Ornalasqan jeri: Aqsu audany, Suyqsai okrugi, Balasaz auyly
Zerttelui: tarihshy Bolatbek Násenov, tarihshy Talas Omarbekov, ólketanushy-jurnalist Qajet Andas, jurnalis Omar tóre úrpaǵy Gúljan Túrsynova zerttep júr.
Sipattamasy: Balasazdyń Mańdaishoqysynan asyp túskende tóbesi biraz opyrylǵan alyp mazar túr. Búl arǵy babasy SHyńǵyshan, bergi atasy Abylai han, aqsúiek áuletinen taraityn Atalyqtyń súltany Omar tóre Serǵazyúlynyń ziraty. Salynǵan uaqyty shamamen 150 jyl búryn. Omar tóre Serǵazyúlynyń tuǵan jylyn, bilik lauazymyn, ata-tegin, shejiresin, Resei arhivinen tapqan tarihshy Erbol Bekbolatov bauyrymyz. Bolatbek Nasenovtiń ” Máskeu múraǵaty sóileidi” kitabyndaǵy derekte: «Serǵazyúly Omar 1811 jyly tuǵan. Ayagóz óńirindegi súltan, bi, starshyn, qúrmetti qyrǵyzdar jáne sheni bar túlǵalardyń 1850 jylǵy auyzsha aitu boiynsha, 1851 jylǵy 15 nauryzdaǵy tizimde № 872 bolyp tirkelgen. Serǵazyúly Omar Kóshekten taraǵan. Omar Serǵazyúly Atalyq-mataidyń súltany bolǵan. Jasy 39-da. Bai adam. Qystauy – Balasaz. Mańdaishoqy. Jailauy – Jeldiqarai. Ayagózden 330 shaqyrym qashyqtyqta. Arhiv dereginde Omar tóreniń shejiresi de taratylǵan. Onda Abylaidan – Qambar, Qambardan – Sániyaz, Sániyazdan – Kóshek, Kóshekten– Serǵazy, Serǵazydan – Omar, Alqan taraidy» dep jazylǵan.
Omar tóre atanyń kúbeziniń qasynan ótken adam mindetti túrde qúran baǵyshtatady. Áiel adamdar alystan attarynan túsip, ministerin jetektep ótedi. Kolhoz kezinde bastyqtan qoryqqan bir brigadir áiel sol jerden atpen ótken eken, kóp úzamai aty tulap, qúlap, ayaǵy synypty. Omar Serǵazyúly tiri kezinde mazardy attyń qyly men eshkiniń qylshyq júnin eshki maiyna qosyp batpaqqa aralastyryp jasatqan. Batpaqty bir úiir jylqymen iletken eken. SHarshap, qúlaǵan jylqyny birden soiyp, auyl adamdaryna taratyp jiberip otyrǵan. Ishin bólmelerge bólip, kúmbez qylyp saldyrypty. Qanshama jyldar ótse de mazar áli saqtalyp keledi. Úlkenderdiń aituynsha, kúmbezdiń ishinde altyn dúnieler bolǵan. Úlken samaurynnan kesh bata kúmbirlep ún shyǵyp túrady eken. Tań ata muzykalyq áuen toqtaidy. Jeldiń áseri emes. SHaǵyn ǵana esigi bar kúmbezge jel kirmegen.
Balasazdyń kún shyǵysynda, jartastyń sańylauynan syzdyqtap, tamshylap aǵyp jatqan su dertke daua. Kópshilik ony «SHipaly – Tamshybúlaq» dep ataidy. Bastau – Túrsyn tóre tauynda. Búlaqqa erterekte syrqatyna shipa izdegen adamdar kelip suyn iship, emdelgen. Joly jabylǵan, qiyndyqqa tap bolǵan, náreste súie almaǵandar túmadan su iship, tileu tilegen. Balasaz auylynyń túrǵyny Q. Núsipovtiń aituynsha, anasy Zauhiya apa jaǵy qisaiyp auyrypty. Sol kisi shipaly sudyń arqasynda densaulyǵyn qalpyna keltiripti. Tamshybúlaq myńdaǵan jyldardan beri tolassyz aǵyp, dertke shipa, janǵa daua boluda.
Túrsyn tóre tauy Omar, Alqan tórelerdiń úrpaǵy Túrsyn atymen bailanysty.
