جانمىرزانىڭ اسى
جانمىرزا تىلەۋقابىل تۇقىمى ورازايدىڭ بالاسى. قىزايدىڭ 90-نان، ەندى بىردە 100-دەن اسقان اقساقالى دەپ 1790 جىلى ات شاپتىرىپ اس بەرەدى. بۇل اسقا بي سالاۋاتىمەن سارمىق بي جانە شوڭكە قاتىسادى. استى قاراعاي باتىر جۇرگىزەدى. استىڭ قالاي وتكەنى نەمەسە وندا قانداي جول-جوسىننىڭ ورىندالعانى تۋرالى ناقتىلى اقپارات جوق. بىراق «جانمىرزانىڭ اسىندا تورەگە قول تيگىزگەن سارمىقتىڭ بەس قاسقاسى» دەگەن اڭىز بۇگىنگە دەيىن ۇلكەندەر ارقىلى بىزگە جەتىپ وتىر. قازىردە ەل سارمىق ءبيدىڭ اۋىلىن بەس قاسقا اۋىلى دەپ اتايدى.
ءىستىڭ جايى بىلاي بولعان:
جانمىرزانىڭ اسىندا قىزايدىڭ اتاقتى ادامدارىنا ارناپ تىگىلگەن ۇيگە اسقا كەلگەن ابىلاي، ابىلمامبەت حاننىڭ بالالالرى تۇسەدى دە، قىزاي تورەسى نۇراسىل مەن تاڭىربەردىنىڭ يگى-جاقسىلارى جاي ۇيلەرگە ورنالاستىرىلادى. كۇتىم جاعىنان بىردەي بولعانىمەن، ورىن جاعىنان قوراش كورىنىپ قالادى. اسقا سويىلعان مالعا قۇران وقىلىپ، باتا جاسالعاننان كەيىن جانمىرزانىڭ نەمەرەسى ءبىر اقسارباس قويدى جەتەلەپ كەلىپ سارمىق بيدەن:
– سارمىق اتا، «جاڭبىرمەن جەر كوگەرەدى، باتامەن ەل كوگەرەدى» دەۋشى ەدى. وزىڭىزدەي دۋالى اۋىزدى شەشەن، شەشىمدى ازامات بولۋدى ارمانداپ ءجۇرۋشى ەدىم. ءسىز شىن ىقىلاسپەن باتاڭىزدى بەرىڭىز، – دەپ باتا سۇرايدى.
سوندا سارمىق بي قاسىندا وتىرعاندارعا قاراماي قولىن جايىپ:
اۋىلىڭنىڭ ارداعى بول،
حالقىڭنىڭ ارلانى بول.
مارتەبەڭ بيىكتەگى،
زاماننىڭ تارلانى بول.
ەلىڭنىڭ ەركەسى بول،
جورىقتىڭ سەركەسى بول.
جەتىم مەن جەسىردىڭ،
باسىنداعى كۇركەسى بول.
ابىرويىڭ اسا بەرسىن،
باق-داۋلەتىڭ تاسا بەرسىن.
ەگەسكەنىڭ قۇم قۇشىپ،
جاۋىڭنىڭ قۇتى قاشا بەرسىن.
ۇرىسپايتىن ۇلىڭ بولسىن،
كەرىسپەيتىن كەلىنىڭ بولسىن.
قىزىر دارىپ شاڭىراعىڭا،
مالىڭ ءورىستى بولسىن، اللاھۋاكپار!، – دەيدى.
قىزاي تورەسى نۇراسىلدى باستاپ كەلگەن تاڭىربەردى جاعى ارنايى ۇيگە تۇسە الماعانىنان نارازى بولىپ تۇرعاندا، سارمىق ءبيدىڭ اق سارباسقا باتا جاساۋى ودان ارى قۇسالاندىرادى. تاڭىربەردى جاعى سارمىقتى كەكەتە: «تورە تۇرعاندا قاراعا جول قايدا، نەگە تورەدەن جول سۇراماي باتا جاسايدى»، – دەپ شۋ كوتەرەدى.
سول كەزدە سارمىق بي:
بارلىعىن قىلىپ كۇشىنىڭ،
ورىنسىز ءىستى، بۇزعان يت.
ءوزى بولعان كىسىنىڭ،
اتاتەگىن قۋعان يت، – دەپ سالادى.
سوندا نۇراسىل تورەنىڭ جانىندا وتىرعان تاڭىربەردىنىڭ ءبىر اڭگۇدىكتەۋ ىكىسىسى: «نە دەپ وتتاپ وتىرسىڭ، ءيتىڭ كىم؟»، – دەپ سارمىقتى قامشىمەن سالىپ قالادى. سول-اق ەكەن ەسىك جاقتا وتىرعان سارمىقتىڭ قويلىباي، قويشىباي، ارىزباي، اجىباي، مايتباي سىندى بەس ۇلى اتىلىپ شىعىپ، جانجال باستالادى. وسى كەزدە اراعا تۇسكەن قاراعاي باتىر داۋدى توقتاتىپ، ەكى جاقتى تاتۋلاستىرادى. اس دابىرالى وتەدى. استىڭ سوڭىندا تورەگە قول كوتەرگەن سارمىقتىڭ بەس بالاسىنا ايىپ تارتىپ، اس تارايدى.
اسىلىندە، قىزايدىڭ ساما تورەسى دۇنيە سالار الدىندا بيلىكتى ءۇشىنشى ۇلى نۇراسىلعا بەرەدى. بىراق ول بيلىكتى دۇرىس جۇرگىزە الماعاندىقتان 1800 جىلدارى قىزاي بيلەرى كەڭەس اشىپ، نۇراسىلداعى تورەلىك بيلىكتى سامانىڭ ۇلكەن ۇلى ابىلپەيىزگە الىپ بەرەدى. ابىلپەيىز قىزايلاردى 1800 – 1840 جىلعا دەيىن 40 جىل بيلەيدى.
سارمىق ءبيدىڭ تاربيەسىندە ەرجەتكەن شوڭكە تىلەۋبەردى، تىلەۋقابىل رۋلارىن بيلەپ، تاڭىربەردىگى ەرمەك، بەگىمبەت، دەربىستى سارمىق بيلەپ، ءۇش بي ابىلپەيىز تورەگە تىكەلەي باعىنعان.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











