Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

عالىمنىڭ قوس قاناتى اكادەميك تۇرسىن سىدىقوۆپەن سۇحبات

admin
2026/08/30
تۇلعا تانۋ
0
Ғалымның қос қанаты академик Тұрсын Сыдықовпен сұхбат

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن پاراقتاپ وتىرساڭىز، قاداۋ-قاداۋ تۇلعالاردىڭ ءسوز قادىرىن ورلەتكەن كوسەمدىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. كەشەگى ۇرپاق ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەپوپياسىنا، اسقان شىنشىلدىقپەن جازىلعان پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرىنە، مادەنيەت تاريحى جايلى عىلىمي ەڭبەكتەرىنە، فيلوسوفيالىق-اقىندىق پەسالارىنا ءۇڭىلىپ، سۇلۋ ويلارىنا ەلىتىپ، سودان ۇلگى-ونەگە قابىلداپ، شابىتىنا شالقار سەزىم ۇيالاتسا، ودان كەيىنگى بۋىن زەينوللا قابدولوۆ، سەرىك قيراباەۆتاردىڭ ادەبيەتتىڭ جىلىك-جىلىگىن شاعىپ، ءسوز قۇدىرەتىنە شاڭ جۋىتپاعان شىعارمالارىن قۇنىعا وقىدى، باعىت تۇزەدى، باعدار تاپتى. بۇگىنگى تاڭدا، ياعني، تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقتىڭ ءسوز ونەرىنە بەلىن بەكەپ بۋىپ، قاجىرىن قايراپ، تالانتىن قامشىلاپ جۇرگەندەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – اكادەميك تۇرسىن سىدىق.

اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ: «عىلىمي ىزدەنىس وتە ءبىر تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن  ەڭبەكتىڭ ءتۇرى،  ال عالىمدار ۇلتتىڭ، زيالى قاۋىمنىڭ  ەرەكشە ءبىر توبى.  ولار وزدەرىنە ايتىلىپ جاتقان سىندارعا دا جاۋاپ بەرۋگە  ۋاقىت تابا المايدى  جانە ونداي داۋكەس مىنەز عىلىم توڭىرەگىندە  كوپ قالىپتاسپاعان. شىنىن ايتساق،  عالىمدار  ەموتسياعا سۇيەنبەيدى، بىلىمىنە سۇيەنەدى. سونداي-اق،  سوزدەن، شەن-شەكپەنگە، نە بولماسا  اتاق-دارەجەگە  شاتاقپەن تالاساتىنداردان بويىن اۋلاق ۇستايتىن توپ.  ولاردىڭ نامىسى – ەل نامىسى، وتان نامىسى. بيلىككە تالاسپايدى، باققۇمارلارعا،  شەنقۇمارلارعا جاناسپايدى»، – دەپ ءدوپ باسىپ جەتكىزەدى. بۇل ايتىلعاندار بۇگىندە جەتپىستىڭ بەلەسىنە قادام باسقان  تۇرسىن سىدىققا ارنالعانداي.

دەسە دە، عىلىم مەن بىلىمگە تەك بايلىق، داۋلەت قۋالاماي، ىنتاسى مەن جىگەرىن سول ارناعا بۇرا بىلگەن، ءوز ماماندىعىن ءسۇيىپ، كاسىبي شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋگە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بولىپ، ادامي قۇندىلىقتارى توت باسپاعان جاندار عانا اسىلدىعىن تانىتادى. تۋرسىن اعانىنىڭ «ءىلياس جانسۇگىروۆ جانە ءداستۇر جالعاستىعى» (2011)  اتتى جاڭا كىتابىن پاراقتاپ وتىرىپ، وسىنداي ويعا كەلگەنىمدى نەسىن جاسىرايىن.

