IV. Almaty uezinde kazak-orysty jailastyru turaly, general-gubernator 1914jylǵy 3 shildedegi mólsherge jetpegen jerdi kesip alu turaly shyqqan zannyń oryndalu jónindegi, Almaty uezindegi kazak-orystardyń stanitsalaryna tóńiregindegi qazaq jerlerinen kesip beru múmkin dep tapty. Qystauy, jońyshqasy, baqshalary alynyp ketken qazaqtarǵa osy jónmen alynǵan 947310 som aqshadai kómek kórsetilsin jáne kazak-orysqa alynyp ketken jerlerge qazaqtar álgindei qystausyz lajysyz qalsa, bes jylǵa deiin qala túrsyn. Minis januardan basqa, soǵys bitkennen soń bir mezgilge sheiin alynǵan kómek úshin osy másele turaly Soǵys Minstri men Jer Ministriniń arasynda bolǵan kelisim boiynsha, kazak-orystardy jerge ielendiretin kelimsek basqarushy mekemeler jyldam qarajat qaryzyn súrap alyp, osy uaqytta qazaqqa kerekti jer mólsherin alynǵan jermen alynǵan jermen birge sulandyru kerek.
Joǵaryda qazaq-qyrǵyzdan qanshalyq jer alynbaqshy bolǵany, qai jerge qandai halyq otyrǵyzylmaq bolǵany aitylǵan. Búl qadamǵa ókimet sol jyly kúzden bastap-aq kiristi. Qystai shúbap kelip jatqan qyrǵyzdardy Naryn tasyna iire berdi. Odan basqa eski qonysyna qaitqan qazaq-qyrǵyzdy jergilikti kórshi orystar talap, shauyp, óltirip, óz betimen ókim shyǵaryp jatty. Búrynǵy mekenine jolatpady. Qazaq-qyrǵyzdyń óz qonysyna qonǵany 1917 jyldyń jazynda boldy.
Al endi kóterilis kezinde shyqqan orys shyǵynnan kelelik. Árine, múnda esep-qisap boldy. Ádeii nauqan júrgizildi. Kelimsekterdi jailastyratyn mekeme dáldep túryp sanaq aldy. Sanaq mekemesinen ádeii adamdar jiberildi. Jer-jerdegi qala qauymdary jalany qazaq-qyrǵyzǵa jaba berip, árine, asyryp maǵlúmat bermedi deuge taǵy da bolmaidy. Kei jerde búlingen nárseni aqshaǵa shaqqanda kóterińki baǵamen de baǵalaǵan jerleri boldy. Kóterilisten búryn joǵalǵan maldar da kóterilistiń shyǵynyna eseptelgen.
Ókimet tarapynan joǵarǵy nauqan júrgizilip qystai esep alumen boldy. Esepke qatysqandar óte qiynshylyq kórdi. Poshta attary talanǵan. Stantsiyalar talanǵan. Teregraftar úzilgen. Qatynas auyr. Sondai qiynshylyqtar orys arasyndaǵy esep alu júmysy 1917 jyldyń kókek aiyna deiin sozaqtady.
Sonda alynǵan sanaqqa qaraǵanda:
| Uezder | SHyǵyndadym dep berilgen aryzdar | Aqshaǵa shaqqanda shyǵyn mólsheri(rublь) | Jalpy som % |
| Qaraqol | 5665 | 2073268 | 6,49 |
| Pishpek | 3118 | 6785007 | 2,12 |
| Jarkent | 698 | 4238711 | 1,33 |
| Almaty | 511 | 218052 | 0,05 |
| barlyǵy | 9992 | 13315038 | 9,9 |
Búl shyǵyndardy topqa bólgende mynadai:
| Toptar | SHyǵyndandym dep bergen aryzdar | SHyǵynnyń mólsheri (som) |
| Kelimsek mújyqtar | 5204 | 14696635 |
| Kazak-orys | 575 | 15598981 |
| Túrǵyn mújyqtar | 3767 | 14822075 |
| Túrli shender | 446 | 1182788 |
| Baprlyǵy | 9992 | 46300479 |
Búl sanaqqa qaraǵanda kóteriliste asa shashylǵan Qaraqol ueziniń kelimsekteri kórinedi.
