ورنالاسقان جەرى: اقسۋ اۋدانى, سۋىقساي وكرۋگى, بالاساز اۋىلى
زەرتتەلۋى: تاريحشى بولاتبەك نەسەنوۋ, تاريحشى تالاس وماربەكوۋ, ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس, جۋرناليس ومار تۆرە ۇرپاعى گۈلجان تۇرسىنوۋا زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: بالاسازدىڭ ماڭدايشوقىسىنان اسىپ تۈسكەندە تۆبەسى بىراز وپىرىلعان الىپ مازار تۇر. بۇل ارعى باباسى شىڭعىسحان, بەرگى اتاسى ابىلاي حان, اقسۈيەك ەۋلەتىنەن تارايتىن اتالىقتىڭ سۇلتانى ومار تۆرە سەرعازىۇلىنىڭ زيراتى. سالىنعان ۋاقىتى شامامەن 150 جىل بۇرىن. ومار تۆرە سەرعازىۇلىنىڭ تۋعان جىلىن, بيلىك لاۋازىمىن, اتا-تەگىن, شەجىرەسىن, رەسەي ارحيۋىنەن تاپقان تاريحشى ەربول بەكبولاتوۋ باۋىرىمىز. بولاتبەك ناسەنوۋتىڭ ” مەسكەۋ مۇراعاتى سۆيلەيدى” كىتابىنداعى دەرەكتە: «سەرعازىۇلى ومار 1811 جىلى تۋعان. اياگۆز ۆڭىرىندەگى سۇلتان, بي, ستارشىن, قۇرمەتتى قىرعىزدار جەنە شەنى بار تۇلعالاردىڭ 1850 جىلعى اۋىزشا ايتۋ بويىنشا, 1851 جىلعى 15 ناۋرىزداعى تىزىمدە № 872 بولىپ تىركەلگەن. سەرعازىۇلى ومار كۆشەكتەن تاراعان. ومار سەرعازىۇلى اتالىق-ماتايدىڭ سۇلتانى بولعان. جاسى 39-دا. باي ادام. قىستاۋى – بالاساز. ماڭدايشوقى. جايلاۋى – جەلدىقاراي. اياگۆزدەن 330 شاقىرىم قاشىقتىقتا. ارحيۋ دەرەگىندە ومار تۆرەنىڭ شەجىرەسى دە تاراتىلعان. وندا ابىلايدان – قامبار, قامباردان – سەنيياز, سەنييازدان – كۆشەك, كۆشەكتەن– سەرعازى, سەرعازىدان – ومار, القان تارايدى» دەپ جازىلعان.
ومار تۆرە اتانىڭ كۈبەزىنىڭ قاسىنان ۆتكەن ادام مىندەتتى تۈردە قۇران باعىشتاتادى. ەيەل ادامدار الىستان اتتارىنان تۈسىپ, مىنىستەرىن جەتەكتەپ ۆتەدى. كولحوز كەزىندە باستىقتان قورىققان بىر بريگادير ەيەل سول جەردەن اتپەن ۆتكەن ەكەن, كۆپ ۇزاماي اتى تۋلاپ, قۇلاپ, اياعى سىنىپتى. ومار سەرعازىۇلى تىرى كەزىندە مازاردى اتتىڭ قىلى مەن ەشكىنىڭ قىلشىق جۈنىن ەشكى مايىنا قوسىپ باتپاققا ارالاستىرىپ جاساتقان. باتپاقتى بىر ۈيىر جىلقىمەن يلەتكەن ەكەن. شارشاپ, قۇلاعان جىلقىنى بىردەن سويىپ, اۋىل ادامدارىنا تاراتىپ جىبەرىپ وتىرعان. ىشىن بۆلمەلەرگە بۆلىپ, كۈمبەز قىلىپ سالدىرىپتى. قانشاما جىلدار ۆتسە دە مازار ەلى ساقتالىپ كەلەدى. ۈلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, كۈمبەزدىڭ ىشىندە التىن دۈنيەلەر بولعان. ۈلكەن ساماۋرىننان كەش باتا كۈمبىرلەپ ۈن شىعىپ تۇرادى ەكەن. تاڭ اتا مۋزىكالىق ەۋەن توقتايدى. جەلدىڭ ەسەرى ەمەس. شاعىن عانا ەسىگى بار كۈمبەزگە جەل كىرمەگەن.
