Qazaq ádebietiniń tarihyn paraqtap otyrsańyz, qadau-qadau túlǵalardyń sóz qadirin órletken kósemdigine tánti bolasyń. Keshegi úrpaq úly Múhtar Áuezovtiń epopiyasyna, asqan shynshyldyqpen jazylǵan povesteri men áńgimelerine, mádeniet tarihy jaily ǵylymi eńbekterine, filosofiyalyq-aqyndyq pьesalaryna úńilip, súlu oilaryna elitip, sodan úlgi-ónege qabyldap, shabytyna shalqar sezim úyalatsa, odan keiingi buyn Zeinolla Qabdolov, Serik Qirabaevtardyń ádebiettiń jilik-jiligin shaǵyp, sóz qúdiretine shań juytpaǵan shyǵarmalaryn qúnyǵa oqydy, baǵyt túzedi, baǵdar tapty. Búgingi tańda, yaǵni, táuelsizdik jyldary qazaqtyń sóz ónerine belin bekep buyp, qajyryn qairap, talantyn qamshylap júrgender az emes. Sonyń biri – akademik Túrsyn Sydyq.
Akademik Kenjeǵali Saǵadiev: «Ǵylymi izdenis óte bir tabandylyqty talap etetin eńbektiń túri, al ǵalymdar últtyń, ziyaly qauymnyń erekshe bir toby. Olar ózderine aitylyp jatqan syndarǵa da jauap beruge uaqyt taba almaidy jáne ondai dáukes minez ǵylym tóńireginde kóp qalyptaspaǵan. SHynyn aitsaq, ǵalymdar emotsiyaǵa súienbeidi, bilimine súienedi. Sondai-aq, sózden, shen-shekpenge, ne bolmasa ataq-dárejege shataqpen talasatyndardan boiyn aulaq ústaityn top. Olardyń namysy – el namysy, Otan namysy. Bilikke talaspaidy, baqqúmarlarǵa, shenqúmarlarǵa janaspaidy», – dep dóp basyp jetkizedi. Búl aitylǵandar búginde jetpistiń belesine qadam basqan Túrsyn Sydyqqa arnalǵandai.
Dese de, ǵylym men bilimge tek bailyq, dáulet qualamai, yntasy men jigerin sol arnaǵa búra bilgen, óz mamandyǵyn súiip, kásibi sheberligin jetildiruge jauapkershiligi joǵary bolyp, adami qúndylyqtary tot baspaǵan jandar ǵana asyldyǵyn tanytady. Tursyn aǵanynyń «Iliyas Jansúgirov jáne dástúr jalǵastyǵy» (2011) atty jańa kitabyn paraqtap otyryp, osyndai oiǵa kelgenimdi nesin jasyraiyn.
Atalmysh kitap úsh taraudan túrady. «Ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysy» atty taruda I. Jansúgirov shyǵarmashylyǵy turaly jańasha kózqarastar jinaqtalady. Onda aqynnyń jastyqtyń jalyndy jyrshysy bolǵany, Iliyas lirikalaryndaǵy kórkemdik keste, «Kúi», «Kúishi» poemalary, «Rústem qyrǵyny» dastany jaiyndaǵy tyń, tolǵaqty oilar óriledi. Al «Alashtyń aq uyzyn emgender» dep atalatyn ekinshi tarauda Múqametjan Tynyshbaevtyń jalpy bolmysyn aishyqtap kórsetumen qatar, halqymyzyń táuelsizdik jolyndaǵy kúresiniń qazaq romdaryndaǵy beinelenu barysyn jiliktep beredi. Sondai-aq, Málik Ǵabdullin jaiynda beti ashylmaǵan shyndyqtyń júgesine jeteleidi. «Qalamyn janǵa azyq, órnek qylǵan…» atty úshinshi taraudan Ánuar Álimjanov (Ruhani izdenis, suretkerlik qaisarlyq), Qúdash Múqashev (Qúdash Múqashevtiń ádebi múrasy jaily), Jaqypjan Núrǵojaev (Jetisu óńiriniń tamyrshysy hám Jaqypjannyń ruhani álemi), Áli Ysqabai, Janat Elshibek, Ahmet Kendirbekúly, Ámire Árin bastaǵan jetisulyq búgingi tolqynnyń shyǵarmashylyǵyna jan-jaqtyly baǵa beredi.
Aqyn, jazushy, zertteushiniń qaruy –qalam. Zertteitini, jazatyny sipaty basqa-basqa bolǵanymen túiini– ómir, adam ómiri, eńbegi, onyń qoǵamda alatyn orny. Eger aqyndyq, jazushylyq qanǵa daryǵan, tua bitetin qasiet ekenin moiyndasaq, zertteushiliktiń túp-tamyry da – elikteuden emes, shyǵarmashylyq izdenu, tynymsyz eńbekpen keletin núrly qúbylys. Ádette, kóptegen oqyrmandar zertteushiniń tili men aqyn nemese jazushynyń tilin paryqty dep esepteidi. Tipti, kóp jaǵdaida zertteu eńbekteri qatyp qalǵan, ońaiǵa jibimeitin tildik normalardan qúrylady dep sanaidy. Múmkin, múnyń da shyndyqqa keletin tústary bar shyǵar. Biraq, Túrsynnyń zertteu eńbekterindegi eń basty qúndylyq – onyń oiynyń kemeldiligi, talaǵan taqyrybyn jerine jetkize jilikteitin ǵalymdyq qasietimen qatar, onyń tiliniń áuezdiligi, tirkesiniń ornyqtylyǵy, sóileminiń shymyrlyǵymen de qúndy. Rasynda, kórkem ádebiet – oqiǵalardyń bir-birine almasqan kúrdeliligimen eliktirip otyrady. Kei jaǵdaida zertteu eńbeginen múndai jaǵdaidy kútpeitinimiz anyq. Dei túrǵanmen, Túrsynnyń tili búl jaǵynan ózge áriptesterinen daralanyp túratynyn moiyndaǵan jón. Onyń zertteuleri kórkem shyǵarmadai oqylady. Óitkeni, «Ózi túzu túrǵan kisiniń kóleńkesi qisyq bolmaidy». Oidy oi qualaǵan túshymdy dúnieler sizdi jalyqtyrmaitynyna men senemin. Sonymen qatar, biz «Ádebiet – ardyń isi» degenimizben, bir kezderi qazaq ádebieti sotsialistik realizim úshin qyzmet istegenin moiyndaimyz. Sondyqtan ol tústaǵy zertteushiler sol qalyptan shyǵa almai qalǵany da anyq. Al búgingi Túrsynnyń eńbekteri táuelsizdik tańymen birge atyp, onyń baǵaly qúndylyǵymen órilgendikten qazirgi buyn úlgi etetiń qúndy dúnieler bolatyny beseneden belgili. Atalǵan kitap jalpy oqyrmanmen qatar ǵylym salasyna qadam basqan jastar úshin de tabylmaityn baǵdarsham ispetti. Endeshe, kóńilińizge kórkem oi, kelisti pikir túigińiz kelse osy kitapty bir ret oqyp shyǵyńyz.
Osyǵan orai, Túrsyn aǵanyń túigeni men bilgenin bile júreiik degen oimen áńgimege tartqan edik.
– Túrsyn aǵa, óz tústastaryńyz sizdiń kisilik qalpyńyzdy, adamgershilik ústanymyńyzdy, júmysqa jauapkershiligińizdi biledi. Sondyqtan da syi-qúrmetke bólenip, jetpis degen beleske sergek, sezimtal qalpyńyzben jettińiz. Dese de, búgingi jastar jaǵy sizdiń danalyq, aqsaqaldyq, bedel biigine kóterilgen kezińizdi bilse de, sol biikke qalai jetkenińizdi bile bermeidi. Búl tústa, meni, jastardyń kókeiinde júrgen «Bala Túrsyn, dana Túrsynǵa qalai ainaldy eken», – degen súraq oilandyryp otyr. Múny ózińizdiń auyzyńyzdan tyńdasaq?
