قازاق ساحاراسىنا اتى شۋلى، قانقۇيلى قازان توڭكەرىسى ورناعانعا دەيىن ءجۇزدى قايىرىپ، مىڭدى ايداعان، سال-سەرىلىگىمەن ەلدى اۋزىنا قاراتقان بولىس پىشان جالمەندەۇلى (1884-1921 ج.ج.) جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولىپ، 1921 جىل تالدىقورعاننىڭ تۇرمەسىنە قامالعاندا جارى قايشاعا ارناعان قامىعۋ جىرىندا: «سەردالى، سەن دە امان بول، قايران ساياق، جىلايمىن ۋايىم قىپ سەندەردى اياپ. وكىمەتتىڭ بايقاساڭ زاڭى قاتتى، مەن كەتكەسىن سەندەرگە تۇر عوي تاياپ»، – دەپ تاعدىرى ورتاق، سىرى ءبىر قوس زامانداسىڭ اسىرە بەلسەندى بولشەۆيكتەردىڭ قىزىل جاعالىسى مەن جەرگىلىكتى شولاقەتەك اتقا مىنەرلەردىڭ وكتەمدىگىنەن ساقتاندىرادى. قاپاستاعى پىشان ءوز باسىنان كەشكەن قيىندىققا سۇيەنە وتىرىپ، جوعارىداعى ويىن اياۋشىلىقتى بىلمەيتىن قىزىل وكىمەتتىڭ «اياعىڭ ءبىر نارسەدەن تايىپ كەتسە، ءتۇرى جوق جىبەرەتىن ەشكىمدى اياپ»، – دەپ تولىقتىراتىنى تاعى بار. ءيا، سول تۇستاعى اق الماستىڭ جۇزىندەي لىپىلداعان زامانا قۇبىلىسىن، ۋاقىت تامىرىن ءدوپ باسا بىلگەن جانە دالا قازاعىنىڭ باسىنا ۇيىرىلەتىن، كوزدى جاسقا، كوكىرەكتى شەرگە تولتىراتىن قانقۇيلى ناۋبەتتىڭ زاردابىن كورەگەن جانداي بولجاي بىلگەن پىشان سازگەردىڭ زامانداسى، سىرلاسى سەردالى مەن ساياقتىڭ الداعى تالايلى تاعدىرىنا بىلدىرگەن توپشىلاۋى كوپ ۋاقىت وتپەي-اق اينا-قاتەسىز شىندىققا اينالادى. ەڭ الدىمەن، قىزىل جاعالىلار تىقىرى سەردالى قاجىعا تايانىپ، ۇستەم تاپ وكىلى باي، ءدىندار قاجى ءارى ەل بيلەگەن بولىس دەگەن جەلەۋمەن ءار تاراپتان ارقيلى تۇرتپەك باستالادى.
بيلىكتەگىلەردىڭ ءۇستى-ۇستىنە قاراداي سوقتىعىسۋىنان زارەزاپ بولعان سەردالى قاجى اۋىل اقساقالدارىمەن اقىلداسا كەلىپ، جاسىنىڭ ۇلعايعاندىعىن جەلەۋ ەتىپ بولىستىڭ تىزگىنىن نەمەرە ءىنىسى ساياققا بەرەدى. الايدا 1925 جىلدان باستاپ قازاقستانداعى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن قاندى-قاساپ جاعدايدا اتقارعان ف. گولوشەكين ي. ءستاليننىڭ كەلىسىمى ارقاسىندا قازاق جەرىندە «كىشى قازان» ساياساتىن بەت-جۇزگە قاراتپاي ىسكە اسىرۋعا كىرىسەدى. ادەتتە رەۆوليۋتسيا ۇستەمدىك قۇرعان جەردە ناقاقتان قان توگىلەرى، قولداعى بار بايلىق اتاۋلىنىڭ تاركىلەنەرى، جازىقسىز جاندارعا قۋعىن-سۇرگىن باستالارى بەسەنەدەن بەلگىلى. اراعا ءۇش جىل سالىپ، 1928 جىلى ەتەك-جەڭى كەڭ قازاق دالاسىنىڭ ءار وڭىرىندە ءومىر كەشىپ كەلگەن، بەلگىلى دارەجەدە مال مەن قازىنا مۇلىككە يە بولىپ وتىرعان، ەل اراسىندا ىقپالى بار مىڭداعان باي ادامدار ارنايى تىزىمگە الىنىپ، مال-مۇلكى ورتالىق قازىنا ءۇشىن كامپەسكەلەنەدى. تۇتقىندالىپ، جاۋاپقا تارتىلادى. وتباسىمەن تۇگەل دەرلىك باسقا وڭىرلەرگە ەرىكسىزدەن كوشىرىلەدى.
