Jansarbai Últaraq úly emshi bolǵan soń elder ol kisini úide túrǵyzbaidy eken. Ataǵyna bilgen soń at jiberip, arnaiy shaqyrtyp alatyndar da kóp. Ol kisi eki áiel alǵan adam. Birinshi áielinen alty qyz tuyp, onyń artynan Ayapbergen degen úl eredi. Al ekinshi áielinen Omaraqyn atamyz tuyp, onyń artynan alty qaryndasy eripti. 1903 jyly Qúlja qalasynda kazak-orys, tatardyń bailary, noǵai saudagerleri, sol kezdegi Qytaidyń jergilikti mansaptylary, qazaqtyń bi-shonjarlary bas qosqan úlken sъezd ótedi. Sol sъezge Jansarbai atamyz da shaqyrylypty. Ol kisiniń mindeti – sъezge keletinderdiń densaulyǵyna jauap beretin bolsa kerek. Sonda júrgende úly Omaraqyn dúniege kelip, auyl azamattary Jansarbai atamyzǵa shúiinshilep barady. Búl quanyshty bólisken sъezdegi tatar dostary men noǵai kópesteri sheberlerge qaiyńnan iip besik jasatyp, sábige syilaidy.
Qytaidyń Kúnes audanyna qarasty Keńsu auylyna qarasty Sarysai degen saidyń auzynda «Jansarbaidyń qaradomalaǵy» dep atalatyn jota bar. Alystan tóbesi úshkildenip kórinetin jotanyń ústi at báigesin ótkizip, kókpar tartatyn, qyz quar jasap, túrli últtyq ónerden báseke ozdyratyn jer. Úidegi kezinde kúnde sol tóbege shyǵyp, bir-eki saǵat otyryp qaitady eken. Bir kúni tóbeden asyǵys túsken atamyz áielderine:
– Qúlaǵyma attyń demi keldi. Tezirek qazan asyp, daiyndyq kórińder dep tapsyrady. Kóp ótpei attaryna aq sauyt bop muz qatqan eki jolaushy kirip keledi:
– Janseke, biz Ileniń arǵy betindegi sary Kerimbek baidyń auylynyń jigitterimiz. Kerimbektiń úly Raqybaidyń áieli tolǵatqaly 20 kún boldy. Qaramaǵan baqsy-balger, emshi qalmady. Onyń sheshuin siz tabady dep bai bizdi jiberip edi, – deidi.
As ishilip bolǵan soń suyt attanyp ketedi. Barsa baidyń áieli 12 qanat kiiz úidiń myna basynan, ana basyna dóńgelep, jany shyǵyp shyrqyrap jatqan eken. Jansarbai emshi esikten kirip kelgende áiel sál tynyshtala qalady. Emin jasap, dúǵasyn oqyp, ala kelgen shóp dárilerin qainatyp, ishkizip:
– Besinde qoi qoraǵa qaitarda bosanady. Úl bolsa úlym Omaraqynnyń joldasy bolsyn, qyz bolsa kelin etip alamyn, – dep áudem jerdegi tóbege qarai betteidi.
Besin bolyp, óristegi qoi qoraǵa bettegende shyryldaǵan sábidiń úni shyǵyp, jigitter: «SHeshemiz aman-esen bosandy, qyz bala eken», – dep Jansarbaiǵa súiinshilep júgiredi. Sol joly Kerimbek baimen tós soǵystyryp dos bolyp, qúda bolyp qaitady. Auylǵa kelgen soń úly jatqan besikti baidyń auylyna jiberedi. Keiin apamyzdy kelin ǵyp túsirgende sol besik jasau-jabdyqpen birge qaita keledi. Mine, sodan beri osy qaiyń besikke 50-den asa bala jatty. Osy besikke bólengen balalardyń birde-biri shetinep kórgen joq, – dep besik jaily biletinin aityp shyqty.