Ańyz-áńgime: Jol túsip jer jannaty Jetisuǵa at basyn tiregen janǵa aǵyndy Aqsu jerindegi Balasaz, Mańdaishoqy mańynan kóne kúmbez kezdesedi. Ǵasyrdyń syryn ǵasyrǵa jalǵap túrǵan eski mazar Kóshektiń kindiginen taraǵan Omar tóreniń ziraty ekenin bireu bilse, bireu bilmes. SHamamen 1811 jyly ómirge kelgen Omar Serǵazyúly túieniń eki órkeshindei qos aǵaiyndy. Inisi Alqan da ana sútimen berilgen asyl qasietterden qúr alaqan emes. Qairatyna qaruy sai elin jaudan qorǵaǵan baqadúr batyrlardyń biri. Al, Omar jer qaiysqan jylqysy suatqa túskende Búien ózeniniń suy tartylǵan auqatty bai, bailyǵyn múqtajdardan esh ayamaǵan atymtai jomart, parasattylyǵymen el bilegen Atalyq-mataidyń súltany bolǵan abyroily adam desedi. Qazynaly qarttardyń aituynsha, búl mazardy Omar marqúm kóziniń tirisinde sandyq toly altynǵa Samarqannan qas sheber aldyryp ózi saldyrǵan. Qyruar jylqynyń jal-qúiryǵy, eshkiniń maiymen qylshyǵy qosylǵan sary balshyqty bir úiir jylqyǵa keshtirip, ilengen. Osy barysta zoryǵyp qúlaǵan attar birden soiylyp auyl adamdaryna úlestirilip otyrǵan. Zirattyń basyna ainalmaly altyn kúmbez ornatylyp, birneshe bólmeden túratyn mazar ishine úlken altyn samauryn qoiylǵan. Bir ǵajaby, aqsham jamyrai jel timeitin biteu zirattyń ishindegi samaurynnan áuezdi áuen estilip, tań ata syrly saz toqtaidy eken. Búginde qúndy jádigeri qoldy bolǵan kóne qorǵannyń qúr qańqasy túr. Syrly ayaqtyń syry ketkenmen syny ketpeidi. Bir jarym ǵasyrdan astam uaqytty eńsergen eńseli mazardyń tonalǵan jádigerinen tóbesi opyrylyp tesilgeni bolmasa áli kúnge qalpy búzylmai saqtalǵan. Zertteushiler kezinde eline qorǵan bolǵan dál osyndai bi, súltandardyń eńbegi eskerilip, tarihi qorǵan qaita jańǵyrtylsa,–degen pikirde.
Dáuir san aunap jyldar legi saǵymdai susyp ótkenimen han áuletinen taraǵan tektilik tek Omar tóremen shektelip qoiǵan joq. Súbesi sógilmesten tól úrpaǵy Túrsyn tóreniń boiyna kelip qondy. «Ata kórgen oq jonar». Jastaiynan aqyl bilimmen susyndap ósken onyń uaqyt oza kele ón boiynan er jigitke tán asyl qasietterdiń bári de boi kórsetti. Ata mekeni Sarybel, Búrkitti, Bayanjúrek taularyn túlparynyń túyaǵymen túrip, ań qús aulap, sayatshylyqpen seruen qúryp eseigen bai balasy kóp ótpei qúralaidy kózge atqan mergen bolyp jetilgen. Dál sol tústarda Keńes úkimeti «Asyra silteu bolmasyn, asha túyaq qalmasyn» degen úranmen dúiim eldiń kise kiimi, ishse tamaǵy bolyp otyrǵan tórt túlik malyn tárkilep, meshitterdi joyuǵa kirise bastaǵan. Últ qamyn oilaǵandarǵa «últshyldar», «tap jaulary», «jikshilder», «ońshyldar» degen jala jabylyp, barlyq adam et, astyq ótkizuge mindettelgen. Salyq tólei almaǵandar isti bolyp, bai-manaptardyń úrim-bútaǵy jer audarylady. Búl bassyzdyqtyń qyzyl jalyny Túrsyn tóre shańyraǵyn da sharpidy. Aqyry qisynsyz qysastyqqa tózbegen halyq úrandap atqa qonady.