مىنە، سول تۇستا قابىرعالى قاراتال وڭىرىنەن سول قارا تىزىمگە قاجى اعاسىنان بولىستىق لاۋازىمىن قابىلداپ العان ساياق بۇلانبايۇلى دا ىلىگەدى. ءبىز 2015 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن «قاراتال اقتاڭداعى» تاريحي-تانىمدىق كىتاپتاعى «بار جازىعى بولىس بولعانى» جازبامىزدا باسى داۋعا قالعان، ورىستەگى مىڭعىرعان مالى مەن تۇرمىستىق مۇلكى تاركىلەۋگە تۇسكەن قاراتالدىق بولىس ساقباي تىلەگەنوۆتىڭ وسىنداي اۋىرتپالىققا تاپ بولۋى جايلى بايانداعان ەدىك. تانىمال جازۋشى ج. ءاحماديدىڭ «قازاقستان Zاماn» گازەتىندەگى «مۇراعات – ارحيۆ سويلەسە» ماقالاسىندا قر مەملەكەتتىك ورتالىق ۇلتتىق ارحيۆىندە 1928-1930 جىلدارى قازاقستان بويىنشا «كومپەسكىگە» ىلىنگەن بايلاردىڭ تاركىلەنىپ الىنعان مال-مۇلكىنە قاتىستى قۇجاتتار اراسىنان قاراتال اۋدانىنا تيەسىلى تۇسى سيپاتتالادى. سول قۇجاتتىڭ جەكە كەستە كۇيىندەگى نۇسقاسىنا سۇيەنىپ، ساقباي مەن ساياققا قاتىستى مالىمەتتەردى وقىرمانعا ۇسىنعان ەدىك. وندا ساياق بولىستىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى، ونىڭ ەرەسەگى مەن بالالارى، جالپى كامپەسكەلەۋگە دەپ ۇيعارىلعان مال سانى 545 (جىلقى، تۇيە، ءىرى قارا، مايدا مالدى قامتيدى) دەپ كورسەتىلگەن. مۇنىمەن بىرگە باعالاۋ قۇنى 900 سوم تۇراتىن ەكى كيىز ءۇي مەن قىس قىستايتىن ساز بالشىقتان قۇيىلعان ءۇيى دە قوسا تىركەلگەن. جانات اعامىزدىڭ شاڭ باسقان ارحيۆتەن انىقتاعان مۇراعاتتىق قۇجاتىندا (4 قور، 1 جازبا، № 103 ءىس) ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ساياق جانە ساقباي بولىسپەن قاتار قارا تىزىمگە ىلىنگەن قاراتالدىق ا. ديقامباەۆ، ب. ابىلايحانوۆ سىندى اۋقاتتى جانداردىڭ ەسىمدەرى دە اتالادى. مۇنداي جانكەشتىلىك ەڭبەگى ءۇشىن جانات اعامىزعا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
تەكتى اۋلەت سانالاتىن سەردالى قاجىنىڭ نەمەرەسى بيكەن اپانىڭ «ءومىر بەلەستەرى» (2003 ج.) كىتابىنداعى «بالالىق شاق» بولىمىندەگى ەستەلىگى مەن جۋرناليست، اقىن گۇلايىم قارىنداسىمىزدىڭ «تاكەن ساياقۇلى كىم ەدى؟» ماقالاسىنداعى ساقمىرزا جۇندىباەۆ قاريانىڭ ايتقان دەرەگىنە سۇيەنىپ تاراتقان مالىمەتكە جۇگىنسەك، ۇكىمەت تاراپىنان مال-مۇلكى تاركىلەنگەن ساياق بولىس تا جەر اۋدارىلىپ، قۋعىنعا ۇشىرايدى. بۇل ازدىق ەتكەندەي، جەرگىلىكتى بيلىك سەردالى قاجىنى بالاسى ىرىم (بيكەننىڭ اكەسى) مەن ساياق بولىستىڭ ۇلى تاكەننىڭ (تاڭىربەرگەن) ىزىنە شام الىپ تۇسەدى. ىرىم 