– Adamnyń jan tereńdigi, oi kemeldiligi, júregi jomart, kókirek kózi ótkir, kemshilikke tózimsiz, jaqsylyqty, izgilikti sezinse erip, eljirep, kisilikti kórse, tań asqan báige atyndai oqyranyp, kisinep túruy – onyń jasyna jetpei ómirdiń ashy dámin erterek tatuyna qatysty. Qajetjan, biz júmyr jerdiń úshten ekisin sharpyǵan 90 millionnan (Angliya ǵalymdarynyń esebi boiynsha) astam adamdy jútqan ajdaћa – keshegi ekinshi dúniejúzilik soǵystyń alapat auyrtpalyǵyn besikten beli shyqpai jatyp basynan keshken úrpaqpyz. Memleket – qoǵam qairatkeri, úlken aqynymyz Oljas Súleimenov: «Meniń tolqynym jas pen jalynǵa shomyldy, onyń belgileri shekten shyǵady. Áli biraz tynyshtyq bolmaidy, júrekter ádildik alańynda dúrsildeidi. Meniń tolqynym – jer betindegi tyrtyqtai», – deuiniń astarynda tereń syr jatyr. Sol jas pen jalynǵa shomylǵan, ata-analar men jesirlerdiń júregine jazylmas, «tyrtyǵyn» qaldyrǵan ózimiz jaily aitsaq, HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń ekinshi jartysy men qyrqynshy jyldarynyń ekinshi jartysyna deiingi jekildegen jas qúraqtar sábilik, balalyq shaǵyn ayamai taptap, órtep ótkendermiz. Biz tez eseidik, tóńiregimizge balalyq kózben emes, aǵalyq kózben qarap, qúlyn shaǵynda taidyń, tai shaǵynda tarlannyń qamytyn kiyuge májbúr boldyq. Bizdi sudan-asuǵa asyryp, qolymyzdan jetelep demeitin, qaltamyzdy qarajatpen syqap bilim jolyna, óner jolyna t.b. aq batasyn berip, shyǵaryp salatyn áke maidan dalasynan oralmady. Neniń azabyn tartsań, sonyń rahatyn kóresiń. Oljekeńniń «tolqyny» sol ózderi bastan keshken azap pen tatqan zapyrandy qazirgi buyn tatpai, keshpei, beibitshiliktiń káusar auasyn armansyz jútuy úshin, keudesinde «tyrtyǵy» bar olar, kózi júmylǵansha taqqúmar, baqqúmar zúlymdyqtyń, fashizmniń, genotsidtiń adamzat qoǵamyn tamúqqa ainaldyratyn zúlym nieti, qorqau piǵylyna qarsy kúresti álsiretpek emes. Júmyr jerdiń bir púshpaǵynda shaǵylǵan shaqpaq olardyń «tyrtyǵyn» syzdatyp, kúreskerlik qajyryn ústei túsedi. Adamzat balasynyń baqyty, halqynyń mereii, máńgiligi úshin kúres – olardyń ómirlik kredosy, stihiyasy. Demek, gumanizmdi tu etken ruhani qasiet bizdiń «tolqynǵa» – úrpaqqa ómir, qatal taǵdyr uyzynan daryǵan. Ómirden ózin-ózi izdegen, ne nársege de kókirek kózimen úńiluge auyzdanǵan, eńbekti tirshiliginiń tiregi sanap úirengen bizdiń qatarymyz «adamnyń basshysy – aqyl, jetekshisi – talap, sholǵynshysy – oi, joldasy-kásip, qorǵaushysy – minez» (Saqqúlaq sheshen) ekenin jadynan shyǵarmai, sizdiń tilińizben aitqanda, «balalyqtan danalyqqa» jetulerine uaqyt, zamannyń da tigizgen yqpaly az bolmaǵan. Eńbekti súigen eńbek, terinen lázzat aluǵa daǵdylanǵan adamǵa aqyl, oi, talap, kásip pen minez de júqpai, qonbai, qanatyn úshtamai túrmaidy.
«At jetim óren júirik shabylmasa, boiynan ashy teri alynbasa» (Aqan Seri). Sol mektepten alǵan bilim, Allanyń boiymyzǵa ádebietke qúshtarlyqtyń otyn jaǵuy, «ashy terimizdi alyp, óren júirikter qataryna qosatyn» qazaq joǵary oqu oryndarynyń qarashańyraǵy – Abai atyndaǵy QazPI-ge jetelep keldi. «Ústaz bolu – júrektiń batyrlyǵy, ústaz bolu – sezimniń aqyndyǵy, ústaz bolu – minezdiń Kún shuaǵy, ústaz bolu – adamnyń asyldyǵy» (Ǵ.Qaiyrbekov). Instituttan ózim tańdaǵan qazaq tili, ádebieti men tarih mamandyǵyn meńgerip, ústaz, «adamnyń asyly» boluyma akademikter Qajym Júmaliev, Serik Qirabaev, H.Ádilgereev, Núrjamal Oralbaeva, Sovet Odaǵynyń Batyry, akademik Málik Ǵabdullinderdiń sińirgen eńbegi orasan. Talant keni men talant qúdiretin ashuda jasqa saqa, oiǵa kenen, bilimi kemel, kisiligi kelisken, jaratylysyna aqyly jarasqan auyzy dualy, pátualy, keudesi altyn sandyq aǵalar bózden biqasapty aiyra bildi. Institut qabyrǵasynda júrgende aqyn-akademik Q.Júmalievtiń «Sát sapar» tileuimen «Kommunizm tańy» («Jetisu») gazetinde suretimmen bir top óleńim, «Qazaq ádebieti», «Júldyz» jurnalynda da jas aqyndar qatarynda biraz jyrlarym jaryq kórdi. Student kezimizde institut jas ádebietshileriniń «kumiri», talantty synshy, jazushy, aspirant – Asqar Súleimenov «Júldyz» jurnalyna syn bólimniń meńgerushisi bop qyzmetke túrdy da bizdi syn maqalalar jazuǵa bauli bastady. Asekeń mende aqyndyqtan góri synshy, zertteushige tán qabilettiń basym jatqanyn eskeruimdi jón kórdi. Sol «tálimgerimniń» úsynysy boiynsha jazushy Qaratai Qúttybaevtyń jańadan basylyp shyqqan «Syr kóktemi» povester jinaǵyn synaǵan «Mezgilsiz kóktem» atty kólemdi maqalam «Júldyz» jurnalynda basylyp shyqqan soń, studentter men ádebietshiler arasynda «bedelim» kúrt kóterildi. Ózim de qanattanyp, osy salanyń beldeuine atymdy bailadym. Tuǵan ádebietimiz, orys ádebiettanu ǵylymynyń ozyq úlgilerin júieli, tabandap oquǵa qúlshynys osylai oyandy.
Student bolsańyz da, boiyńyzdaǵy tútanyp, mazdap jana bastaǵan talant otyn, berilgen isińizge barynsha adal, shynaiy, jan ayamai eńbektenip júrgenińizdi perishte peiil, paiǵambar ispetti iri túlǵalar qalai nazarynan tys qaldyrsyn. Akademik Q.Júmaliev meni institutty bitirer kezde aspiranturaǵa alyp qaluǵa biraz terin tókti. Alaida, otbasynyń jaǵdaiy ústazymnyń sheshimin búzdyruyma tura kelip, mektepke ústaz bolyp oraldym. Biraq akademik Q. Júmaliev qaitys bolyp ketkenimen, onyń ornyna kafedra meńgerushisi bop qalǵan professor Serik Qirabaev aǵamyz auyldaǵy bar mansabymdy tastap, «ózimdi ózim tabuǵa», qúdai bergen talanttyń otyn óshirmei, aspiranturaǵa túsip, ǵylymnyń shyraǵyn jaǵudy talap etti. Asqar tau tizesinen, júmyr jer júlyǵynan kelmeitin aǵalar boiyńyzdaǵy otyńdy óshirip almai, sonyń mazdap januyna janyn jayalyq etui-«jastyqta kókiregi zor, uaiymy joq» bizderdi oryndalmai júrgen armannyń qanatyna qaita mingizdi. Taularymyz zańǵar bolǵanymen, dalamyzdyń da asqaqtyǵyn moiyndaǵan jón. Otbasynyń jaǵdaiymen institutty bitire sap auylǵa kelgende óz mamandyǵymdy súiip, kásibi sheberligimdi jetildiruge jauapkershiligim joǵary bolyp, qyzyl diplommen iske kiriskendikten be tez qyzmetten qyzmetke joǵaryladym. Tipti audandyq partiya komieti aspiranturaǵa baruǵa jinalyp júrgen meni úsynǵan qyzmetine kelmedi dep qysymshylyq kórsetkeni de janǵa batty. Alaida, kisilik azaiyp, kisápirlik kóbeiip túrǵan totalitarlyq júiede kolhoz tóraǵasy Núrbolat Túshkenov, audandyq partiya komitetiniń birinshi hatshysy Keńes Jandybaev izettilik, meiirimdilik, adamgershilik qúndylyqtaryn tot baspaǵan asyldyǵyn tanytty. Taqta otyru atqa otyru emes, halqynyń qamyn jeu, suǵa túnshyǵyp, órt keshu, báigege bas tige júrip bir kúngi esep-amalǵa bolashaqtaǵy útysty qúrbandyqqa shalmaityn áuliepeiildilikterimen esimderi júregimniń tórinde qaldy. Eger ózi de ǵylym kandidaty, tekti, tákappar, syrbaz, súńǵyla, márt Keńes aǵamyz aq batasyn berip, Núrbolat aǵamyz úlyndai erkin ústap, otbasyna jaǵdai jasamasa, akademik Serik Qirabaev kókemizdiń úsynysy oń sheshimin tappai, meniń ǵylymǵa jolym kesileri anyq edi. Kósemdik, kemeldilik qanyna bitken tekti aǵalarymyzdyń búl minezi – bauyrmaldyq, aqqa jaq maksimalizm, adamgershiliktiń berik ónegesi. Halyqqa tanytqan naqty is-áreket, aqyl-oiyń, ǵylymi eńbekteriń ǵoi. «Keshegi ótken ǵúlamalardyń kózi ediń, úly ústaz bolsa, dál sonyń Zeke, ózi ediń» dep B.Jaqyp tańdaiyn suyra jyr arnaityn, sóilep ketse sheshen, qara sózdi aq óleńge ainaldyryp jiberetin Zeinolla Qabdolov ǵylymdaǵy ár adymymyzdy baǵyp, jetistikterimizge óz-ózinen aiyzy qanyp otyratyn búl zamannyń abyzy edi. «Qazaqtyń Demosfeni» atty sol kisiniń shyǵarmashylyǵyn taldauǵa arnalǵan maqalamdy oqyp: «Talai maqtau men madaqtaudy estip edim, men ádebietke ne bergenimdi endi ańǵarǵandai boldym», – dep, Sáule apamyzdyń kózinshe mekirenip, «ainalaiyn!» dep mańdaiymnan iiskegeni áli kúnge jadymnan óshpei, meni tek ǵylym aldyndaǵy printsipshildik qana kósegemdi kógertetinin esime salyp otyrady.