Qarsylyq Aqsu, Sarqan, Qapal aimaǵynda jalǵasady. Múny jergilikti júrt «Bóribai kóterilisi» dep atap ketken. Sebebi, 1694 jyldary ómirge kelgen Bóribai Saryúly Abylai han dáuirinde eren erligimen tanylǵan naimannyń matai ruynan shyqqan ataqty batyr, dańqty qolbasshy. Esimi matai eliniń úrany bolǵan. Bóribailap atqa qonǵan matai ata úrpaqtary eshteńeden taiynbaǵan. Sonymen Bóribai kóterilisi birte-birte kúsh alyp, halyq arasynda «Keńes ókimeti joiylsyn!», «Salyqtar joiylsyn!», «Túqym qoryn jinauǵa qarsymyz!», «Kommunisterdi, komsomoldardy soǵyńdar!» degen úran tastalady. Óitkeni, bar malynan astyq, túqymynan airylǵan halyqqa asharshylyq qaupi tóne bastaǵan edi. Bas kóterushiler birneshe baǵytta arnaiy top jasaqtap kazak-orys qazaqtardan úiymdasqan bir qúramyndaǵy 150-ge juyq jasaǵyn Túrsyn tóre basqarady. Batyr kelbetti esikten bir qyrymen zorǵa kiretin alyp kúsh iesi olarǵa atys-shabystyń aila-tásilin úiretip, soǵysqa qarsy daiyndyq ótkizedi. Sonymen ókimettiń kóterilisshilerdi bastyqtyruǵa shyqqan qyzyl áskerlerimen jergilikti júrt arasyndaǵy teke tires bastalyp ketedi.
San márte betpe-bet kelgen shaiqastar da eki jaqtan da adam shyǵyny bolǵanmen alǵashynda kóterilisshiler qyzyl áskerlerdiń betin qaitaryp otyrǵan. Kóterilisshilerdi auyldaǵy halqy tegis qoldap birge qarsylasqanymen úkimet kóterilisshilerge «Bandy» degen at qoiyp, aidar taqty. SHolaq belsendilerdi salyp qazaqty qazaqqa jau etip kórsetti. Osylaisha jergilikti júrt arasyna iritki salynyp, kóp úzamai arazdyq pen ashtyq qabattasa keldi. Eshkimnen esh qaiyr bolmasyn bilgen el aqylshy Túrsyn tórege ótinish aityp, qytai asuǵa bel buady. Resei patshalyǵyn úsh júz jyl bilegen Romanovtar áuletin de joq qylǵan Keńes ókimetiniń endi ayamasyn oilaǵan qolbasshylar júrt talabyna birden kelisedi. Osy barysta jasy jetpisten asa bastaǵan Túrsyn tóre tuǵan jeriniń bir uys topyraǵyn shytyna túiip, ákesi Omar tóreniń basyna Qúran baǵyshtap kóshken elmen birge atqa qonady.
Almaǵaiym zaman. Asharshylyqqa qarsy atys-shabystan kóz ashpai údire tartqan elin qorǵau basty paryz. Jol boiy kezdesken qiyndyqtardan endi ótip, shekara mańyndaǵy bir jerge tynystaǵan auyl júrtyna túndelete jetken qyzyldar qyrǵidai tiedi. Qaita shapqan jau jaman. Tútqiyl kelgen jaudan halqyn bala-shaǵasyn aman qútyltudy oilaǵan Túrsyn tóre qaitpai qarsylasyp túryp oqqa úshyp kóz júmady. Eliniń erteńi men últynyń bolashaǵy jolynda kúresip ótken tau túlǵanyń ómirde óshpes izi qaldy. Búginde aq súiek tóre balasynyń ata mekeninde «Túrsyn tóre jailauy», «Túrsyn tóre tauy», «Túrsyn tóre altyn shahtasy», «Túrsyn tóre Tamshy búlaǵy» degen halyq arasynda keń taraǵan jer-su ataulary bar. Ataǵy alty alashqa málim qasietti Qapal jerindegi Tamshybúlaq tarihtan janǵa da, tánge de daua salqyn zámzám.
Silteme: Talas Omarbekovtiń «20-30 jyldardaǵy Qazaqstan qasireti»
https://qazaqstan.tv/news/177018/
https://7-su.kz/news/cat-4/15477/











