
aldyńǵy qatarda túrady.
Búl – Qytaidyń ishki túraqtylyqty syrtqy orta arqyly da qorǵauǵa tyrysatyn dástúrli sayasi ústanymy.
SHań YAń reformasy konfutsiishildikke qarsy shyqqanymen, Qytaida tártipke baǵynǵan qoǵam ideyasyn ornyqtyrdy. Al qazaq dástúrinde erkindik, qauymdyq kelisim, auyzsha qúqyq ústem boldy.
Búgingi qazaq–qytai qatynasynda osy órkeniettik aiyrmashylyqtardy eskeru asa mańyzdy. Qytaidyń tarihi zańshyl-memleketshil oilau júiesin bilmei túryp, eki el arasyndaǵy keibir sheshimder men ústanymdardy túsinu qiyn.
SHań YAń reformasy – búgingi Qytai memleketiniń sayasi minez-qúlqynyń tarihi kody. Ol Qytaidyń ortalyqtanǵan basqaru júiesin, zańǵa súiengen sayasatty, ekonomikalyq pragmatizmdi jáne túraqtylyqqa úmtylysyn qalyptastyrdy.
Osy tarihi negiz búgingi qazaq–qytai qatynasyna da tikelei bolmasa da, janama ári júieli túrde yqpal etip otyr. Qazaqstan úshin Qytaimen qarym-qatynasta tek qazirgi sayasi jaǵdaidy emes, osyndai tereń tarihi sabaqtastyqty eskeru – óz últtyq múddesin tiimdi qorǵaudyń mańyzdy sharty.
Qysqasy, SHań YAńtanu – Qytai órkenietiniń memlekettik basqaru júiesin, zań ústemdigine negizdelgen sayasi mádenietin jáne ortalyqtanǵan bilik dástúrin túsinudiń kilti. SHań YAń reformalary arqyly qalyptasqan zańshyldyq, ekonomikalyq pragmatizm men tártipke negizdelgen memleketshil oilau júiesi Qytaidyń búgingi ishki jáne syrtqy sayasatyna deiin jalǵasyp keledi.
Osy túrǵydan alǵanda, SHań YAńtanu tek ejelgi tarihty zertteu emes, qazirgi Qytaidyń áreket logikasyn, strategiyalyq sheshimderin jáne kórshi eldermen, sonyń ishinde Qazaqstanmen qarym-qatynasyndaǵy ústanymdaryn tereń túsinuge múmkindik beredi. Sondyqtan SHań YAńtanu – qytaitanu, sayasattanu jáne halyqaralyq qatynastar salasy úshin asa mańyzdy ǵylymi baǵyt bolyp tabylady.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.
Jalǵasy bar…