Jyqpyly, shatqalańy, shiyry mol ómir joly búiyrmasa, taiǵanaq súrleumen ǵylym asqaryna órmelep, Kúnniń qataryna jetu – danaǵa ainalmasaq, qúzǵa qúlatary anyq. Ózimiz artynan erip, «izin súiip», ǵylymdaǵy mektebinen dáris alǵan úly aǵalarymyz jaily Qadyr Myrza Áli: «Aǵa buyn – óte kúrdeli buyn. Olardyń qúshaǵy da, pyshaǵy da daiyn túratyn», – dep jazdy. Iá, ádildik, izgilik, turabiliktiń mereii ústem jerde sapa, ósu bar. Bizdiń aǵalarymyz talanttardy qúshaǵyna tartyp, ǵylymdy saudaǵa salǵandardy keshpegen. Danalyq sabaǵy sony úqtyrady.
– Kezinde, Almatyda, qazaq joǵary oqu oryndarynyń qara shańyraǵy Abai atyndaǵy ÚPU-da shirek ǵasyr eńbek etip, ǵylymi dárejeler men ataqtardy aldyńyz. Keiinnen oblys ortalyǵy Taldyqorǵandaǵy universitetke auysyp keldińiz. Basqalar iri qalalardy jaǵalap, Almaty, Astanadan ornyqty oryn izdep júrgende sizdiń osyndai bailamǵa keluińizge ne sebep boldy eken.
– Men Abai atyndaǵy KazPI-diń aspiranturasyna Taldyqorǵan oblysy, Qapal audany «Kóshkental» orta mektebinde direktor bop istep júrgende kettim. 1978 jyly kandidattyq dissertatsiyamdy qorǵasymen institut eshqaida jibermei, ózinde qaldyrdy. Eki ret úi berdi, doktorlyq dissertatsiyamdy sonda júrip qorǵap, professorlyq ataqty da sonda aldym. Keńes ókimeti qúlady. Táuelsizdigimizge qolymyz jetti. Keńes ókimetiniń úiindisiniń ústinde otyryp, shańyraǵy ortasyna túsken, shirigen qúrylystyń ornyna jańa, quatty memlekettiń irgetasy qalanyp, Samúryq qanatyn qomdap, kógildir aspanymyzǵa kóterilui kerek. Kóregen Elbasymyz Samúryqty boiynda qazaq qany buyrqanyp túrǵan ziyaly qauym yntymaqtasa birigip úshyrudy, yaǵni, jas Táuelsiz memleketimizdi birlese qúru úshin, alyp Otanymyzdyń túkpir-túkpirine bilimdi, ataq-dańqy bar, ónerli azamattarymyz Almatyda jaiǵasyp otyryp almai, sol jaqqa qonys audaryp, joq-jitiktiń ornyn toltyryp, halyqtyń juan ortasyna sińip, tireu boluǵa úndeu tastady. Alǵashynda Aqorda qonys tepken Aqmola (Astana) qalasyndaǵy pedagogikalyq institut negizinde boi kótermek L.Gumilev atyndaǵy Euraziya universitetine keluge shaqyrtu alǵan edim. Onan kóp búryn Taldyqorǵandaǵy I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisu memlekettik universiteti de osyndai ótinish aitqan. Onda kelmegenim dotsent edim ári doktorlyq dissertatsiyamdy qorǵauǵa ázirlenip júrgenmin. Oilana kele, Euraziya universitetine – Astanaǵa ekiniń biri barady, al tuǵan jerim Taldyqorǵanǵa kóńilden shyǵatyn kadrlar óz qalauymen kelui ekitalai. O basta Almatyǵa men óz erkimmen «ornyqty oryn» izdep barǵanym joq, ǵylym izdep bardym, keregimdi aldym, tik túrdym. Endi «jyly jaqtan» óz kólime, tuǵan jerime oraluym qajet dep taptym. Meniń printsipim: «Basqa elde súltan bolǵansha, óz elińde últan bol», «Tuǵan jerge tuyń tik». Onan men útpasam, útylǵanym joq. Joǵary oqu ornyndaǵy qazaq filologiyasy kafedrasynda ǵylymi ataǵy bar kadrlar kóbeidi, bilim sapasy artty. Oblys deńgeiinde ótetin is-sharalarǵa kafedra músheleri jetekshilik etude. M.Joldasbekovtiń: «Bizge qazir eldiń taǵdyry – ózimniń taǵdyrym dep qaraityn, últ múddesin, memleket tútastyǵyn joǵary qoyatyn qairatkerler kerek», – deui osyǵan meńzeidi. Demek, «biz de bir kirpish dúniege, ketigin tauyp qalanyp» elimizge mindetsinbei minsiz qyzmet isteuge tiistimiz. Úlken jazushy, ǵylymnyń tetigin jetik meńgergen ǵalym qala tańdamaidy, L.Tolstoi, M. SHolohov tárizdi tuǵan jerdiń bir púshpaǵynda otyryp-aq úly dúnielerin jaza beredi… Men tuǵan jerim Taldyqorǵanǵa kelgenime ókinbeimin. Qaita tvorchestvolyq órleudi júldyzdy shaǵymdy bastan keshirip júrmin. Almatyda ǵylymi dárejelerdi alu maidanynyń jauyngeri bolsaq, múnda jetken biigimizden ósirgen jemisimizdi úsynyp: «Óńinde túlpar mingender», «Talant taǵlymy», «Izgilik sabaǵy», «Qazaq tarihi romanynyń poetikasy», «Jetisu dúldúlderiniń dúbiri», «Iliyas Jansúgirov jáne dástúr jalǵastyǵy» atty, árqaisysy 35-40 baspatabaqtan túratyn kitaptar jazyp, elge úsyndym. «Iliyastanu» ǵylymi-zertteu ortalyǵyn ashyp, osy salada ǵalymdardy iske júmyldyryp jatyrmyn.
– Álbette, adam eseigen saiyn ómirden kórgen, bilgenin ekshep, qaitalai oi eleginen ótkizip otyrady. Siz ústazdyq pen zertteudi teń ústanǵan jáne onyń qyry men syryn jetik meńgergen qalamgersiz. Osy túrǵydan kelgende, ózińizdi qandai ádebiettiń ókili sanaisyz, ǵylymdaǵy ústanǵan baǵytyńyz jaily aityp berseńiz?
