1822 جىلى قابىلدانعان «ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى ۋستاۆىنا» بايلانىستى قازاقتار مەكەندەگەن جەرلەردە سەگىز سىرتقى وكرۋگى قۇرۋدى جاريالادى. وسىعان وراي 1842 جىلى قارقارالى جانە قۇسمۇرىن سىرتقى وكرۋگى، 1831 جىلى اياگوز وكرۋگى، 1832 جىلى اقمولا جانە امانقاراعاي، 1833 جىلى باياناۋىل جانە ۇشبۇلاق، 1844 جىلى كوكپەكتى وكرۋگى اشىلدى. ءبىر جاعىنان قازاق دالاسىنا قىتايلار دا كوز سۇعىن قاداي باستادى. قىسقاسى، ورىس پەن قىتاي ءوز بىلگەنىن ىستەپ، 1851 جىلى قىتاي مەن رەسەيدىڭ «ىلە – تارباعاتاي ساۋدا ەرەجەسى»، 1860 جىلى «قىتاي مەن رەسەيدىڭ بەيجىڭ شارتى»، 1881 جىلى «قىتاي مەن رەچەيدىڭ ىلە شارتى» سياقتى تەڭسىز شارتتار جاسالىپ، قازاقتىڭ قاسيەتتى اتامەكەنىن بولىسكە سالا باستادى. قوي دەيتىن قوجا، ءاي دەيتىن اجە بولعان جوق.
وكىنىشتىسى، وسى كەلىسىمدەردىڭ بىرىندە بۇل ءوڭىردىڭ تاريحتان بەرگى يەگەرى بولىپ كەلگەن قازاق رۋلارىنان بىردە-ءبىر ادام قاتىسپاعان. «يت جۋانى بوق بەرمەس» دەگەندەي، ورىس-قىتاي ءوز بىلگەنىنشە بولىسكە سالىپ، ەل اراسىن لاڭداپ جاتتى. مۇنداي باسسىزدىققا قازاق باتىرلارى دا قاراپ قالعان جوق. اتاجۇرتقا سۇعىنىپ كىرگەن وتارشىلدارعا قارسى قازاق دالاسىنىڭ ءار تۇسىنان يساتاي مەن ماحامبەت، كەنەسارى، جانقوجا، ەستاي باستاعان ەرلىك كۇرەستەر جۇرگىزىلدى. بۇل باتىرلىق جورىقتار تارباعاتاي وڭىرىندە ورىن الدى. ورىسقا قارسى سىبانقۇل باستاعان، قىتايعا قارسى قۇربان قاجى (قوڭىز) باتىر باستاعان قاراكەرەي بالالارى اتقا قوندى. قۇربان قاجى (قوڭىز) باتىر باسشىلىق ەتكەن كوتەرىلىس قىتاي ارحيۆتەرىندە بور باتىر مەن قوڭىزدىڭ كوتەرىلىسى دەلىنسە، سىبانقۇل باستاعان كوتەرىلىس بايجىگىت كوتەرىلىسى دەگەن اتپەن حاتقا ءتۇسىپ وتىرعان.
1860 جىلداردان كەيىن تارباعاتايدىڭ كۇنگەي بەتىندەگى قازاقتار قىتاي اسكەرى مەن جەرگىلىكتى دۇڭگەندەردەن كوپ زورلىق كورەدى. وزبىرلىققا شىداماعان قازاقتار قۇربان قاجى (قوڭىز) باتىر مەن قازاقباي كومەش باتىردىڭ اينالاسىنا جينالا باستادى. ولارعا دۇڭگەن بور باتىردىڭ جاساعى دا قوسىلادى. جۇمىقتار قىتايمەن سوعىسۋعا قول جيناپ جاتىر دەگەندى ەستىپ، قابانبايدىڭ ۇرپاعى الىبەك باتىر قۇلدىڭ وتىنشى باتىرى مەن توقىر ءبيىن ەرتىپ كومەككە كەلەدى. بۇل سوعىسقا بايەكە بولىستىڭ باستاۋىمەن قىزاي جىگىتتەرى دە اتتانادى. ولار 1860 جىلى 1-ايدىڭ 27 كۇنى قىتاي اسكەرىنە قارسى سوعىسقا شىعادى. بۇل سوعىس ءۇش جىلعا جالعاسادى. قىتايلاردا ويراتتىڭ شاعان كەگەن باستاعان ويرات پەن موڭعولدىڭ، قالماقتىڭ، ءمانجۇر، سىبە-سولاڭداردان قۇرىلعان اسكەرمەن قارسىلىق كورسەتەدى. قازاق باتىرلارى ءۇش جىل تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ، قىتايلاردى التاي، ىلە، تارباعاتاي ايماعىنان تۇگەل قۋىپ شىعىپ، ەرەنقابىرعادان ارى اسىرىپ تاستايدى.
سونىڭ ىشىندە ۇلتاراق باتىر اقتۇبىتۇلى دا بولعان ەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، ول كىسى 1801 – 1889 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن ايتقانىنان قايتپايتىن، ءبىر بەتكەي، الىسقانىن جەڭبەسى كەڭىردەگىنەن اس وتپەيتىن ءور مىنەزدى ادام بولعان. راق باتىردىڭ كوپ ەرلىگى بۇگىندە ناسيحاتتالماي كەلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىنا قاراستى قالبا تاۋىنىڭ باۋرايىندا تۋعان. قىزاي ەلىنىڭ تارباعاتاي، مايلى-جايىر، توقتابارلىق قونىستارىندا بالالىق، جاستىق، سوڭعى ءومىرىن وتكىزگەن. 1839 جىلعى قىزاي اۋىلدارىن شاۋىپ الۋ ءۇشىن اتتانعان حانقوجاۇلى سىبانقۇلدىڭ 900 ادامدىق قوسىنىنا قارسى سوعىسقا، 1860 جىلدارى قحر شاۋەشەك قالاسىندا قازاق-دۇڭگەن بىرىگىپ، تسين يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدارىنا قارسى اتتانعان بور باتىر كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، ۇلكەن ەرلىك تانىتقان. قوڭىز باتىر كوتەرىلىسندە ۇلتاراق بابامىز قاراكەرەيدىڭ انداناس (انداس) باتىرىمەن ءتوس سوعىستىرىپ دوس بولعان ەكەن. ول شىرعاعا ءتۇسىپ، قويعا باتىپ قايتىس بولعاننان كەيىن وعان ءتان ەر-تۇرماندارىن جاقىن وتكەن ساپتاستارىنا قاراكەرەيدىڭ قوڭىز باتىرى ۇلەستىرىپ بەرىپتى. سوندا بۇل توقىم ۇلتاراق باتىرعا تيەسىلى بولعان دەسەدى. كەيىن قايتىس بولارىندا بالالارىمنىڭ ءبىرىنىڭ اتىن انداس دەپ قويىڭدار دەپ وسيەت قالتىرىپتى. سول سەرتى ءۇشىن 1944 جىلى مەن تۋىلعاندا 93 جاستاعى جانسارباي اتام مەنىڭ اتىمدى انداس قويعان ەكەن. توقىمداعى ورنەك قوڭىز باتىردىڭ جورىق تۋىنىڭ جيەگىنە سالىنعان ورنەكپەن بىردەي ادىپتەلگەن دەپ وتىراتىن ۇلكەندەر (ول تۋ ەل اراسىندا بار دەپ ەستىدىك). كون توقىم ۇلتاراق باتىردان ۇلى جانسارباي ەمشىگە، ودان وماراقىن زاڭگىگە مۇراعا قالعان.
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#