اتالمىش كىتاپ ءۇش تاراۋدان تۇرادى. «ءىشى التىن، سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسى» اتتى تارۋدا ءى. جانسۇگىروۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى جاڭاشا كوزقاراستار جيناقتالادى. وندا اقىننىڭ جاستىقتىڭ جالىندى جىرشىسى بولعانى، ءىلياس ليريكالارىنداعى كوركەمدىك كەستە، «كۇي»، «كۇيشى» پوەمالارى، «رۇستەم قىرعىنى» داستانى جايىنداعى تىڭ، تولعاقتى ويلار ورىلەدى. ال «الاشتىڭ اق ۋىزىن ەمگەندەر» دەپ اتالاتىن ەكىنشى تاراۋدا مۇقامەتجان تىنىشباەۆتىڭ جالپى بولمىسىن ايشىقتاپ كورسەتۋمەن قاتار، حالقىمىزىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ قازاق رومدارىنداعى بەينەلەنۋ بارىسىن جىلىكتەپ بەرەدى. سونداي-اق، مالىك عابدۋللين جايىندا بەتى اشىلماعان شىندىقتىڭ جۇگەسىنە جەتەلەيدى. «قالامىن جانعا ازىق، ورنەك قىلعان…» اتتى ءۇشىنشى تاراۋدان ءانۋار ءالىمجانوۆ (رۋحاني ىزدەنىس، سۋرەتكەرلىك قايسارلىق)، قۇداش مۇقاشەۆ (قۇداش مۇقاشەۆتىڭ ادەبي مۇراسى جايلى)،  جاقىپجان نۇرعوجاەۆ (جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تامىرشىسى ءھام جاقىپجاننىڭ رۋحاني الەمى)، ءالي ىسقاباي، جانات ەلشىبەك، احمەت كەندىربەكۇلى، امىرە ءارىن باستاعان جەتىسۋلىق بۇگىنگى تولقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا جان-جاقتىلى باعا بەرەدى.

اقىن، جازۋشى، زەرتتەۋشىنىڭ قارۋى –قالام. زەرتتەيتىنى، جازاتىنى سيپاتى باسقا-باسقا بولعانىمەن ءتۇيىنى– ءومىر، ادام ءومىرى، ەڭبەگى، ونىڭ قوعامدا الاتىن ورنى. ەگەر اقىندىق، جازۋشىلىق قانعا دارىعان، تۋا بىتەتىن قاسيەت ەكەنىن مويىنداساق، زەرتتەۋشىلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى دا – ەلىكتەۋدەن ەمەس، شىعارماشىلىق ىزدەنۋ، تىنىمسىز ەڭبەكپەن كەلەتىن نۇرلى قۇبىلىس. ادەتتە، كوپتەگەن وقىرماندار زەرتتەۋشىنىڭ ءتىلى مەن اقىن نەمەسە جازۋشىنىڭ ءتىلىن پارىقتى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى، كوپ جاعدايدا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قاتىپ قالعان، وڭايعا جىبىمەيتىن تىلدىك نورمالاردان قۇرىلادى دەپ سانايدى. مۇمكىن، مۇنىڭ دا شىندىققا كەلەتىن تۇستارى بار شىعار. بىراق، تۇرسىننىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى ەڭ باستى قۇندىلىق – ونىڭ ويىنىڭ كەمەلدىلىگى، تالاعان تاقىرىبىن جەرىنە جەتكىزە جىلىكتەيتىن عالىمدىق قاسيەتىمەن قاتار، ونىڭ ءتىلىنىڭ اۋەزدىلىگى، تىركەسىنىڭ ورنىقتىلىعى، سويلەمىنىڭ شىمىرلىعىمەن دە قۇندى. راسىندا، كوركەم ادەبيەت – وقيعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە الماسقان كۇردەلىلىگىمەن ەلىكتىرىپ وتىرادى. كەي جاعدايدا زەرتتەۋ ەڭبەگىنەن مۇنداي جاعدايدى كۇتپەيتىنىمىز انىق. دەي تۇرعانمەن، تۇرسىننىڭ ءتىلى بۇل جاعىنان وزگە ارىپتەستەرىنەن دارالانىپ تۇراتىنىن مويىنداعان ءجون. ونىڭ زەرتتەۋلەرى كوركەم شىعارماداي وقىلادى. ويتكەنى، «ءوزى ءتۇزۋ تۇرعان كىسىنىڭ كولەڭكەسى قيسىق بولمايدى». ويدى وي قۋالاعان تۇشىمدى دۇنيەلەر ءسىزدى جالىقتىرمايتىنىنا مەن سەنەمىن. سونىمەن قاتار، ءبىز «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەنىمىزبەن، ءبىر كەزدەرى قازاق ادەبيەتى سوتسياليستىك رەاليزيم ءۇشىن قىزمەت ىستەگەنىن مويىندايمىز. سوندىقتان ول تۇستاعى زەرتتەۋشىلەر سول قالىپتان شىعا الماي قالعانى دا انىق. ال بۇگىنگى تۇرسىننىڭ ەڭبەكتەرى تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە اتىپ، ونىڭ باعالى قۇندىلىعىمەن ورىلگەندىكتەن قازىرگى بۋىن ۇلگى ەتەتىڭ قۇندى دۇنيەلەر بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. اتالعان كىتاپ جالپى وقىرمانمەن قاتار عىلىم سالاسىنا قادام باسقان جاستار ءۇشىن دە تابىلمايتىن باعدارشام ىسپەتتى. ەندەشە، كوڭىلىڭىزگە كوركەم وي، كەلىستى پىكىر تۇيگىڭىز كەلسە وسى كىتاپتى ءبىر رەت وقىپ شىعىڭىز.