– Men ózim ádebiet synshysy retinde qalyptastym. Ǵylymǵa kelgende júrtqa bimálim máseleniń tamyryn qazyp, iirimin qaldyrmai súzip, jinap, zerttep, qorytyp, ǵylymi tújyrym jasauǵa mindetti boldyq. Asyly, talant, daryn synshyǵa qyrannyń bir qanaty tárizdi qajet bolsa, ǵylym, bilim, mádeniet ekinshi qanaty. Demek, synyńyzdyń ózi – ǵylymnyń kóp qúraldarynyń biri. V. Belinskii «Synshy talanty – sirek tanant» degen de sarapshynyń kókirek kózi ótkir, taldauy tereń, talǵamy názik, eruditsiyasy bai, entsiklopediyalyq bilimi bar, ádil, izgi júrektiligin aitpaq bolǵan. Teńizdiń suyn tamshydan ańǵaratynymyzdai, jazushy-aqynnyń bir shyǵarmasy arqyly onyń kúlli suretkerlik bolmysyna diagnoz qoyuǵa bolady. Meniń alǵashqy ǵylymi zertteu eńbegim Á. Núrpeiisovtiń «Qan men terde» trilogiyasyna arnalǵan. Onda biz romannyń taqyryby, ideyasy, jazylu tarihy, tarihilyq printsiptiń júzege asuy, janry, keiipkerler obrazy, últtyq keiipkerlerdi somdaudaǵy izdenisteri, psihologiyalyq taldau ónerin meńgerui, asyly, jan-jaqty taldauy júzege asyrdyq. Keiingi qazaq tarihi romandaryna arnalǵan monografiyada joǵaryda «Qan men ter» qaralǵan máselelermen qosa, tarihi romandardy tarihi, tarihi kórkem romandar dep jiktep, olardyń bir-birinen printsipti aiyrmasyn salystyra, tipologiyalyq zertteu ádisterimen qarastyrdyq. Kúlli kórkemdik damudyń magistraldyq joly men jol-jobasy ǵylymi túrǵyda saraptalady. Jetisu ólkesine kelgennen beri biz qazaq ádebietiniń tarihynda esimi atalǵanymen, shyǵarmashylyq múrasy zerttelinbegen nemese sotsialistik ideologiya qylyshynyń astynda sonyń yńǵaiyna baǵynyp, biraq, aitar oiyn astarlap jetkizgen tuyndylardy búgingi oqyrmanǵa túiinshegin jazyp, qabatyn jaiyp, kir-qoqystan tazartyp, bastapqy qalpynda oqyrmanǵa úsynudy kózdep júrmiz. Demek, ǵalym retinde kórkem tuyndynyń ishki qúrylysyn búge-shúgesine deiin aqtaryp, jiktep-jilikteuge ter tóksek, ústaz retinde jazushy, aqynnyń múrasyn nasihattap, ásemdik álemimen janyna jylu men sáule darytu. «Kitap maǵan taqtan da qymbat» (V. ). Ásili, bilimgerlerdi «taqqa otyrǵyzyp», «teńizde júzdiru» – ǵalymdyq –ústazdyq boryshymyz. Ǵylymdaǵy bizdiń ústanǵan baǵytymyz. SHyǵarmany jazushy, aqynnyń ruhani múrasy sanap, dáiektiligin-alǵysharty, ádilqazylyqty -úrdis etip, qyzbalyqqa salynbai, qazymyrlyqqa úrynbai, salqyndylyqtan jańylmai, qalamgerlerdiń jeke basyna tiispei, ázil-ospaqqa, mazaqqa ainaldyrmai, aqiqattyń aq jolynan jańylmau. Bastysy, kózben kórip, súiegine sińgen ómir shyndyǵyn qalamger júreginde qorytyp, kórkem komponentter kómegimen kórkem tuyndyǵa ainaldyra alǵan ba, joq pa sony ǵylymi sarabdal talǵammen taldap beru.
– Kún saiyn aldymyzǵa ondaǵan material kelip jatady. Ájeptáuir másele kóterip, jan-jaqtyly zerttelgen taqyrybyn tildiń súlulyqpen jetkize almai jatatyny da bar. Kózge maqtanǵandyq emes. Siz qarapaiym oidy qarymdy tilmen qúlpyrtyp jiberesiz. Jasyratyny joq, múndai erekshelik ǵylym jolynda júrgen sizdiń zamandastaryńyzda da kóp kezdese bermeidi. Endeshe osyndai jetistikke qalai jettińiz?
– Ne jazsańyz da jan-jaqty zerttep, júregińizge sińirip baryp jazu kerek. Qazaqtyń túńǵysh kásibi rejisseri Asqar Toqpanov aǵamyz bir nársege kúiinip ketkende: «Mai jalaudyń da ádisi bar» deitin. Aitalyq, jazushy, aqyn jaily maqala jazudy maqsat etseńiz, birinshiden, onyń bar shyǵarmalaryn múqiyat oqyp, aitar oiyńyzǵa qajetti mysaldardy kereginshe terip alǵan jón. Ekinshiden, Sizden búryn ol jazushy, aqyn tuyndylaryna qatysty jazylǵan zertteu, syn eńbekterdi sana sarabynan ótkizgen oryndy. Úshinshiden, ózińiz qarastyryp otyrǵan aqyn-jazushy shyǵarmasy taqyrybyna qalam terbegenderdiń tuyndylaryn nazardan ótkizip, salystyryp, búlar men olardyń jetken jetistikterin atap-atap kórsetip, izdenis órisinen ádebiet ne útqanyn tújyrymdau ádebiettanu ǵylymyna yrys bop qúiylmaq. M.Áuezov: «Qai istiń bolsyn ónuine úsh túrli shart bar. Eń áueli niet, odan soń kúsh kerek, odan soń tártip kerek», – dep kókeidegi kórikti oidy jetkizuge tildiń qauqarsyz boluynyń sebebin suyrtpaqtap, taratyp beredi. Ózekti máseleni jalǵyz nietpen «ineniń» kózinen ótkize almaisyz, kúsh kóp oqyp, kóp zerttep, ishtei pisiruge sayady, al tártip ózińizdi ilandyryp, tolǵandyryp, súisindirmegen, qanyńyzdy qozdyrmaǵan materialdy shikidei úsynbauǵa mindetteidi. Tórtinshiden, maqalany jazar aldynda ózińiz qarastyryp otyrǵan máseleni qalai qarastyryp, qaitip qarastyryp, qorytyp, qalai jazatynynan taǵylym alarlyq ádebiettanu ǵylymy salasyndaǵy metodologiyalyq ádebietterdi súzip ótip, aitaryńyzdy ótimdi etetin paidaly keńesterdi basshylyqqa alǵan jón. Oiyńyz júieli damuy úshin jospar qúrsańyz tipten jaqsy. Besinshiden, eńbegińiz eldi emirendirui úshin tilińiz de shúraily, boyauy qoyu, sóz sózge jaryǵyn túsirip túratyn kesteli, obrazdy etip kiindirudiń esh artyqtyǵy joq. Demek, M. Áuezov, Ǵ. Músirepov, Ǵ. Mústafinder ne jazsa da áueli sózdik túzip, sony, qajetti sóz tirkesteri kartatekasyn paidalanǵan. Sonda qalyń júrtqa jańalyq retinde úsynyp otyrǵan eńbegi filosofiyalyq, ǵylymi, sotsiologiyalyq, kórkemdik sipattary úilesip, dialektikalyq birligi teoriyalyq qúndylyǵyn, mańyzdylyǵyn arttyra túsedi. Álgi orystyń úly jazushysy M. Bulgakov bastasy A. Tolstoiǵa: «Sender siyamen jazsańdar, men qanymmen jazamyn», – depti. «Oidy qarymdy tilmen qúlpyrtyp jiberu»-basqalardai kompьyutermen emes, qolmen, «qanmen» jazudyń nátijesi. Úzaq, tirnektep jinaǵan materialdar qanǵa sińip, júrekten súzilip shyqqanda óziniń ystyq temperamenti, «jarqyldaǵan bioenergetikaly aurasymen» eriksiz baurap almaq, tiri protsess betti sharpuy zańdy.
– Árine, búl sizdiń ómirińizdiń ólsheuishi deuge túrarlyq pikir.Dese de, qazir keibireuler kórkem ádebiettiń daǵdarysqa úshyraǵanyn alǵa tartyp, kerisinshe, publitsistikanyń alǵa ozyp ketkenin aityp júr. Tájiribeli ústaz, zerdeli zertteushi, qarymdy qalamger retinde osyndai kózqarastarǵa aitar uájińiz qandai?
– Qajet, «Kórkem ádebietti daǵdarysqa úshyrady» deu ábes pikir. Ras, naryqtyq zaman Keńestik kezeńdegidei birneshe baspadan jospar boiynsha kitaptar shyǵaryp, olar ózderi halyqqa taratyp, jazushy, aqynǵa, synshyǵa qalamaqy tóleitin kúnmen jylap-kórisip júrgenimiz shyndyq. Kimniń qaltasy qalyń sol jekemenshik baspalardan qalaǵanynsha jazǵandaryn shyǵartatyn, qazannan qaqpaq ketken zaman. Sapany san basyp bara jatqany da shyndyq. Alaida, memleket tarapynan, oblystyq ákimdik tarapynan synnan ótken baǵaly eńbekter de shyǵarylyp jatqany ámbege ayan.
Negizgi áńgime-kórkem ádebiettiń daǵdarysqa úshyraǵany ótirik, barǵa kóz júma qarau. Táuelsizdik jyldary jaryq kórgen B. Múqaidyń «Ómirzaya» (1998), R. Toqtarovtyń «Baqytty qúldyqtyń aqyry» (2005), H. Ádibaevtyń «Otyrar oirany» (2001), M. Maǵauinniń «Jarmaq», «Men» romandary, T. Ahmetjannyń «Súlu men suretshi», M. Maǵauinniń «Qypshaq aruy», T. Ábdikovtiń «Parasat maidany» hikayattary, A. Altaidyń «Kazino», «Altai balladalary» t.b. kitaptary men Á. Tarazi, R. Múqanova, D. Amantai, A. Jaqsylyqov, A. Kemelbaeva, M. Omarovalardyń kórkem tuyndylaryna nazar audarmau sauattylyqqa jatpaidy. Kerek deseńiz, osy jazushylar Táuelsizdik jyldaryndaǵy erkindigin paidalanyp, qazaq ádebietine postmodernistik aǵymda orys jáne álem mádenietiniń ozyq úlgilerin meńgerip, jańa ádebi-estetikalyq kózqarasty qalyptastyrdy. Kórkemdik assotsiatsiya bailyǵy oishyl suretker ishki dúnieniń bailyǵyn ańǵartatyn qúbylys ekenin dáleldep dots. T. Janúzaqova doktorlyq dissertatsiya qorǵaǵanyn bilmeu úyat is. Moiyndau kerek, Táuelsizdik jyldary ótpeli kezeń qiyndyǵy ayazdai qaryǵan qara halyqtyń hal-ahualyn aqyndarymyz jyrǵa qosyp, jurnalister men publitsist jazushylar tolǵana, jauyrdyń qanyn shyǵara jazyp, eldiń esesin qaitaryp beruge dabyl qaqty, áli de jyrtyǵymyz jamalyp bitken joq, ol dabyl tynbaityny aqiqat. Áitse de Táuelsizdiktiń kórkem bitimi, tarihi bolmysyn bar qyrynan, halyqtyq, álemdik rakrusta beineleitin epopeya ázir tumasy haq, ol logikalyq núktesine jetkende ǵana «Abai joly» tárizdi «HHI ǵasyrdyń entsiklopediyasy» jazylady. Úly kishireiip, kishi úlkeimeitinine den qoisaq, tarih halyqtyń ruhani jáne filosofiyalyq tájiribesi» (O. ) retinde qorytylyp, jazylyp, «altyn kezdik qapty jaryp» epopeya bop qolǵa tietin kúnge asyqpaiyq, aǵaiyn.
– Halqymyz «Jas ósedi…» demei me, ózderińizdei kórgeni men túigeni kóp aǵalary bar búgingi jastar da tóseler, jyǵylyp júrip jol tabar. Biraq qalam ústaǵan adamdarǵa ortaq bir paryz bar. Ol – halqyna qyzmet etu. Osy túrǵydan kelgende jastardyń qadirin asyratyn, bedelin qashyratyn ne nárse?
– Qazir jastar tárbiesine airyqsha nazar audara bastadyq. Keńestik dáuirde qoǵamdyq úiymdar: oktyabryat, pioner, komsomol, partiya kezek-kezegimen birinen soń biri qoǵam múshelerin qapysyz tárbielep, qatal baqylauǵa alyp otyrdy. Táuelsizdik jyldary naryqtyq talap qoǵamdyq úiymdardy taratyp jiberedi de, bala, jasóspirimder tárbiesi álsiredi. Qazir ótkenniń ozyq úrdisi jańaryp, Jasqyran, Jas úlan, partiya tárizdi sayasi, qoǵamdyq úiymdar adam tárbiesindegi qiyn da abyroily mindetti óz moiyndaryna artty. Bizdiń mindetimiz bolashaqty qalyptastyrudy qoǵamdyq úiymdardyń moinyna arta sap, ózimiz jaǵany jailauǵa jibermei, ata-ana, bala-baqsha, mektep, joǵary oqu orny bop «adam etip ákelu – Allanyń isi, adam bolyp ketu – Adamnyń isi» (Q.Myrza Áli) degen qaǵidany bekem ústap, últymyzdyń senimdi bolashaǵyn últqa bas ie bola bola alatyn úrpaq etip tárbieleuge bar bilimimizdi, kúshimizdi sarqa júmsauymyz kerek. Túrik halqynyń úly perzenti Atatúrik últtyń iesi shyǵatyn últjandylyqty dáriptei kelip: «Men úshin eń úly qorǵanys úyasy, eń úly kómek kózi – últynyń keudesi. Sondyqtan da men últymnyń keudesin eshkimge bastyrmau úshin barymdy salamyn. Últqa qojalyq jasauǵa, qoqańdauǵa bolmaidy! Últqa tek qyzmet etu kerek. Últqa qyzmet etken adam ǵana últqa bas ie bola alady», – dep adamǵa eń jaqyny últ, tuǵan jer, tuǵan Otan ǵana ekenin moiyndatady. Ónip-ósiretin de últy, bolashaq ta tek últymen jarqyn. Bilimdi, bilikti, kúresker, tabandy, patriot, isker, ónerli, jomart ta, tehnika tiline de, álem tiline de jetik naǵyz qazaqqa záruligimizdiń sebebin Elbasymyz N.Nazarbaev: «Myna zaman – jantalastyń zamany. Ómir – kúres deitin uaqyt endi keldi. Biz osy memleket úshin negizgi jauapkershilik júgin óz moinymyzǵa alyp otyrǵan últpyz. Biz-memleketti úiymdastyrushy últpyz. Ár adam jedel jańarmaiynsha, memleket jedel jańara almaidy. Tútas últ básekege qabiletti bolmaiynsha, memleket álemdik ekonomika men qoǵamdastyqqa kire almaidy», – dep soqyrǵa tayaq ústatqandai basty mindetterimizdi saralap, sanap berdi. Últymyzdyń búl «jedel jańaru» formulasyna qarap, em qonbaityn «qauipti» júrtpyz deuge auzyń barmaidy. Álemdik sayasat pen diplomatiyaǵa dańǵyl Elbasymyz ózgeni de jetik biletindikten, óz halqy jaily: «Ózge júrttar qazaqqa qúrmetpen qaraidy. Boiy da, oiy da taza, passionar últ dep qaraidy», – dep súisinisin jasyrmaidy. Prezidentimizdiń jyly lebizine bórkimizdi aspanǵa atar shaqqa jete qoiǵan joqpyz. Sasyai Táuelsizdikke qol jetkenimen, ruhani Táuelsizdikke qol jetkize almai júrgenimiz janǵa batady. Jastarymyz sheteldiń, últymyz mentalitetine úlespes ádet-qylyqtaryna tym eliktegish, bilim aluǵa da jeńil jelpi qaraidy. «Ynsap-úyat, ar-namys, sabyr, talap, búlardy kerek qylmas eshkim qalap, tereń oi, tereń ǵylym izdemeitin» (Abai) kúige jetken jaǵymsyz jaqtarymyz qúlaqqa jii estiledi, kózimiz de oǵan úirene bastady. Joǵary oqu oryndary qauymdastyǵynyń prezidenti R.Alshanov («Qazaq ádebieti» gazeti, 26.08.2011) ókinishke orai biraz ata-analar balalaryna diplom alyp berudiń jeńil jolyn izdeidi de artynan ózderi opyq jep júrgenin, bilimsiz, sauatsyz maman qazir eshkimge qajetsizdigin ashyna jazady. Talabymyz arzan, nietimiz «búzyq» ekenin moiyndau úshin SHotlandiyadaǵy Aberdin qalasyndaǵy Robert Gordon universitetiniń magistraturasyn bitirgen injener jigit Nartai Ákimniń: «Ondaǵy jastardyń bilimge degen yntasy óte joǵary. Árkim ózi úshin bilsem-kórsem dep túrady. Eshkim oquymdy bitirip bastyq bolsam nemese jaqsy qyzmetke ornalassam dep talpynbaidy. Árkim óz salasynyń myqty mamany bolsam dep tyrysady», – deuinen mamandyq aludaǵy nietimiz «búzyqtyǵyna» kózimiz jetedi. SHeteldik jastar «bastyqtyqqa», «jaqsy qyzmetke» itin salmaidy, myqty maman bolyp shyǵuǵa bar kúsh-jigerin, qabiletin júmsaidy. Óitkeni, myqty maman túptiń-túbinde bárine qoly jetetinine qaiǵyrmaidy. Bizdiń jastarymyz eshkimnen kem emes, bizdi artqa tartatyn jalqaulyq, enjarlyq, ózimizge ózimiz talap qoyuǵa erkimizdiń joqtyǵy, namysymyzdyń tómendigi. Osyndai kózge kúiik minez-qúlyqtar jastarymyzdyń qadirin túsirip, bedelin álsiretetini belgili. Oyanatyn, silkinetin kún tudy. Óitkeni, ǵasyrlar boiy armandaǵan Táuelsizdigimizdiń taǵdyry, bolashaǵy senderdiń qolyńda, jas órken!