Eshbir kitapta jazylmaǵan hikyatqa betpe-bet kelemin dep oilamaǵannan keiin be tańǵalumen boldym. Qolǵa alǵan árbir zattyń ózgeshe keshirmesi, ótkendi túsindirer úlaǵaty, úrpaq sanasyna qúiyp alar tálimi bar. Qaisy bir aqylmannyń: «Qai bir qazaqtyń túbin shúqysań úlan tarih órip shyǵady» degen kemeńgerligine osy joly ishtei kelistim. Osy tústa besiktiń qasieti turaly ańsarym aua qaldy. Rasynda, búginde el arasynda besik jaily san túrli pikir órip júr. Úlkender: Balany besikke salu paidal dese, jastar jaǵy qarsy. Biraq Áuesqan Majaiqyzy besiktiń qazaq ómiri men bala tárbiesine degen paidaly tústary kóp ekenin qúptaidy.
– Halqymyzda: «Besiktegi bala bes túleidi», «Besik terbelgen úiden bereke ketpeidi», «El bolamyn deseń besigińdi túze» degen kóptegen naqyl sóz bar. Olardyń máni tym tereńde jatyr. Eń aldymen besik balany qaisar, qaiyrymdy, batyl, batyr bolyp ósuine múmkindik beredi. Qazaq halqynan jaujúrek batyrlardyń kóp shyqqany da, osynshama úlan-ǵaiyr dalany saqtap qaludaǵy kúsh-qúdireti de osy besiktiń qasieti arqyly daryǵan. Ekinshiden, besik – balany túrli dert-derbezden, auru-syrqaudan qorǵaidy. On eki múshesi sau bolyp ósuge jol ashady. Úshinshiden, balanyń denesin taza ári ziyankesh zattardan qorǵauǵa paidaly. Mysaly, balany besikke bólegennen keiin onyń eki janyna arsha, sekseuil siyaqty ósimdikter de qoiyp qoyady. Oǵan qúrt-qúmyrysqa, shybyn, taǵy sondai ziyandy jándikter jolai almaidy. Búl turaly aita bersek, kóptegen taǵylymdy dúnielerdi tizip beruge bolady, – deidi kórgendi apa.
Besiktiń de kóptegen jasau-jabdyǵy bolady eken. Asty-ústi kórpeshe, jayalyq, bas, bel, ayaq jastyq, ayaq buar, tize qap, tartpa, shúmek dep keletin besiktiń qúral-jabdyqtary bolady eken. Balany besikke saludyń da yrym-jyrymy men sol kezde atqarylatyn últtyq dástúrdiń túri kóp, ol kezde aitylatyn óleń-jyr da óz aldyna bir tóbe. Qazaqtyń ótken tarihynda ajarasu degen bolmaǵan. Qazirgi kúni úilene salyp ajyrasu sánge ainaldy. Búl berekesizdiktiń kóbi balany besikke bóleuden bastalatyn qazaqy qúndylyqtyń azaiyp ketkeni – dep esepteidi Áueshan Majaiqyzy:
– Qazaqtyń jol-josyny boiynsha balany besikke bólerde besikke kerekti árbir zatty úl men qyzdyń áuleti teń daiyndaidy. Mysaly, kórpesheni úldyń áuleti ákelse, jastyqty qyzdyń tuys-tuǵandary jasaidy. Al shúmekti dos-jaran, abysyn-ajyny beru kerek. Endi bir jaqtan qazirgi jastar bala tuyla sala ony jigiti óz jaǵyna, qyz óz áuletine tartyp jatady. Otbasyndaǵy berekesizdiktiń bastauy balaǵa degen tuystyq qyzǵanyshtan tuyndap jatady. Qarap otyrsańyz, bala bólengen besikte kóptegen adamnyń aq tilegi jatyr. Bereke-birlikke shaqyratyn, bauyrmaldyqqa baulityn, kópshildikke jeteleitin úlken úlylyq jatyr. Biz osy qúndylyqtardy qazirgi úrpaqtyń sanasynda jańǵyrtyp, qaita túlete alsaq, bolashaqqa qaldyrǵan úlken múramyz sol bolmaq, – dep túidi sózin apamyz.
Jádiger búginde Andas otbasy qorynda saqtauly túr.

Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
jalǵasy bar…