Adam shyǵyny jáne Qaraqol uezinde ózge uezderden erekshe. Múny tómendegi tsifrlar kórsetedi.
| Uezder | Ólgender | jan | Auyr jaraly | Jeńil jaraly | Tútqynǵa alynǵan, dereksiz ketkeni | Jan | ||||
| erkek | áielder | erkek | úrǵashy | Erkek | úrǵashy | erkek | úrǵashy | |||
| Qaraqol | 1088 | 702 | 1790 | 29 | 49 | 16 | 18 | 302 | 550 | 852 |
| Pishpek | 174 | 36 | 210 | 12 | 6 | 31 | 12 | 116 | 121 | 237 |
| Jarkent | 37 | 19 | 56 | 6 | 7 | 5 | 5 | 22 | 24 | 46 |
| Almaty | 16 | – | 16 | – | – | – | – | 2 | 24 | 3 |
| Barlyǵy | 1315 | 757 | 2072 | 47 | 62 | 52 | 35 | 442 | 719 | 1138 |
Úrysta órtengen úiler
| Oyazdar | Órtengen úiler | Órtengen úilerdiń, jalpy ziyandalǵandardyń sany % |
| Qaraqolda | 1554 | 42,1 |
| Pishpek | 468 | 14,9 |
| Jarkent | 264 | 57,8 |
| Almaty | – | – |
| Barlyǵy | 2286 |
Almaty uezindegi orys qalalarynda úilerdiń órti bolmady. Órtengen shabylǵan shópter.
Barlyq oblysta órtengen, búlingen, úrikken eldiń tastap ketken qystaularynyń barlyǵyn sanaq mekemesi:18453 qora deidi. Onyń baǵasy. 34948825 som dep shaǵady.
| Uezder | Búlingen úilerdiń sany | Qansha soma túrady |
| Qaraqol | 13243 | 254376715 |
| Pishpek | 2916 | 56681205 |
| Jarkent | 2294 | 30890905 |
| barlyǵy | 18453 | 341948825 |
Sol jalpy búlingen úidiń 1712-i kazak-orys krestьyandarynyń túrǵyn úileri. Múnyń shaǵylǵan baǵasy 20739385 som. Búl jalpy búlingen úidiń shaǵylǵan somasynyń 6,06 protsenti.
Sanaq mekemesi tarapynan kóterilistiń ziyanyna orystan tómendegi maldar kórsetildi.
| Uezder | jylqy | siyr | Úsaq mal | barlyǵy | Jalpysynyń prots.sal (orys) | Jalpy maldan |
| Almaty | 236 | 637 | 294 | 1167 | 0,97 | 0,08 |
| Jarkent | 3791 | 7588 | 24940 | 36250 | 70,3 | 4,38 |
| Pishpek | 3797 | 16642 | 24272 | 44711 | 32,09 | 2,21 |
| Qaraqol | 22678 | 46368 | 112930 | 181976 | 100,0 | 11,13 |
| Barlyǵy | 30502 | 71235 | 162436 | 264104 | 57,1 | 4,45 |
Sonda Jetisudyń jalpy mal sany mynadai bolyp shyqty:
Kóteriliske sheiin:
| Jylqy | siyr | Úsaq mal | basqalar | barlyǵy |
| 1082294 | 900551 | 7316707 | 105564 | 9414116 |
Kóterilisten keiin:
| 644849 | 572249 | 4314306 | 72930 | 5604334 |
Osy sanaqtarǵa qaraǵanda shashylǵan orys maly tórt uezderdegi jalpy orys malynyń 87,1 protsentin, oblystardaǵy jalpy orys malynyń 33 protsentin, qazaq-qyrǵyzben qosqanda jalpy mal sanynyń 45 protsentin alady.
Orystan shashylǵan maldyń oyazdarǵa bólingendegi somalary mynadai:
| Qaraqol oyazynan | 6148377 somdyq mal |
| Piepekten | 1946044,1 |
| Jarkentten | 1581446 |
| Almatydan | 76659 |
| Barlyǵy | 9752526,1 |
Osy shyǵyndalǵan maldy toptarǵa bólgende mynandai:
| toptar | Talanǵan, joǵalǵan mal sany | Jalpy mal sanyn shaqqanda paiyz mólsheri |
| Túrǵyn mújyqtar | 122530 | 46,4 |
| Kelimsekter | 87394 | 33,0 |
| Túrli shendiler | 35437 | 13,4 |
| Kazak-orystan | 18809 | 7,2 |
| Barlyǵy | 264170 |
Orystan búlingen pishen sany:
| Oyazdar | jońyshqa | SHóp | somasy |
| Qaraqol | 82692 pút | 2111060 pút | 78115,2 |
| Pishpek | 1465376 | 81764 | 370717,6 |
| Jarkent | 851375 | 666976 | 1872199,0 |
| Almaty | 40 | 28930 | 14662,0 |
| Barlyǵy | 2399483 | 2888735 | 2338693,8 |
Kletten talanyp, shashylǵan astyq:
| Qaraqoldan | 2532125,95 somdyq |
| Pishpekten | 289119,54 |
| Jarkentten | 113942,65 |
| barlyǵy | 2935188,14 |
Orystardan joǵalǵan, búlingen auyl sharua jabdyǵy jalpy aqshaǵa shaqqanda 1224848 som 97 tiyn boldy deidi sanaq.