1928-1929 جىلدارداعى كامپەسكەنىڭ تۇسىنداعى اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان كىنالى دەپ تانىلىپ، الماتى تۇرمەسىنە قامالادى. بيكەننىڭ اناسىنىڭ كۇيەۋىنە كەشىرىم جاساۋ ءۇشىن 1930 جىلى جوعارعى ورگانعا جازعان ارىزى نەگىزىندە ۇلت جاناشىرلارى و. جاندوسوۆ، ت. تاستەمىروۆ، ق. قۇدايقۇلۇلىنىڭ اراشا ءتۇسىپ، كومەكتەسۋىنىڭ ارقاسىندا ىرىم اقتالىپ شىعادى. ەلگە ورالعاسىن تۇراقتاي الماي، قىرعىز اسىپ، بىشكەكتى پانالايدى. كەيىندە بورلىتوبەگە كوشەدى. تۇرمىس اۋىرتپالىعىمەن بالقاش قالاسىن مەكەندەيدى. بۇل جەردە دە ىزىنە قۋعىن تۇسەدى. قاماۋعا الىنادى. اقىرى اۋرۋعا شالدىعىپ، كوز جۇمادى. ال ساياقۇلى تاكەنگە كەلسەك، 1930 جىلى بولىس، باي بالاسى بولعانى ءۇشىن جەر تۇبىندەگى ورىنبورعا ايدالادى. اباقتىدا وتىرادى. سوتتالعان جەرىنەن جۇمىسقا بەرىلگەندىگى مەن ءتارتىپتى مىنەزى ءۇشىن مەرزىمىنەن بۇرىن اقتالىپ شىعادى. قازاقستانعا ورالىپ، شۋ قالاسىنداعى تەمىرجول مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەيدى. شاڭىراعى شاتتىققا كەنەلىپ، قوس ۇلى دولدا مەن سامەن دۇنيەگە كەلەدى. بەرتىندە ەلگە ورالىپ، 1953 جىلى قازىرگى قارابۇلاق كەنتىنە قاراستى اباي اتىنداعى ۇجىمشاردا شوپان بولىپ ەڭبەك ەتەدى. قاتارىنىڭ الدى، ءوندىرىس وزاتى اتانادى. ءورىستى اقتىلى قويعا تولتىرادى. زەينەت جاسىنا تولعان سوڭ اتا-باباسىنىڭ تۋعان توپىراعىنا – قاراتالعا ورالادى. ۇلى دولدانىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇل مەن قىز – ءادىل، بولات جانە عانيجامال اتتى نەمەرەنىڭ قىزىعىن كورەدى. ايتەۋىر، نە كەرەك، اتاسى مەن اكەسى ءۇشىن بالاسى جازعىرىلعان قيىن كۇندەر بىرتىندەپ ارتتا قالادى. بۇكىل الەمدى قاھارىمەن دۇرلىكتىرگەن كسرو-نىڭ سىرەسكەن مۇزداي سولاقاي ساياساتى ەڭ الدىمەن جىلىمىق، ال كەيىندە جاريالىلىق جەلىمەن، دەموكراتيا ۇردىسىمەن ءجىبيدى. ەلىمىز بابالار اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەدى. ەل جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالعان باتىر مەن قولباسشىلارىمىز، بي مەن شەشەندەرىمىز، اقىن، سازگەرلەرىمىزدىڭ ەسىمدەرى (قاتارىندا مىڭعىرعان مال ايداعان باي مەن جۇرتقا شاپاعاتى تيگەن بولىس پەن سۇلتاندار دا بار) اسپەتتەلىپ، حالىقتىق قۇرمەت كورسەتىلە باستادى. شۇكىر دەيمىز اللاعا!
قاراشا قارامان،
ولكەتانۋشى، جۋرناليست.
قاراتال اۋدانى.
جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №130.2020. -4 ب.