وسىعان وراي، تۇرسىن اعانىڭ تۇيگەنى مەن بىلگەنىن بىلە جۇرەيىك دەگەن ويمەن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– تۇرسىن اعا، ءوز تۇستاستارىڭىز ءسىزدىڭ كىسىلىك قالپىڭىزدى، ادامگەرشىلىك ۇستانىمىڭىزدى،  جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدى بىلەدى. سوندىقتان دا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ، جەتپىس دەگەن بەلەسكە سەرگەك،  سەزىمتال قالپىڭىزبەن جەتتىڭىز. دەسە دە، بۇگىنگى جاستار جاعى ءسىزدىڭ دانالىق، اقساقالدىق، بەدەل بيىگىنە كوتەرىلگەن كەزىڭىزدى بىلسە دە، سول بيىككە قالاي جەتكەنىڭىزدى بىلە بەرمەيدى. بۇل تۇستا، مەنى، جاستاردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «بالا تۇرسىن، دانا تۇرسىنعا قالاي اينالدى ەكەن»، –  دەگەن سۇراق ويلاندىرىپ وتىر. مۇنى ءوزىڭىزدىڭ اۋىزىڭىزدان تىڭداساق؟

– ادامنىڭ جان تەرەڭدىگى، وي كەمەلدىلىگى، جۇرەگى جومارت، كوكىرەك كوزى وتكىر، كەمشىلىككە ءتوزىمسىز، جاقسىلىقتى، ىزگىلىكتى سەزىنسە ەرىپ، ەلجىرەپ، كىسىلىكتى كورسە، تاڭ اسقان بايگە اتىنداي وقىرانىپ، كىسىنەپ تۇرۋى – ونىڭ جاسىنا جەتپەي ءومىردىڭ اشى ءدامىن ەرتەرەك تاتۋىنا قاتىستى. قاجەتجان، ءبىز جۇمىر جەردىڭ ۇشتەن ەكىسىن شارپىعان 90 ميلليوننان (انگليا عالىمدارىنىڭ ەسەبى بويىنشا) استام ادامدى جۇتقان اجداћا – كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الاپات اۋىرتپالىعىن بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ  باسىنان كەشكەن ۇرپاقپىز. مەملەكەت – قوعام قايراتكەرى، ۇلكەن اقىنىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «مەنىڭ تولقىنىم جاس پەن جالىنعا شومىلدى، ونىڭ بەلگىلەرى شەكتەن شىعادى. ءالى ءبىراز تىنىشتىق بولمايدى، جۇرەكتەر ادىلدىك الاڭىندا  دۇرسىلدەيدى.  مەنىڭ تولقىنىم – جەر بەتىندەگى تىرتىقتاي»، – دەۋىنىڭ استارىندا تەرەڭ سىر جاتىر. سول جاس پەن جالىنعا شومىلعان،  اتا-انالار مەن جەسىرلەردىڭ جۇرەگىنە جازىلماس، «تىرتىعىن» قالدىرعان ءوزىمىز جايلى ايتساق،  حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن قىرقىنشى جىلدارىنىڭ  ەكىنشى جارتىسىنا دەيىنگى جەكىلدەگەن جاس قۇراقتار سابيلىك، بالالىق شاعىن اياماي تاپتاپ، ورتەپ وتكەندەرمىز. ءبىز تەز ەسەيدىك، توڭىرەگىمىزگە بالالىق كوزبەن ەمەس، اعالىق كوزبەن قاراپ، قۇلىن شاعىندا تايدىڭ، تاي شاعىندا تارلاننىڭ  قامىتىن كيۋگە ءماجبۇر بولدىق. ءبىزدى  سۋدان-اسۋعا اسىرىپ، قولىمىزدان جەتەلەپ دەمەيتىن، قالتامىزدى قاراجاتپەن  سىقاپ ءبىلىم جولىنا، ونەر جولىنا ت.ب.  اق باتاسىن بەرىپ، شىعارىپ سالاتىن اكە مايدان دالاسىنان ورالمادى. نەنىڭ ازابىن تارتساڭ، سونىڭ راحاتىن كورەسىڭ. ولجەكەڭنىڭ «تولقىنى» سول وزدەرى باستان كەشكەن ازاپ پەن تاتقان زاپىراندى قازىرگى بۋىن تاتپاي، كەشپەي،  بەيبىتشىلىكتىڭ كاۋسار اۋاسىن ارمانسىز جۇتۋى ءۇشىن، كەۋدەسىندە «تىرتىعى» بار ولار، كوزى جۇمىلعانشا تاققۇمار، باققۇمار زۇلىمدىقتىڭ، ءفاشيزمنىڭ، گەنوتسيدتىڭ ادامزات قوعامىن تامۇققا اينالدىراتىن زۇلىم نيەتى، قورقاۋ پيعىلىنا قارسى كۇرەستى السىرەتپەك ەمەس. جۇمىر جەردىڭ ءبىر پۇشپاعىندا  شاعىلعان شاقپاق ولاردىڭ «تىرتىعىن» سىزداتىپ،  كۇرەسكەرلىك قاجىرىن ۇستەي تۇسەدى.  ادامزات بالاسىنىڭ باقىتى، حالقىنىڭ مەرەيى، ماڭگىلىگى ءۇشىن كۇرەس – ولاردىڭ  ومىرلىك كرەدوسى، ستيحياسى. دەمەك، گۋمانيزمدى تۋ ەتكەن رۋحاني قاسيەت  ءبىزدىڭ «تولقىنعا» – ۇرپاققا ءومىر، قاتال تاعدىر ۋىزىنان دارىعان. ومىردەن ءوزىن-ءوزى ىزدەگەن، نە نارسەگە دە كوكىرەك كوزىمەن ۇڭىلۋگە اۋىزدانعان، ەڭبەكتى تىرشىلىگىنىڭ تىرەگى ساناپ ۇيرەنگەن  ءبىزدىڭ قاتارىمىز «ادامنىڭ باسشىسى – اقىل، جەتەكشىسى – تالاپ، شولعىنشىسى – وي،  جولداسى-كاسىپ،  قورعاۋشىسى – مىنەز» (ساققۇلاق شەشەن) ەكەنىن جادىنان شىعارماي، ءسىزدىڭ تىلىڭىزبەن  ايتقاندا، «بالالىقتان دانالىققا» جەتۋلەرىنە ۋاقىت، زاماننىڭ دا تيگىزگەن ىقپالى از بولماعان. ەڭبەكتى سۇيگەن ەڭبەك، تەرىنەن ءلاززات الۋعا داعدىلانعان ادامعا  اقىل، وي، تالاپ، كاسىپ پەن مىنەز دە جۇقپاي، قونباي، قاناتىن ۇشتاماي تۇرمايدى.

«ات جەتىم ورەن جۇيرىك شابىلماسا، بويىنان اشى تەرى الىنباسا» (اقان سەرى). سول مەكتەپتەن العان ءبىلىم، اللانىڭ بويىمىزعا ادەبيەتكە  قۇشتارلىقتىڭ  وتىن جاعۋى، «اشى تەرىمىزدى الىپ، ورەن جۇيرىكتەر قاتارىنا قوساتىن» قازاق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاراشاڭىراعى – اباي اتىنداعى قازپي-گە جەتەلەپ كەلدى. «ۇستاز بولۋ – جۇرەكتىڭ باتىرلىعى، ۇستاز بولۋ – سەزىمنىڭ اقىندىعى، ۇستاز بولۋ – مىنەزدىڭ كۇن شۋاعى، ۇستاز بولۋ – ادامنىڭ اسىلدىعى» (ع.قايىربەكوۆ). ينستيتۋتتان ءوزىم تاڭداعان قازاق ءتىلى،  ادەبيەتى مەن تاريح ماماندىعىن مەڭگەرىپ، ۇستاز، «ادامنىڭ اسىلى» بولۋىما اكادەميكتەر  قاجىم جۇماليەۆ، سەرىك قيراباەۆ، ح.ادىلگەرەەۆ، نۇرجامال ورالباەۆا، سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى، اكادەميك مالىك عابدۋلليندەردىڭ  سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان.  تالانت كەنى مەن تالانت قۇدىرەتىن اشۋدا جاسقا ساقا، ويعا كەنەن،  ءبىلىمى كەمەل، كىسىلىگى كەلىسكەن، جاراتىلىسىنا اقىلى جاراسقان اۋىزى دۋالى،  ءپاتۋالى، كەۋدەسى التىن ساندىق اعالار بوزدەن بيقاساپتى ايىرا ءبىلدى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگەندە اقىن-اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ «ءسات ساپار» تىلەۋىمەن «كوممۋنيزم  تاڭى» («جەتىسۋ») گازەتىندە سۋرەتىممەن ءبىر توپ ولەڭىم، «قازاق ادەبيەتى»، «جۇلدىز» جۋرنالىندا دا جاس اقىندار قاتارىندا ءبىراز جىرلارىم جارىق كوردى. ستۋدەنت كەزىمىزدە  ينستيتۋت  جاس ادەبيەتشىلەرىنىڭ «كۋميرى»، تالانتتى سىنشى، جازۋشى، اسپيرانت – اسقار سۇلەيمەنوۆ «جۇلدىز»  جۋرنالىنا سىن ءبولىمنىڭ  مەڭگەرۋشىسى بوپ قىزمەتكە تۇردى دا ءبىزدى سىن ماقالالار جازۋعا باۋلي باستادى. اسەكەڭ مەندە اقىندىقتان گورى سىنشى، زەرتتەۋشىگە ءتان قابىلەتتىڭ باسىم جاتقانىن ەسكەرۋىمدى ءجون كوردى. سول «تالىمگەرىمنىڭ» ۇسىنىسى بويىنشا جازۋشى قاراتاي قۇتتىباەۆتىڭ جاڭادان باسىلىپ شىققان «سىر كوكتەمى»  پوۆەستەر جيناعىن سىناعان «مەزگىلسىز كوكتەم» اتتى كولەمدى ماقالام «جۇلدىز» جۋرنالىندا باسىلىپ شىققان سوڭ، ستۋدەنتتەر مەن ادەبيەتشىلەر اراسىندا «بەدەلىم» كۇرت كوتەرىلدى.  ءوزىم دە قاناتتانىپ، وسى سالانىڭ بەلدەۋىنە اتىمدى بايلادىم. تۋعان ادەبيەتىمىز، ورىس ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جۇيەلى، تابانداپ وقۋعا قۇلشىنىس وسىلاي وياندى.