Orystan ásirese búlingen egin boldy. Óitkeni kóterilis kezinde daladaǵy egindi orystar qorǵai almady. Jauyqqan qazaq-qyrǵyz malyn jauyp jiberdi. Kei jerde órtep te ketti. Ásirese, Jetisu orystary 5-tep, 10-nan malai ústap, egindi salatyn edi. Kóterilis úshyqqanda el tolqysymen orysta malai qalmai, qashyp ketti. Orys eginderi egis dalada qaldy. Aluǵa múrshasy kelmedi. Mezgilimen orystar astyǵyn da ala almady. Kóp astyq alynbai, qar astynda qaldy. Búl turaly tsifrlar bylai deidi.
| Jarkent uezinde búlingen astyq | 3135 dese |
| Almaty uezinde | 694 |
| Pishpekte | 1700 |
| Qaraqolda | 10816 |
| Barlyǵy | 16346 dese |
Kóterilis sebebinen alynbai qalǵan astyq
| Jarkent uezi | 1448 dese | |
| Almaty | 119 | |
| Pishpek | 7838 | |
| Qaraqol | 29952 | |
| Barlyǵy | 39357 dese | |
Al búǵan aldyńǵy búlingendi qosqanda 55722 dese.
Múnyń somasy mólshermen 6069532 somdai bolady.
Álbette, múnda búlingen qazaq-qyrǵyz astyǵynyń esebi joq. Múnda aitylyp kele jatqan sanaqtyń bári orysqa tiesili. Múnda da Lepsi men Taldyqorǵan uezdegi búlingen astyqtyń esebi kirmegen. Al rasynda qaladan malai qashyp, talai qalanyń astyǵy jauyn-shashynda qalyp búlinui kózben kórgen nárse.
Orystardyń úi múlikteriniń shashylǵanyn sanaq mynany kórsetedi.
| Oyazdar | Aqshaǵa shaqqanda |
| Qaraqol oyazynan | 4102931 som |
| Pishpekten | 1433030 |
| Jarkentten | 241203 |
| Almatydan | 35049 |
| Barlyǵy | 5812213 som |
Kóterilis jasaǵan qazaq-qyrǵyzdan qyrylǵan basty kisiniń esebi alynbaǵan da, Jetisudaǵy orystyń joǵalǵan qaz-tauyǵynyń da, esebi qalmai túgendelgen. Onyń sanaǵy bylai:
| Qaraqol uezinde | 95565 som |
| Pishpekte | 20508 |
| Jarkentte | 1424635 |
| Almaty | 107 |
| Barlyǵy | 1540815,8 |
Asyrandy qústarda kóterilis soiqanynan shyǵyn bolypty.
Joǵarydaǵy sanalyp kelgen sanaqty qorytyp kelgende ár úidegi orystardyń shyǵyndanǵan sharuasy orta eseppen jeke basyna mynadai tiedi:
| Jarkent uezinen | 3660 som |
| Pishpek | 2176 |
| Qaraqol | 6068 |
| Almaty | 427 |
Kóterilisten ziyan tapqan orys halqyna úkimet tarapynan járdem shu degennen berildi. Jer-jerde járdem komitetteri úiymdastyrylyp, qazynadan aqsha, kiim, tamaq berildi. Talanǵan qazaq-qyrǵyzdyń maly olarǵa jiyp aluǵa erik berildi. Sauyn siyr, at arba, egin jabdyǵy úlestirildi. Búl járdem 1917 jyldyń jazyna sheiin berilip jatty. Qystai qazaq-qúyrǵyzdan laushy aidap alyp baryp qarda qalǵan astyqty orys «shabylǵandaryna» alǵyzyp berip túrdy. Búl járdemdi basqaratyn oblystan bastap audandarǵa sheiin airyqsha komitet jasady.
QR Ortalyq memlekettik arhivi, Qor (f):R-1368;tizbe (o):I; is (d):56
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas











