جانسارباي ۇلتاراق ۇلى ەمشى بولعان سوڭ ەلدەر ول كىسىنى ۇيدە تۇرعىزبايدى ەكەن. اتاعىنا بىلگەن سوڭ ات جىبەرىپ، ارنايى شاقىرتىپ الاتىندار دا كوپ. ول كىسى ەكى ايەل العان ادام. ءبىرىنشى ايەلىنەن التى قىز تۋىپ، ونىڭ ارتىنان اياپبەرگەن دەگەن ۇل ەرەدى. ال ەكىنشى ايەلىنەن وماراقىن اتامىز تۋىپ، ونىڭ ارتىنان التى قارىنداسى ەرىپتى. 1903 جىلى قۇلجا قالاسىندا كازاك-ورىس، تاتاردىڭ بايلارى، نوعاي ساۋداگەرلەرى، سول كەزدەگى قىتايدىڭ جەرگىلىكتى مانساپتىلارى، قازاقتىڭ بي-شونجارلارى باس قوسقان ۇلكەن سەزد وتەدى. سول سەزگە جانسارباي اتامىز دا شاقىرىلىپتى. ول كىسىنىڭ مىندەتى – سەزگە كەلەتىندەردىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتىن بولسا كەرەك. سوندا جۇرگەندە ۇلى وماراقىن دۇنيەگە كەلىپ، اۋىل ازاماتتارى جانسارباي اتامىزعا شۇيىنشىلەپ بارادى. بۇل قۋانىشتى بولىسكەن سەزدەگى تاتار دوستارى مەن نوعاي كوپەستەرى شەبەرلەرگە قايىڭنان ءيىپ بەسىك جاساتىپ، سابيگە سىيلايدى.
قىتايدىڭ كۇنەس اۋدانىنا قاراستى كەڭسۋ اۋىلىنا قاراستى سارىساي دەگەن سايدىڭ اۋزىندا «جانساربايدىڭ قارادومالاعى» دەپ اتالاتىن جوتا بار. الىستان توبەسى ۇشكىلدەنىپ كورىنەتىن جوتانىڭ ءۇستى ات بايگەسىن وتكىزىپ، كوكپار تارتاتىن، قىز قۋار جاساپ، ءتۇرلى ۇلتتىق ونەردەن باسەكە وزدىراتىن جەر. ۇيدەگى كەزىندە كۇندە سول توبەگە شىعىپ، ءبىر-ەكى ساعات وتىرىپ قايتادى ەكەن. ءبىر كۇنى توبەدەن اسىعىس تۇسكەن اتامىز ايەلدەرىنە:
– قۇلاعىما اتتىڭ دەمى كەلدى. تەزىرەك قازان اسىپ، دايىندىق كورىڭدەر دەپ تاپسىرادى. كوپ وتپەي اتتارىنا اق ساۋىت بوپ مۋز قاتقان ەكى جولاۋشى كىرىپ كەلەدى:
– جانسەكە، ءبىز ىلەنىڭ ارعى بەتىندەگى سارى كەرىمبەك بايدىڭ اۋىلىنىڭ جىگىتتەرىمىز. كەرىمبەكتىڭ ۇلى راقىبايدىڭ ايەلى تولعاتقالى 20 كۇن بولدى. قاراماعان باقسى-بالگەر، ەمشى قالمادى. ونىڭ شەشۋىن ءسىز تابادى دەپ باي ءبىزدى جىبەرىپ ەدى، – دەيدى.
اس ءىشىلىپ بولعان سوڭ سۋىت اتتانىپ كەتەدى. بارسا بايدىڭ ايەلى 12 قانات كيىز ءۇيدىڭ مىنا باسىنان، انا باسىنا دوڭگەلەپ، جانى شىعىپ شىرقىراپ جاتقان ەكەن. جانسارباي ەمشى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندە ايەل ءسال تىنىشتالا قالادى. ەمىن جاساپ، دۇعاسىن وقىپ، الا كەلگەن ءشوپ دارىلەرىن قايناتىپ، ىشكىزىپ:
– بەسىندە قوي قوراعا قايتاردا بوسانادى. ۇل بولسا ۇلىم وماراقىننىڭ جولداسى بولسىن، قىز بولسا كەلىن ەتىپ الامىن، – دەپ اۋدەم جەردەگى توبەگە قاراي بەتتەيدى.
بەسىن بولىپ، ورىستەگى قوي قوراعا بەتتەگەندە شىرىلداعان ءسابيدىڭ ءۇنى شىعىپ، جىگىتتەر: «شەشەمىز امان-ەسەن بوساندى، قىز بالا ەكەن»، – دەپ جانساربايعا سۇيىنشىلەپ جۇگىرەدى. سول جولى كەرىمبەك بايمەن ءتوس سوعىستىرىپ دوس بولىپ، قۇدا بولىپ قايتادى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ۇلى جاتقان بەسىكتى بايدىڭ اۋىلىنا جىبەرەدى. كەيىن اپامىزدى كەلىن عىپ تۇسىرگەندە سول بەسىك جاساۋ-جابدىقپەن بىرگە قايتا كەلەدى. مىنە، سودان بەرى وسى قايىڭ بەسىككە 50-دەن اسا بالا جاتتى. وسى بەسىككە بولەنگەن بالالاردىڭ بىردە-ءبىرى شەتىنەپ كورگەن جوق، – دەپ بەسىك جايلى بىلەتىنىن ايتىپ شىقتى.
ەشبىر كىتاپتا جازىلماعان حيكياتقا بەتپە-بەت كەلەمىن دەپ ويلاماعاننان كەيىن بە تاڭعالۋمەن بولدىم. قولعا العان ءاربىر زاتتىڭ وزگەشە كەشىرمەسى، وتكەندى تۇسىندىرەر ۇلاعاتى، ۇرپاق ساناسىنا قۇيىپ الار ءتالىمى بار. قايسى ءبىر اقىلماننىڭ: «قاي ءبىر قازاقتىڭ ءتۇبىن شۇقىساڭ ۇلان تاريح ءورىپ شىعادى» دەگەن كەمەڭگەرلىگىنە وسى جولى ىشتەي كەلىستىم. وسى تۇستا بەسىكتىڭ قاسيەتى تۋرالى اڭسارىم اۋا قالدى. راسىندا، بۇگىندە ەل اراسىندا بەسىك جايلى سان ءتۇرلى پىكىر ءورىپ ءجۇر. ۇلكەندەر: بالانى بەسىككە سالۋ پايدال دەسە، جاستار جاعى قارسى. بىراق اۋەسقان ماجايقىزى بەسىكتىڭ قازاق ءومىرى مەن بالا تاربيەسىنە دەگەن پايدالى تۇستارى كوپ ەكەنىن قۇپتايدى.
– حالقىمىزدا: «بەسىكتەگى بالا بەس تۇلەيدى»، «بەسىك تەربەلگەن ۇيدەن بەرەكە كەتپەيدى»، «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن كوپتەگەن ناقىل ءسوز بار. ولاردىڭ ءمانى تىم تەرەڭدە جاتىر. ەڭ الدىمەن بەسىك بالانى قايسار، قايىرىمدى، باتىل، باتىر بولىپ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق حالقىنان جاۋجۇرەك باتىرلاردىڭ كوپ شىققانى دا، وسىنشاما ۇلان-عايىر دالانى ساقتاپ قالۋداعى كۇش-قۇدىرەتى دە وسى بەسىكتىڭ قاسيەتى ارقىلى دارىعان. ەكىنشىدەن، بەسىك – بالانى ءتۇرلى دەرت-دەربەزدەن، اۋرۋ-سىرقاۋدان قورعايدى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ بولىپ وسۋگە جول اشادى. ۇشىنشىدەن، بالانىڭ دەنەسىن تازا ءارى زيانكەش زاتتاردان قورعاۋعا پايدالى. مىسالى، بالانى بەسىككە بولەگەننەن كەيىن ونىڭ ەكى جانىنا ارشا، سەكسەۋىل سياقتى وسىمدىكتەر دە قويىپ قويادى. وعان قۇرت-قۇمىرىسقا، شىبىن، تاعى سونداي زياندى جاندىكتەر جولاي المايدى. بۇل تۋرالى ايتا بەرسەك، كوپتەگەن تاعىلىمدى دۇنيەلەردى ءتىزىپ بەرۋگە بولادى، – دەيدى كورگەندى اپا.
بەسىكتىڭ دە كوپتەگەن جاساۋ-جابدىعى بولادى ەكەن. استى-ءۇستى كورپەشە، جايالىق، باس، بەل، اياق جاستىق، اياق بۋار، تىزە قاپ، تارتپا، شۇمەك دەپ كەلەتىن بەسىكتىڭ قۇرال-جابدىقتارى بولادى ەكەن. بالانى بەسىككە سالۋدىڭ دا ىرىم-جىرىمى مەن سول كەزدە اتقارىلاتىن ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءتۇرى كوپ، ول كەزدە ايتىلاتىن ولەڭ-جىر دا ءوز الدىنا ءبىر توبە. قازاقتىڭ وتكەن تاريحىندا اجاراسۋ دەگەن بولماعان. قازىرگى كۇنى ۇيلەنە سالىپ اجىراسۋ سانگە اينالدى. بۇل بەرەكەسىزدىكتىڭ كوبى بالانى بەسىككە بولەۋدەن باستالاتىن قازاقى قۇندىلىقتىڭ ازايىپ كەتكەنى – دەپ ەسەپتەيدى اۋەسحان ماجايقىزى:
– قازاقتىڭ جول-جوسىنى بويىنشا بالانى بەسىككە بولەردە بەسىككە كەرەكتى ءاربىر زاتتى ۇل مەن قىزدىڭ اۋلەتى تەڭ دايىندايدى. مىسالى، كورپەشەنى ۇلدىڭ اۋلەتى اكەلسە، جاستىقتى قىزدىڭ تۋىس-تۋعاندارى جاسايدى. ال شۇمەكتى دوس-جاران، ابىسىن-اجىنى بەرۋ كەرەك. ەندى ءبىر جاقتان قازىرگى جاستار بالا تۋىلا سالا ونى جىگىتى ءوز جاعىنا، قىز ءوز اۋلەتىنە تارتىپ جاتادى. وتباسىنداعى بەرەكەسىزدىكتىڭ باستاۋى بالاعا دەگەن تۋىستىق قىزعانىشتان تۋىنداپ جاتادى. قاراپ وتىرساڭىز، بالا بولەنگەن بەسىكتە كوپتەگەن ادامنىڭ اق تىلەگى جاتىر. بەرەكە-بىرلىككە شاقىراتىن، باۋىرمالدىققا باۋليتىن، كوپشىلدىككە جەتەلەيتىن ۇلكەن ۇلىلىق جاتىر. ءبىز وسى قۇندىلىقتاردى قازىرگى ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جاڭعىرتىپ، قايتا تۇلەتە الساق، بولاشاققا قالدىرعان ۇلكەن مۇرامىز سول بولماق، – دەپ ءتۇيدى ءسوزىن اپامىز.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
جالعاسى بار…