– Qazir últtyq sana, qúndylyq, tárbie degen qaǵidattar jii tilge alynyp júr. Múnyń ózi últtyq mádenietimizdi nyǵaitatyn belgiler. Endeshe, osy turaly sizdiń paiymyńyz qalai? (nemese últsyzdanudyń sebepteri).
– Qazaqty qazaq etip sonau Aq Edilden bastap Altaiǵa deiingi alyp dalany eshkimge bermei bizge jetkizgen qúdiretti kúsh, ol – últtyq sana, últtyq qúndylyq, últtyq tárbie, bir sózben tújyrymdasaq – últtyq mentalitet. Últsyzdanu – ózge– últtyń mektebinde oqyp, ózge últtyńa tárbiesi men mentalitetin qabyldap, ózin joǵaltuy. Bala besik jyryn tyńdamasa, tuǵan halqynyń auyz ádebietiniń nárin júrekke darytpasa, qazaq kúileri, halyq ánderimen janyn suyrmasa, ádeti-salty, ǵúrpyn kózimen kórip óspese, ádebietin qanyna sińirmese-tús qazaq qaidan shyǵady? Qazaqty qazaq etetin-tili, dili, dini. Osylardy moiyndamasa, qazaqtyń kósegesi qaitip kógeredi? Keshegi orys imperiyasy, bolьsheviktik júieniń sanasyna qúldyq psihologiyany sińirip ketken indetinen aryla almai júrgen orys tildi qandastarymyz qaida barsa da basqa últ basqa últ ókilin óz elinde tairańdatpaitynyn, tek tuǵan jerinde ǵana baqyty janatynyn bilmei, sormańdai bolyp júrgenin sezse ǵoi… Halyqtyq dástúr ǵana jastarǵa últtyq sana, últtyq qúndylyq, últtyq tárbieniń uyzyn emizip, qazaqty qazaq etetinin úly jazushymyz Ǵabiden Mústafin: «… biz jastarymyzdyń azamattyq sipaty kelisti boluyn, dos súisinip, dúshpan kúiinerdei boluyn tileimiz. Este bolsyn, adamshylyq árbir sipat biik shyń tárizdi. SHyńdy shyn etken tóbe shoqylar bolsa, úly sipat ta úsaq sipattardan qúrylyp úlylyqqa jetedi. Halyqtyq jaqsy dástúrlerdi eshbir úly adam attaǵan emes. Árbir jas dástúrdi qorǵaushy, oryndaushy, ári damytushy bolǵai-aq», – dep qazaqtyń qazaq boluy men qazaq bop qaluynyń em bop qonar dárisin úsynǵan. «Kómekeiinen nebir kiik qúlaq serke sózder sekirip-sekirip shyǵatyn» myqty aqynymyz, marqúm Esenbai Dúisenbaiúly: «Úide – erkekpiz, túzde – ezbiz, qatynbyz, úmytqaly qashan erlik atyn biz, bii – jemqor, bilik – úry, tili – jat, qazaqtyqtan ketip bara jatyrmyz», – dep búrynǵy qazaq pen otarshyldyq azyp-tozdyrǵan, tabanyn jalaǵan qúly etken, keteui ketken halqymyzdy ettep ótip, súiekke jetetin auyr sózdermen shyqpyrtyp qamshylap, namysqa minuge shaqyrady. Tuǵan halqymyzdyń boiyndaǵy barlyq jarqyn, jaqsy qasietterdi, danalyqty, daryndylyqty júregimizge qúiyp almai, jútań tarta bastaǵan álsizdigimizge kúiinedi aqyn. Últsyzdanu osy álsizdigimizde jatyr.
– Qazirgi tańda ekonomikalyq súranystyń alǵa shyǵyp, ruhani dúnieniń kenjelep bara jatqanyn jasyrmaimyz. Sondyqtan, damyǵan elderde óner salasynyń maitalmandary biri-birimen etene aralasyp, qoǵamdyq máselelerge yqpal jasauǵa kóshti. Al bizde ár sala – ádebiet, muzyka, teatr, kino óz qazanynda ózi qainaidy. Ziyaly qauym ortasynda bir-birimen qoyan-qoltyq aralasyp, qyzu talqy óristetu jaǵdaiy joqtyń qasy. Sizdiń oiyńyzsha múnyń sebebi nede? Óńirimizde bir tútas ruhani orta qúruda jetispei jatqany ne dep oilaisyz?
– Memleket quatty bolsa, bilimi, óneri de quatty. Quattylyq-onyń jeriniń bailyǵy, sol bailyqty igerip, halyqtyń ál – auqatyn kúnnen kúnge arttyryp, ozyq industriyalyq – innovatsiyalyq tehnologiyany igerip, álemniń ozyq elderiniń qataryna kóteriluimizden kórinedi. Demek, ekonomikamyz mańǵústap, jigersiz ósse, basqa salalardyń da bitelip qalǵan arnalary arshylyp, aryqqa qoń bitip, túleri sózsiz. Qarańyzshy, qyran qyrandy qiyadan kóredi demekshi, Qazaqstan Keńestik qúrylystyń shańyraǵy ortasyna túsip, úiindisinen fenomen – feniks tárizdi pyr etip kóterilip edi, AQSH, Germaniya , Angliya, Indoneziya, Singapur, Malaiziya, Japoniya, Qytai tárizdi damyǵan elder qoltyǵynan súiep, shylbarynan tartyp, investitsiya qúya bastady. Qazir Qazaqstan Samúryqqa, Orta Aziyanyń barysyna ainalyp, tórtkúl dúniege ishki bailyǵy, ruhani qúndylyqtarymen, sayasat sahnasyndaǵy orny, diplomatiyalyq alǵyrlyǵymen tanylyp úlgerdi. Kemeńger Elbasymyz ata – babamyzdan múra bop qalǵan asty – ústi kenge, yrysqa kenen jerimiz ǵana emes, sonyń iesi qazaq halqy basty bailyǵy ekenin, keshegi otarlyq júie eseńgiretip tastaǵan, jartylai máńgúrtke ainaldyryp, lailana bastaǵan asyl qanymyzdy tazartu, keshegi jauynger, batyr, ór, tákáppar ruhymyzdy tiriltip, zamana kóshiniń aldyna shyǵaru úshin ábilhayat suyndai qasietti «Mádeni múra» baǵdarlamasyn úsyndy. Sonyń nátijesinde 100 tomdyq «Babalar sózi», jaryqqa shyǵyp, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janyp jatyr. «Júldyzdar otbasy» jurnalynyń betin ashyp qalsańyz, qaptap júrgen jańa júldyzdy toptardyń esebinen jańylasyń. Qúrylyp jatqan orkestrler, ashylyp jatqan teatrlar-kózi ashylǵan búlaqtar qanshama. Qazaq óneriniń kúnderi Germaniya, Frantsiya, AQSH, Qytai t.b. alpauyttardyń elinde ótip, tákáppar sahnasynda saharanyń saumal samalyn estirgende zal qoparyla kóterilip, qol soǵuy- oiy da, jany da, nieti, piǵyly, óneride jomart halqymyzdyń qúdiretti ekenin moiyndaǵany emes pe?.. Demek, memleket kemeldenuiniń basty belgisi – demokratiyanyń berik ornyǵuy sanalsa, «últtyq ruhsyz demokratiya degenimiz – últtyń baryp túrǵan qaskói qas jauy» (T. Medetbekov). Ruhsyz memleket-túǵyry álsiz ǵimarat tárizdi, sál silkiniske shydamai, úiindige ainalady. Últtyq ruhtyń túǵyry-sazóneri, teatr, kino. Halyq óte talǵampaz. Olar zaman talabyna sai quatty da shuaqty kórermenderi men tyńdarmandary, oqyrmandarynyń kirpiyaz talǵamynan shyqpasa kózge qamshy tigendei syrt ainalyp, bezip ketui, basqanyń otyna jylynuy ǵajap emes. Uaqyt talabyna jauap beru úshin ádebiet, sózóneri, óleń, kino, teatr óz qazanynda ǵana qainap qoimai, birin – biri jebep, baiytyp, ortaq arnamen shirine, tolqi aǵatyndai kúidi bastan keshse ǵana qoldan jasalǵan bóget joiylyp, samǵau bastalady. Qazir jaћandanu protsesin bastan keshudemiz. Ruhy, óneri, ekonomikalyq quaty álsiz shortandardyń kómeiine jútylyp, ózin – ózi qúrdymǵa batyrady. Sondyqtan ruhani bailyq túǵyrymyzdy qalaushylar óz taǵdyryn últ, memleket taǵdyrynan bólek qaramai, «qazaq qazaq isine qazaq bop kiriskende ǵana isi ońǵa basady». SHortan túrmaq, kit te óńeshine syidyra almaidy. Asyly, tuǵan halqymyzdyń ótken ómirin búgingi kúnniń sezimimen, ruhymen berik úilestire otyryp, kórkem beineler, júregińizdi núrly sáulege bóler saz áuenderin tudyryp jatsaq, káni! Eń bastysy, sózóneri, teatr, kino, suretónerine tamyzyq, nár, mazmún, serpindi qanat bitiretin ádebiet jer bauyrlap, jorǵalap qalmai, parlap úshatyn kúnin joǵaltyp almauyn tileiik. Almaty oblysy búrynǵy eki oblysty biriktirgen halyqy da kóp, bailyǵy da, úshan – teńiz, iske aspai jatqan rezervteri mol, jer súluy, jer jánnaty – Jetisu. Tarihy – tereń, halqy – márt, óner kenishi. Jerine eki Frantsiya syiyp ketetindigine tek mereiimiz ósui qajet. Sonda múnda eki Frantsiyanyń óneri gúldep, júparyn shashyp, jemisin úzdirui jón shyǵar.
Qajetjan, dúrys aitasyń, jer jánnaty Jetisu – bar ónerdiń jánnaty da boluǵa múmkindigi asyp tógiledi. Biraq Jetisu ádebieti, sazóneri, teatr, kinosyn tabanynan tik túrǵyzyp, bir – birinen nár alǵyzyp, qoldatyp, qolamtany úrlep, órshigen órtke ainaldyrar úiytqy álsiz. Ortaq ógizden ońasha búzau artyqtyǵyn jaqsy kóretin, enjarlyq psihologiya ústemdik qúruda. Oblystyq bilim basqarmasy, tilderdi damytudyń oblystyq basqarmasy, oblystyq mádeniet basqarmasy, oblystyq Halyq shyǵarmashylyǵy úii, Jetisu telearnasy koorparatsiyasy «jeke knyazdikter qúryp», tar arnadan asa almai jatyr. Al eń basty qasietti borysh- Jetisu ruhaniyatyn birlesip jasap, Jetisudyń ataǵyn aspandatuǵa birlesken kúsh áli júmyla qoimai otyr. Kerek deseńiz, júzge tayau Qazaqstan Jazushylar Odaǵynyń múshesi bar oblystyq bólimshe Almaty qalasynda ómir súrip jatyr, múnda onyń sharuasy da joq. Sanda bar, sanatta joq. Bizshe, bólimshe oblys ortalyǵyna kóship kelip, jazushy-aqyndardy oqyrmandarymen tabystyryp, olardy Jetisudyń tomyrylyp jatqan bai tarihyna boilatyp, búgingi Táuelsizdik tańy atqannan bergi jerlesterimizdiń árbir kúni tarih, túńǵiyq bolmysyna úńildirip, oblys aqyn-jazushylarynyń jańa shyǵarmasyn nasihattap, Jetisu ónerine jeti ózenindei búlqynta aǵuyna sharapaty tietin qoǵamdyq – ádebi jurnal ashatyn kún bayaǵyda tuǵan. Jetisu halqy – Hantáńiri, Alatauǵa arqa tiregen tauminezdi halyq. Onyń qai ónerinen de tauminezi aiqyn sezilip túrady. Sondyqtan sol tauda tuyp, tauda ósken, tauminezi júqqan, tau túlǵaly klassik aqynymyz Múqaǵali Maqataevqa júginsek:
Taudyń men únatpaimyn tapaldyǵyn,
Tapaldan talailar-aq tatar júǵyn.
Súiem men tabiǵattyń úlylyǵyn,
Súiem men tabiǵattyń qataldyǵy, – dep ol ósiet etkendei, Taudan jaratylǵan Jetisu halqy tapal boluǵa moralьdyq qaqysy joq. Tek tabiǵattyń jasandylyqqa, jartyjandy-jartykesh, bolbyr, shalajansar óner tuyndysyna qataldyǵynan sabaq alyp, irilikke, tektilikke, mártikke qúshtar úlylyǵynan tanbaiyq. Úlylyq degen – ózińmen óziń kúresu, ózińmen-óziń kúresu-adamdyq, adamgershilik, ádilettilik, izgilik, darynǵa jomarttyq, úlylyq úshin kúres. Ol bizdiń arǵy tamyrymyzdan daryǵan qasiet: «Kók túrkilerdi sózine berik, eń aqyldy, jańalyq ataulyny jasaushy, tártipsizdi túzeitin últ retinde jaratqan» (Mahmút Qashqari). Genetika ǵylymy zańyna júginsek, sol qasietter Jetisulyqtardyń boiynda bar, másele – sony óner tilimen iesine jetkize almai jatuymyzda. El tútqasy ziyaly qauym osy jaǵyn qabyrǵasymen keńeskeni abzal.
– «Áke kórgen oq janar, sheshe kórgen ton pisher» degen bar. Otbasyńyz jaiynda aita ketseńiz. Onyń ústine, «bir myqty qalamgerdiń artynda myqty áiel zaty túrady» dep te júrmiz. Sizdiń bedeldi túlǵa retinde qalyptasuyńyzǵa úidegi jeńgemizdiń kómegi boldy ma?
– Qazaqtyń filosof aqyny Júmeken Nájimedenov jyrlaityndai, «Tóbelerdiń kóńili úshin ǵasyrlyq, keide shyńnyń asqaqtyǵyn jasyrdyq». Kóp jaǵdaida, áielder erkekterdiń kóleńkesinde qalady. Áitse de, qazaq emespiz be? Qazaq qyz balany, áieldi joǵary baǵalap, qatty qúrmettep, betin jauyp, el aldyna imenshekteuine, jasyp, táueldi boluyn qalamaǵan. «Tabaǵyn kórip asyn ish, sheshesin kórip qyzyn al» degen printsipti qatal ústanǵan. SHeshe qyzyna esi kirgennen izetti, inabatty, arly, bes sausaǵynan óneri tamǵan besaspap, úi sharuashylyǵyna ámbebap, bala tárbiesine súńǵyla, ór de tákappar, sezimge berik, qiynshylyqqa tastúlek bop qalyptasuyna ter tókken. Domalaq ana, Dánegúl (Tóle bidiń kelini), Aiǵanym ana (SHoqannyń ájesi), Úlpan (Esenneidiń báibishesi), Zere (Abaidyń ájesi), Úljan (Abaidyń anasy) t.b. sondai «sheshelerdiń» qalybynan shyqqan, barǵan jerine baldai batyp, sudai sińgen, qosylǵan qosaǵyna adal, jary, balalarynyń anasy, kárteigen shaǵynda kúieuiniń qamqorshysy, mápelegen «anasyna», tipti, otbasy, áuletinen ary asyp, halyqtyń anasyna ainalǵan jandar. Olar-qyzyn qúrmettegen halyqtyń aldyǵa tartqan úlgisi, piri. Jasyrmaimyn, 45 jyldan beri bir shańyraqtyń astynda, otbasymyzdyń yrysy bop birge qol ústasyp kele jatqan júbaiym-Svetlana Aqyshqyzy, baqytym shyǵar, sondai analardyń besiginen órgen qyz bop shyqty. Qai jaǵynan da kóńilińnen tabylyp, qas- qabaǵyńdy baǵyp, ózińmen, ómirińmen qamshynyń órimindei órilip ketuden bolar, oǵan janyn jaralaityn bir auyz sóz aitu kúnániń úlkeni dep túsindim. Onyń ústine batyr, jazushy, abyz aǵamyz Bauyrjan Momyshúly: «Áieldi qorlaǵan erkekti ómir ókinishsiz jibermeidi. Óitkeni, áiel-ómirdiń anasy, al asyl perzent anasyn eshkimge qorlatpaidy. Óitkeni, áiel-kieli halyq. Onyń kiesi ózin qorlaǵan erkekti bir atpai ketpeidi. Meniń kózim osyǵan jetti», – depti. SHańyraq qúrǵan jastardyń tórine jazyp, ilip qoyatyn-aq danalyq. Otbasynda auyzbirlik, yntymaq, ortaq qimyl, ár qatynasyńda-kósemdik, kemeldilik-qazaq janúyasynyń kósegesin kógerter dáru. Júbaiym mamandyǵy mektep ústazy bolǵandyqtan, ol Qasymnyń áieli-Saqypjamal, Ǵafudyń áieli-Bátish, Syrbaidyń qosaǵy-Kúljamal, Iliyastyń jary-Fatima, akademik Serik Qirabaev aǵamyzdyń jary – Áliya apai, Sovet Odaǵynyń Batyry, akademik – jazushy Málik Ǵabdullinniń syńary-Náziya, Sábit aǵamyzdyń jary -Mariyam apamyz t.b. jastary úlken bolǵanymen, zamany bir apalarynyń otbasyna, qúdai qosqan, súiip qosylǵan qosaǵyna adal mahabbatyn berik saqtap, otbasyndaǵy jauapkershiligi men paryzyna qyldai qylau túsirmegen, túsirmei kele jatqan erligi, tektiligi men márttigin ózgege úlgi etip, ómiriniń máni, mazmúnyna ainaldyrǵanyna shúbá keltirmeimin. Túmanbai Moldaǵaliev Syrbai Máulenovtiń báibishesi Kúljamal (A.Baitúrsynovtyń qaryndasy) sheshemizdiń minezdiligin: «Óziniń Syrbaiy turaly jalǵyz auyz jaqsy sóz estise, mártebesi biiktep, gúldep, jasaryp oralady úiine», – dep sipattapty. Búl-opaly, altyn basty áielderdiń tabiǵatyna tán minez-qúlyq. Men ómirimde júbaiymnyń eki isine qatty tebirendim. Birinde, jal qúiryǵymnyń sholaqtyǵynan aspiranturaǵa bara almai, otbasynda otyryp qalǵan kezimde úsh bala, auruly, kári sheshemdi, aǵaiyn-tuǵany joq bóten auylda, óz qamqorlyǵyna alyp, úsh jyl aspiranturanyń kúndizgi bóliminde oqyp, kandidattyq dissertatsiyamdy aman-esen alańsyz qorǵap shyǵuyma jaǵdai tudyrdy, qairauly qylysh sekildi qylpyǵan shaǵymda «tizginimdi basyma túrip jiberdi», qarjy jaǵynan da qysymshylyq kórmedim. Doktorlyq dissertatsiya jazyp júrgende, universitettegi sabaqtan qolym bosamai, kitaphanada otyruǵa múmkindigim joqtyǵyn eskerip, mekteptegi múǵalimdigin tastap, Akademiyanyń ǵylymi kitaphanasyna qyzmetke auysyp, maǵan dorbalap ǵylymi ádebietterdi tasumen júrdi. Kisilik, kishipeiildilik, áiel danalyǵy – qazaq qoǵamyna Alla syilaǵan syi ǵoi. Ózin-ózi úlyqtaǵan kishi bolar, ózin-ózi kishiktegen úlyq bolar. Aqyldy qazaq áielderi kishiktiginen úlyqtylyqqa qoly jetip júr.
«Kári aqsaidy aqyldan, er aqsaidy jaqynnan» (Aqtamberdi jyrau). Qazir egde tartqan shaqta, Qúdai qosqan qosaǵyń úmytqanyńdy eske salyp, aqylyńdy nárlendirip, mápeleuin kúishetken tárizdi. Bizdiń kóp uaqytymyz «ońasha otauda», sham jaryǵynyń astynda ótetindikten, erekshe qamqorlyqqa zárumiz. Akademik Kenjeǵali Saǵadiev bizge tán stihiyany: «Ǵylymi izdenis óte bir tabandylyqty talap etetin eńbektiń túri, al ǵalymdar últtyń, ziyaly qauymnyń erekshe bir toby. Olar ózderine aitylyp jatqan syndarǵa da jauap beruge uaqyt taba almaidy jáne ondai dáukes minez ǵylym tóńireginde kóp qalyptaspaǵan. SHynyn aitsaq, ǵalymdar emotsiyaǵa súienbeidi, bilimine súienedi. Sondai-aq, sózden, shen-shekpenge, ne bolmasa ataq-dárejege shataqpen talasatyndardan boiyn aulaq ústaityn top. Olardyń namysy-el namysy, Otan namysy. Bilikke talaspaidy, baqqúmarlarǵa, shenqúmarlarǵa janaspaidy», – dep, dóp basyp jetkizedi. Adamnyń ǵúmyryn qysqartatyn dúnieqońyzdylyq, baqqúmarlyq pen shenqúmarlyq jolyndaǵy «aiqastar» ǵoi. Zamanynyda biz de shendi boldyq, biraq shendi biz izdemedik, shen bizdi izdedi, qysqasyn aitqanda, májbúrledi. Ǵylymǵa bir jolata betbúrǵanda altyn uaqytyńdy jeitin, júikeńdi júndei tútetin mansapqa úrke qaraityn kúige tústik. Alla da, Paiǵamdar da ǵylymdy joǵary qoiǵan ǵoi. Múhammed paiǵambar (ǵ.s.s.): «Bilimge besigińnen bastap, kórińe deiin talaptan. Bir saǵat ilim úirenu bir tún jasaǵan ibadattan artyq. Al bir kúndik dáris bir ai ústaǵan orazadan abzal. Jastyqta alynǵan bilim-tasqa oiylǵan naqysh», – dep úmbetin bilimnen qol úzbeuge úndegen. Júsip Balasaǵúnnyń «Qútty biliginde» áspetteletin: Ádilet, Dáulet, Aqyl, Qanaǵat, Kisiliktiń túǵyry – bilim, ǵylym.
Alla shańyraǵymyzǵa úsh perzent berdi. Úlkenimiz Bibigúl – pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisu memlekettik universitetiniń dotsenti, «oq jonyp, ton piship júrgen» sol kisi. Ekinshi perzentimiz – Ánuar, ol da-pedagog, Almaty qalasyndaǵy kolledjdiń birinde oqytushy. Úshinshi perzentimiz – Múhtar – zańger. «Ǵylym bar jerde bilim bar, bilim bar jerde tárbie bar, tárbie bar jerde azamattyq bar» (Áliya Beisenova) degendei, balalarym ázirge kóńilimizden shyǵyp, eline shama-sharqyna qarai eńbek etip júr. Kelinderim de tekti besikten shyqqan, betmonshaǵy úzilip túrǵan Aiymyz ben Kúnimiz. Olar da shákirt tárbielep júrgen ústazdar. Balalarym ázirge bizge jeti nemere syilady. Júk kóteter belim, auzy dualy serigim, ári oqqaǵarym – Sveta ekeumiz solardyń qyzyǵyna toimai, «shóbereniń alaqanyna su qúiyp ishken qart júmaqqa barady dep yrymdaǵan» kúndi kútulimiz. Oǵan jetermiz, jetpesek-jasaǵannyń ámirine qúldyq. «At qartaisa esekpen dostasady, adam qartaisa tósekpen dostasady» degen de sóz bar. Alladan súrarymyz – tósekpen, esekpen dostastyrmai, kózimiz júmylǵansha bilimgerlerge sóz óneriniń injuin shashyp, qolymyzdaǵy qalamymyz ben keudesi aqqan búlaq jaqsylarmen dostastyrsyn.
Qajet ANDAS
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
Derekkóz: “Jetisu” gazeti, №116, senbi, 12 qazan 2013.
P,S: Akademik Túrsyn Sydyqov búginde Elerdada túrady.











