Қазан төңкерісінен кейін Ақсу, Қапал және Талдықорған аудандарының жерінде Голощекиннің сұрқия саясаты 1930-1932 жылдары жазықсыз жандардың қанын судай ағызуы. Осы елге 1921 жылдан бастап қанды құрығын салып, елді шілдей тоздырып, тарыдай шашу саясаты әртүрлі әдістермен жүргізіліп отырды.
Оның бастысы – елді отырықшыландыру болды. Ол елді жыл маусымына қарамай мекен-жайынан қоныс аударуға зорлау. Өзінің ғасырлар бойы қалыптасқан өмір сүру ортасынан, салт-дәстүрінен айрылған елдің бірден отырықшылыққа көндігуі қиын болды.
Ендігі солақай саясат – халыққа салық салу. Ол үшін түтін басына астықтай, еттей, сүттей, жүндей және терідей, мұнымен қоса ақшалай салық салынған. Оның барлығы 24 сағатта орындалып отыру керек. Мұнан қалса, ауыр қылмысқа тартылады.
Ендігісі – тәркілеу. Тәрікке егер жылдық табысы межелі санынан артық болса, голощекиншілер көзіне киімі түзік азамат түссе, ол бай, тәркілеуге жатқызылады.
Мұнан кейінгісі – коллективтендіру. Ол жер, су ыңғайына, кәсібіне сәйкес болуы тиіс еді. Бірақ, оны бұрмалатып, қазақты қырғынға ұшырату үшін құнарсыз қу далаға, құмдауыт жерге орналастыру қажет болған. Міне, осының бәрі, сыйлап келгенде, ел ішінде үлкенді-кішілі қобалжулар мен сол солақай саясатқа қарса наразылық қозғалыстарына әкеліп соққаны шындық. «Мал-екеш мал да соярда аяғын серпеді», – демекші, халық Голощекин билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Бұл халық қозғалысы – «Бөрібай» көтерілісі деп, батыр бабамыз Қаптағай, Бөрібай атымен аталғаны,кешегі кер замандағы жері мен елін жаудан қорғап, халықты қызыл қырғыннан сақтау жолын жалғастырудың бірден-бір белгісі болды.
Ескі көз аталарымыз бен ағаларымыздың айтуына қарағанда, көтеріліс 1930 жылы наурыз, көкек айында Тараз жақтағы Мерке, Семейдің Шұбартау қозғалысына ұласып, Жетісуда «Бөрібай көтерілісі» деп аталып Бүйен – Ақсу, Қапал және Ақешкі болысының, Қоныр ауылының азаматтары бас көтерген. Көтерілістің мақсаты – озбырлық пен зорлыққа өкімет жағынан тиым салдыру, қазақтың залықтығын сақтау.
Сол 1930-1932 жылдары Ақешкі, Қоңыр болысында 132 адам жазықсыз атылып, қаны судай ағылды. Басты себебі – «Бөрібай» көтерілісіне қатысқандығы. Солардың баласына бір ғайбат сөз айтпаған, өз басым түсін де, түрін де анық білмейтін әкем Құлахметұлы Қожахмет те кеткенін егемендік алған соң заң орындары арқылы іздеп тауып, жеке іс қағазын оқып, жетпістен жасым асқанда көзіме жас алып, құран бағыштадым.
Сол кісімен бірге 1931 жылы 14 маусымда Талдықорғанда Жаманбалаұлы Қапыш, Құтпайұлы Нұрғали атылғаны мәлім болып отыр.
Ақешкі, Қоңырданқызыл қырғында зардап шеккендер өте көп. Солардың қатарында Жалбақ балалары Иманқұл, Дәрменқұл, Мәдібала, Ахмет, Шаяхмет, Ербек баласы Әбіхан, Ақашбайұлы Қатбек, Мірәмұлы Сүлеймен, Абақайұлы Нұраділ, Рахымбекұлы Сарайт, Орманұлы Сареке, Айдарұлы Бейсен, Шәріпұлы Қалім, Абықанұлы Абильфейз, Садықұлы Далақ, Бейсенұлы Дүйсенбай, Бейсенұлы Әміре, Құтпайұлы Нүсіп және басқалар. Кейінде «халық жауы» деп қуғанға түсп, сотталғандар Құлахметұлы Қожағұл, Бекұлы Айғали он жыл сталиндік қатыгез лагерь қорлығын көрді.
Елбасының қолдауымен биылғы жыл – Татулық пен еске алу жылы деп аталуы көңіл көгін бұлттан сейілтіп, осыған орай оған алғысымызды жаудырамыз. Екіншіден, Елбасы айтқан лебізге қосыла келіп өз пікірімізді білдіргіміз келеді. Ол 1930-1931 жылдарда амалсыздан Қытай қашқан қазақ азаматтарын Қапал, Арасан жерінде қырғынға ұшыратқан Сәбитов Бари(кейбіреулерінің аттарын ұмыттым) деген қанішер екен.
Қапал ауданының Қоңырат ауылының азаматтары жазықсыз атылғандардың тұқым-тұрпағы немесе туған-туысқандары жинап үн көтеріп, Мәдениет үйінің алдына ескерткіш тақта орнатса аруақтар үшін ұмытылмас белгі, елдігіміздің асыл бір сипаты болатыны сөзсіз.
Кәкімбай Қожахметұлы,
Ұлы Отан соғысы мен еңбек ардагері.
Талдықорған қаласы.
Жарияланды. -Алматы: «Жетісу» газеті. №57. -2 б.