بالاسازدىڭ كۈن شىعىسىندا, جارتاستىڭ ساڭىلاۋىنان سىزدىقتاپ, تامشىلاپ اعىپ جاتقان سۋ دەرتكە داۋا. كۆپشىلىك ونى «شيپالى – تامشىبۇلاق» دەپ اتايدى. باستاۋ – تۇرسىن تۆرە تاۋىندا. بۇلاققا ەرتەرەكتە سىرقاتىنا شيپا ىزدەگەن ادامدار كەلىپ سۋىن ىشىپ, ەمدەلگەن. جولى جابىلعان, قيىندىققا تاپ بولعان, نەرەستە سۈيە الماعاندار تۇمادان سۋ ىشىپ, تىلەۋ تىلەگەن. بالاساز اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ق. نۈسىپوۋتىڭ ايتۋىنشا, اناسى زاۋحييا اپا جاعى قيسايىپ اۋىرىپتى. سول كىسى شيپالى سۋدىڭ ارقاسىندا دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرىپتى. تامشىبۇلاق مىڭداعان جىلداردان بەرى تولاسسىز اعىپ, دەرتكە شيپا, جانعا داۋا بولۋدا.
تۇرسىن تۆرە تاۋى ومار, القان تۆرەلەردىڭ ۇرپاعى تۇرسىن اتىمەن بايلانىستى.
اڭىز-ەڭگىمە: جول تۈسىپ جەر جانناتى جەتىسۋعا ات باسىن تىرەگەن جانعا اعىندى اقسۋ جەرىندەگى بالاساز, ماڭدايشوقى ماڭىنان كۆنە كۈمبەز كەزدەسەدى. عاسىردىڭ سىرىن عاسىرعا جالعاپ تۇرعان ەسكى مازار كۆشەكتىڭ كىندىگىنەن تاراعان ومار تۆرەنىڭ زيراتى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. شامامەن 1811 جىلى ۆمىرگە كەلگەن ومار سەرعازىۇلى تۈيەنىڭ ەكى ۆركەشىندەي قوس اعايىندى. ىنىسى القان دا انا سۈتىمەن بەرىلگەن اسىل قاسيەتتەردەن قۇر الاقان ەمەس. قايراتىنا قارۋى ساي ەلىن جاۋدان قورعاعان باقادۈر باتىرلاردىڭ بىرى. ال, ومار جەر قايىسقان جىلقىسى سۋاتقا تۈسكەندە بۈيەن ۆزەنىنىڭ سۋى تارتىلعان اۋقاتتى باي, بايلىعىن مۇقتاجداردان ەش اياماعان اتىمتاي جومارت, پاراساتتىلىعىمەن ەل بيلەگەن اتالىق-ماتايدىڭ سۇلتانى بولعان ابىرويلى ادام دەسەدى. قازىنالى قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مازاردى ومار مارقۇم كۆزىنىڭ تىرىسىندە ساندىق تولى التىنعا سامارقاننان قاس شەبەر الدىرىپ ۆزى سالدىرعان. قىرۋار جىلقىنىڭ جال-قۇيرىعى, ەشكىنىڭ مايىمەن قىلشىعى قوسىلعان سارى بالشىقتى بىر ۈيىر جىلقىعا كەشتىرىپ, يلەنگەن. وسى بارىستا زورىعىپ قۇلاعان اتتار بىردەن سويىلىپ اۋىل ادامدارىنا ۈلەستىرىلىپ وتىرعان. زيراتتىڭ باسىنا اينالمالى التىن كۈمبەز ورناتىلىپ, بىرنەشە بۆلمەدەن تۇراتىن مازار ىشىنە ۈلكەن التىن ساماۋرىن قويىلعان. بىر عاجابى, اقشام جامىراي جەل تيمەيتىن بىتەۋ زيراتتىڭ ىشىندەگى ساماۋرىننان ەۋەزدى ەۋەن ەستىلىپ, تاڭ اتا سىرلى ساز توقتايدى ەكەن. بۈگىندە قۇندى جەدىگەرى قولدى بولعان كۆنە قورعاننىڭ قۇر قاڭقاسى تۇر. سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتكەنمەن سىنى كەتپەيدى. بىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىتتى ەڭسەرگەن ەڭسەلى مازاردىڭ تونالعان جەدىگەرىنەن تۆبەسى وپىرىلىپ تەسىلگەنى بولماسا ەلى كۈنگە قالپى بۇزىلماي ساقتالعان. زەرتتەۋشىلەر كەزىندە ەلىنە قورعان بولعان دەل وسىنداي بي, سۇلتانداردىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, تاريحي قورعان قايتا جاڭعىرتىلسا,–دەگەن پىكىردە.
دەۋىر سان اۋناپ جىلدار لەگى ساعىمداي سۋسىپ ۆتكەنىمەن حان ەۋلەتىنەن تاراعان تەكتىلىك تەك ومار تۆرەمەن شەكتەلىپ قويعان جوق. سۈبەسى سۆگىلمەستەن تۆل ۇرپاعى تۇرسىن تۆرەنىڭ بويىنا كەلىپ قوندى. «اتا كۆرگەن وق جونار». جاستايىنان اقىل بىلىممەن سۋسىنداپ ۆسكەن ونىڭ ۋاقىت وزا كەلە ۆن بويىنان ەر جىگىتكە تەن اسىل قاسيەتتەردىڭ بەرى دە بوي كۆرسەتتى. اتا مەكەنى سارىبەل, بۈركىتتى, بايانجۈرەك تاۋلارىن تۇلپارىنىڭ تۇياعىمەن تۈرىپ, اڭ قۇس اۋلاپ, ساياتشىلىقپەن سەرۋەن قۇرىپ ەسەيگەن باي بالاسى كۆپ ۆتپەي قۇرالايدى كۆزگە اتقان مەرگەن بولىپ جەتىلگەن. دەل سول تۇستاردا كەڭەس ۈكىمەتى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇرانمەن دۈيىم ەلدىڭ كيسە كيىمى, ىشسە تاماعى بولىپ وتىرعان تۆرت تۈلىك مالىن تەركىلەپ, مەشىتتەردى جويۇعا كىرىسە باستاعان. ۇلت قامىن ويلاعاندارعا «ۇلتشىلدار», «تاپ جاۋلارى», «جىكشىلدەر», «وڭشىلدار» دەگەن جالا جابىلىپ, بارلىق ادام ەت, استىق ۆتكىزۋگە مىندەتتەلگەن. سالىق تۆلەي الماعاندار ىستى بولىپ, باي-ماناپتاردىڭ ۈرىم-بۇتاعى جەر اۋدارىلادى. بۇل باسسىزدىقتىڭ قىزىل جالىنى تۇرسىن تۆرە شاڭىراعىن دا شارپيدى. اقىرى قيسىنسىز قىساستىققا تۆزبەگەن حالىق ۇرانداپ اتقا قونادى.
قارسىلىق اقسۋ, سارقان, قاپال ايماعىندا جالعاسادى. مۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «بۆرىباي كۆتەرىلىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. سەبەبى, 1694 جىلدارى ۆمىرگە كەلگەن بۆرىباي سارىۇلى ابىلاي حان دەۋىرىندە ەرەن ەرلىگىمەن تانىلعان نايماننىڭ ماتاي رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر, داڭقتى قولباسشى. ەسىمى ماتاي ەلىنىڭ ۇرانى بولعان. بۆرىبايلاپ اتقا قونعان ماتاي اتا ۇرپاقتارى ەشتەڭەدەن تايىنباعان. سونىمەن بۆرىباي كۆتەرىلىسى بىرتە-بىرتە كۈش الىپ, حالىق اراسىندا «كەڭەس ۆكىمەتى جويىلسىن!», «سالىقتار جويىلسىن!», «تۇقىم قورىن جيناۋعا قارسىمىز!», «كوممۋنيستەردى, كومسومولداردى سوعىڭدار!» دەگەن ۇران تاستالادى. ۆيتكەنى, بار مالىنان استىق, تۇقىمىنان ايرىلعان حالىققا اشارشىلىق قاۋپى تۆنە باستاعان ەدى. باس كۆتەرۋشىلەر بىرنەشە باعىتتا ارنايى توپ جاساقتاپ كازاك-ورىس قازاقتاردان ۇيىمداسقان بىر قۇرامىنداعى 150-گە جۋىق جاساعىن تۇرسىن تۆرە باسقارادى. باتىر كەلبەتتى ەسىكتەن بىر قىرىمەن زورعا كىرەتىن الىپ كۈش يەسى ولارعا اتىس-شابىستىڭ ايلا-تەسىلىن ۈيرەتىپ, سوعىسقا قارسى دايىندىق ۆتكىزەدى. سونىمەن ۆكىمەتتىڭ كۆتەرىلىسشىلەردى باستىقتىرۋعا شىققان قىزىل ەسكەرلەرىمەن جەرگىلىكتى جۇرت اراسىنداعى تەكە تىرەس باستالىپ كەتەدى.
سان مەرتە بەتپە-بەت كەلگەن شايقاستار دا ەكى جاقتان دا ادام شىعىنى بولعانمەن العاشىندا كۆتەرىلىسشىلەر قىزىل ەسكەرلەردىڭ بەتىن قايتارىپ وتىرعان. كۆتەرىلىسشىلەردى اۋىلداعى حالقى تەگىس قولداپ بىرگە قارسىلاسقانىمەن ۈكىمەت كۆتەرىلىسشىلەرگە «باندى» دەگەن ات قويىپ, ايدار تاقتى. شولاق بەلسەندىلەردى سالىپ قازاقتى قازاققا جاۋ ەتىپ كۆرسەتتى. وسىلايشا جەرگىلىكتى جۇرت اراسىنا ىرىتكى سالىنىپ, كۆپ ۇزاماي ارازدىق پەن اشتىق قاباتتاسا كەلدى. ەشكىمنەن ەش قايىر بولماسىن بىلگەن ەل اقىلشى تۇرسىن تۆرەگە ۆتىنىش ايتىپ, قىتاي اسۋعا بەل بۋادى. رەسەي پاتشالىعىن ۈش جۈز جىل بيلەگەن رومانوۋتار ەۋلەتىن دە جوق قىلعان كەڭەس ۆكىمەتىنىڭ ەندى اياماسىن ويلاعان قولباسشىلار جۇرت تالابىنا بىردەن كەلىسەدى. وسى بارىستا جاسى جەتپىستەن اسا باستاعان تۇرسىن تۆرە تۋعان جەرىنىڭ بىر ۋىس توپىراعىن شىتىنا تۈيىپ, ەكەسى ومار تۆرەنىڭ باسىنا قۇران باعىشتاپ كۆشكەن ەلمەن بىرگە اتقا قونادى.
الماعايىم زامان. اشارشىلىققا قارسى اتىس-شابىستان كۆز اشپاي ۈدىرە تارتقان ەلىن قورعاۋ باستى پارىز. جول بويى كەزدەسكەن قيىندىقتاردان ەندى ۆتىپ, شەكارا ماڭىنداعى بىر جەرگە تىنىستاعان اۋىل جۇرتىنا تۈندەلەتە جەتكەن قىزىلدار قىرعيداي تيەدى. قايتا شاپقان جاۋ جامان. تۇتقيىل كەلگەن جاۋدان حالقىن بالا-شاعاسىن امان قۇتىلتۋدى ويلاعان تۇرسىن تۆرە قايتپاي قارسىلاسىپ تۇرىپ وققا ۇشىپ كۆز جۇمادى. ەلىنىڭ ەرتەڭى مەن ۇلتىنىڭ بولاشاعى جولىندا كۈرەسىپ ۆتكەن تاۋ تۇلعانىڭ ۆمىردە ۆشپەس ىزى قالدى. بۈگىندە اق سۈيەك تۆرە بالاسىنىڭ اتا مەكەنىندە «تۇرسىن تۆرە جايلاۋى», «تۇرسىن تۆرە تاۋى», «تۇرسىن تۆرە التىن شاحتاسى», «تۇرسىن تۆرە تامشى بۇلاعى» دەگەن حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان جەر-سۋ اتاۋلارى بار. اتاعى التى الاشقا مەلىم قاسيەتتى قاپال جەرىندەگى تامشىبۇلاق تاريحتان جانعا دا, تەنگە دە داۋا سالقىن زەمزەم.
سىلتەمە: تالاس وماربەكوۋتىڭ «20-30 جىلدارداعى قازاقستان قاسىرەتى»
https://qazaqstan.tv/news/177018/
https://7-su.kz/news/cat-4/15477/