ستۋدەنت بولساڭىز دا، بويىڭىزداعى  تۇتانىپ، مازداپ جانا باستاعان  تالانت وتىن،  بەرىلگەن ىسىڭىزگە بارىنشا ادال، شىنايى، جان اياماي ەڭبەكتەنىپ جۇرگەنىڭىزدى پەرىشتە پەيىل، پايعامبار ىسپەتتى ءىرى تۇلعالار قالاي نازارىنان تىس قالدىرسىن. اكادەميك ق.جۇماليەۆ مەنى ينستيتۋتتى بىتىرەر كەزدە اسپيرانتۋراعا الىپ قالۋعا ءبىراز تەرىن توكتى. الايدا، وتباسىنىڭ جاعدايى ۇستازىمنىڭ  شەشىمىن بۇزدىرۋىما تۋرا كەلىپ،  مەكتەپكە ۇستاز بولىپ ورالدىم. بىراق اكادەميك ق. جۇماليەۆ قايتىس بولىپ كەتكەنىمەن، ونىڭ ورنىنا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بوپ قالعان پروفەسسور سەرىك قيراباەۆ اعامىز اۋىلداعى بار مانسابىمدى تاستاپ، «ءوزىمدى ءوزىم تابۋعا»، قۇداي بەرگەن تالانتتىڭ وتىن وشىرمەي، اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ، عىلىمنىڭ شىراعىن جاعۋدى تالاپ ەتتى. اسقار تاۋ تىزەسىنەن، جۇمىر جەر جۇلىعىنان كەلمەيتىن اعالار بويىڭىزداعى  وتىڭدى ءوشىرىپ الماي، سونىڭ مازداپ جانۋىنا جانىن جايالىق ەتۋى-«جاستىقتا كوكىرەگى زور، ۋايىمى جوق» بىزدەردى ورىندالماي جۇرگەن ارماننىڭ قاناتىنا قايتا مىنگىزدى. تاۋلارىمىز زاڭعار بولعانىمەن، دالامىزدىڭ دا اسقاقتىعىن مويىنداعان ءجون. وتباسىنىڭ جاعدايىمەن ينستيتۋتتى بىتىرە ساپ اۋىلعا كەلگەندە ءوز ماماندىعىمدى ءسۇيىپ، كاسىبي شەبەرلىگىمدى جەتىلدىرۋگە جاۋاپكەرشىلىگىم جوعارى بولىپ، قىزىل ديپلوممەن ىسكە كىرىسكەندىكتەن بە تەز قىزمەتتەن قىزمەتكە جوعارىلادىم. ءتىپتى اۋداندىق پارتيا كوميەتى اسپيرانتۋراعا بارۋعا جينالىپ جۇرگەن مەنى ۇسىنعان قىزمەتىنە كەلمەدى دەپ قىسىمشىلىق كورسەتكەنى دە جانعا باتتى. الايدا، كىسىلىك ازايىپ، كىساپىرلىك كوبەيىپ تۇرعان توتاليتارلىق جۇيەدە كولحوز توراعاسى نۇربولات تۇشكەنوۆ،  اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەڭەس جاندىباەۆ ىزەتتىلىك، مەيىرىمدىلىك، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن توت باسپاعان اسىلدىعىن تانىتتى. تاقتا وتىرۋ اتقا وتىرۋ ەمەس، حالقىنىڭ قامىن جەۋ، سۋعا تۇنشىعىپ، ءورت كەشۋ، بايگەگە باس تىگە ءجۇرىپ ءبىر كۇنگى ەسەپ-امالعا بولاشاقتاعى ۇتىستى قۇرباندىققا شالمايتىن اۋليەپەيىلدىلىكتەرىمەن  ەسىمدەرى جۇرەگىمنىڭ تورىندە قالدى. ەگەر ءوزى دە عىلىم كانديداتى، تەكتى، تاكاپپار،  سىرباز، سۇڭعىلا، ءمارت كەڭەس اعامىز اق باتاسىن بەرىپ، نۇربولات اعامىز ۇلىنداي ەركىن ۇستاپ، وتباسىنا جاعداي جاساماسا، اكادەميك سەرىك قيراباەۆ كوكەمىزدىڭ ۇسىنىسى  وڭ شەشىمىن تاپپاي،  مەنىڭ عىلىمعا جولىم كەسىلەرى انىق ەدى. كوسەمدىك، كەمەلدىلىك قانىنا بىتكەن تەكتى اعالارىمىزدىڭ بۇل مىنەزى – باۋىرمالدىق، اققا جاق ماكسيماليزم،  ادامگەرشىلىكتىڭ بەرىك ونەگەسى. حالىققا تانىتقان ناقتى ءىس-ارەكەت، اقىل-ويىڭ، عىلىمي ەڭبەكتەرىڭ عوي. «كەشەگى وتكەن عۇلامالاردىڭ كوزى ەدىڭ، ۇلى ۇستاز بولسا، ءدال سونىڭ زەكە، ءوزى ەدىڭ» دەپ ب.جاقىپ تاڭدايىن سۋىرا جىر ارنايتىن،  سويلەپ كەتسە شەشەن،  قارا ءسوزدى اق ولەڭگە اينالدىرىپ جىبەرەتىن زەينوللا قابدولوۆ  عىلىمداعى ءار ادىمىمىزدى باعىپ،  جەتىستىكتەرىمىزگە ءوز-وزىنەن ايىزى قانىپ وتىراتىن  بۇل زاماننىڭ ابىزى ەدى. «قازاقتىڭ دەموسفەنى» اتتى  سول كىسىنىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋعا  ارنالعان ماقالامدى وقىپ: «تالاي ماقتاۋ مەن ماداقتاۋدى ەستىپ ەدىم، مەن ادەبيەتكە نە بەرگەنىمدى  ەندى اڭعارعانداي بولدىم»، – دەپ، ساۋلە اپامىزدىڭ كوزىنشە مەكىرەنىپ، «اينالايىن!» دەپ ماڭدايىمنان يىسكەگەنى ءالى كۇنگە جادىمنان وشپەي،  مەنى تەك عىلىم الدىنداعى پرينتسيپشىلدىك قانا كوسەگەمدى كوگەرتەتىنىن ەسىمە سالىپ وتىرادى.

جىقپىلى، شاتقالاڭى، شيىرى مول ءومىر جولى بۇيىرماسا، تايعاناق سۇرلەۋمەن عىلىم اسقارىنا ورمەلەپ، كۇننىڭ قاتارىنا جەتۋ – داناعا اينالماساق، قۇزعا قۇلاتارى انىق. ءوزىمىز ارتىنان ەرىپ، «ءىزىن ءسۇيىپ»، عىلىمداعى مەكتەبىنەن ءدارىس العان ۇلى  اعالارىمىز جايلى قادىر مىرزا ءالى: «اعا بۋىن – وتە كۇردەلى بۋىن. ولاردىڭ قۇشاعى دا، پىشاعى دا دايىن تۇراتىن»، – دەپ جازدى. ءيا، ادىلدىك، ىزگىلىك، تۋرابيلىكتىڭ  مەرەيى ۇستەم جەردە ساپا، ءوسۋ بار. ءبىزدىڭ اعالارىمىز تالانتتاردى قۇشاعىنا تارتىپ،  عىلىمدى ساۋداعا سالعانداردى كەشپەگەن. دانالىق ساباعى سونى ۇقتىرادى.

– كەزىندە، الماتىدا،  قازاق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قارا شاڭىراعى اباي اتىنداعى ۇپۋ-دا شيرەك عاسىر ەڭبەك ەتىپ، عىلىمي دارەجەلەر مەن اتاقتاردى الدىڭىز. كەيىننەن وبلىس ورتالىعى تالدىقورعانداعى ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسىپ كەلدىڭىز. باسقالار ءىرى قالالاردى جاعالاپ، الماتى، استانادان ورنىقتى ورىن ىزدەپ جۇرگەندە ءسىزدىڭ وسىنداي بايلامعا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى ەكەن.

– مەن اباي اتىنداعى كازپي-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا تالدىقورعان وبلىسى، قاپال اۋدانى «كوشكەنتال» ورتا مەكتەبىندە ديرەكتور بوپ ىستەپ جۇرگەندە  كەتتىم. 1978 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاسىمەن ينستيتۋت ەشقايدا جىبەرمەي، وزىندە قالدىردى. ەكى رەت ءۇي بەردى،  دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى سوندا ءجۇرىپ قورعاپ، پروفەسسورلىق اتاقتى دا سوندا الدىم.  كەڭەس وكىمەتى قۇلادى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە قولىمىز جەتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءۇيىندىسىنىڭ ۇستىندە وتىرىپ، شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن، شىرىگەن قۇرىلىستىڭ ورنىنا جاڭا، قۋاتتى مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى قالانىپ، سامۇرىق قاناتىن قومداپ، كوگىلدىر اسپانىمىزعا كوتەرىلۋى كەرەك. كورەگەن ەلباسىمىز سامۇرىقتى بويىندا  قازاق قانى بۋىرقانىپ تۇرعان زيالى قاۋىم ىنتىماقتاسا بىرىگىپ ۇشىرۋدى، ياعني،  جاس تاۋەلسىز  مەملەكەتىمىزدى بىرلەسە قۇرۋ ءۇشىن، الىپ وتانىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە  ءبىلىمدى، اتاق-داڭقى بار، ونەرلى ازاماتتارىمىز الماتىدا جايعاسىپ وتىرىپ الماي،  سول جاققا قونىس اۋدارىپ، جوق-جىتىكتىڭ  ورنىن تولتىرىپ،  حالىقتىڭ جۋان ورتاسىنا ءسىڭىپ، تىرەۋ بولۋعا ۇندەۋ تاستادى. العاشىندا اقوردا قونىس تەپكەن اقمولا (استانا) قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت نەگىزىندە  بوي كوتەرمەك ل.گۋميلەۆ  اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلۋگە شاقىرتۋ العان ەدىم. ونان كوپ بۇرىن تالدىقورعانداعى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك  ۋنيۆەرسيتەتى دە وسىنداي ءوتىنىش ايتقان. وندا كەلمەگەنىم دوتسەنت ەدىم ءارى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋعا ازىرلەنىپ جۇرگەنمىن. ويلانا كەلە،  ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە – استاناعا ەكىنىڭ ءبىرى بارادى،  ال تۋعان جەرىم تالدىقورعانعا  كوڭىلدەن شىعاتىن كادرلار  ءوز قالاۋىمەن كەلۋى ەكىتالاي. و باستا الماتىعا  مەن ءوز ەركىممەن «ورنىقتى ورىن» ىزدەپ بارعانىم جوق، عىلىم ىزدەپ باردىم، كەرەگىمدى الدىم، تىك تۇردىم. ەندى «جىلى جاقتان» ءوز كولىمە، تۋعان جەرىمە  ورالۋىم قاجەت دەپ تاپتىم. مەنىڭ ءپرينتسيپىم: «باسقا ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول»، «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك». ونان مەن ۇتپاسام، ۇتىلعانىم جوق. جوعارى وقۋ ورنىنداعى قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىندا  عىلىمي اتاعى بار كادرلار كوبەيدى،  ءبىلىم ساپاسى ارتتى. وبلىس دەڭگەيىندە وتەتىن ءىس-شارالارعا كافەدرا مۇشەلەرى جەتەكشىلىك ەتۋدە. م.جولداسبەكوۆتىڭ: «بىزگە قازىر ەلدىڭ تاعدىرى – ءوزىمنىڭ تاعدىرىم دەپ قارايتىن، ۇلت مۇددەسىن، مەملەكەت تۇتاستىعىن جوعارى قوياتىن قايراتكەرلەر كەرەك»، – دەۋى وسىعان مەڭزەيدى. دەمەك، «ءبىز دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە، كەتىگىن تاۋىپ قالانىپ» ەلىمىزگە مىندەتسىنبەي ءمىنسىز قىزمەت ىستەۋگە ءتيىستىمىز. ۇلكەن جازۋشى،  عىلىمنىڭ تەتىگىن جەتىك مەڭگەرگەن عالىم قالا تاڭدامايدى، ل.تولستوي، م. شولوحوۆ ءتارىزدى تۋعان جەردىڭ ءبىر پۇشپاعىندا وتىرىپ-اق  ۇلى دۇنيەلەرىن جازا بەرەدى… مەن تۋعان جەرىم تالدىقورعانعا  كەلگەنىمە وكىنبەيمىن. قايتا تۆورچەستۆولىق ورلەۋدى جۇلدىزدى شاعىمدى باستان كەشىرىپ ءجۇرمىن. الماتىدا  عىلىمي دارەجەلەردى الۋ مايدانىنىڭ  جاۋىنگەرى بولساق،  مۇندا جەتكەن بيىگىمىزدەن وسىرگەن جەمىسىمىزدى  ۇسىنىپ: «وڭىندە تۇلپار مىنگەندەر»، «تالانت تاعلىمى»، «ىزگىلىك ساباعى»، «قازاق تاريحي رومانىنىڭ پوەتيكاسى»، «جەتىسۋ دۇلدۇلدەرىنىڭ ءدۇبىرى»، «ءىلياس جانسۇگىروۆ جانە ءداستۇر جالعاستىعى» اتتى، ارقايسىسى 35-40 باسپاتاباقتان  تۇراتىن كىتاپتار جازىپ، ەلگە ۇسىندىم. «ءىلياستانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشىپ،  وسى سالادا عالىمداردى ىسكە جۇمىلدىرىپ جاتىرمىن.

– البەتتە، ادام ەسەيگەن سايىن ومىردەن كورگەن،  بىلگەنىن ەكشەپ، قايتالاي وي ەلەگىنەن  وتكىزىپ وتىرادى. ءسىز ۇستازدىق پەن  زەرتتەۋدى تەڭ ۇستانعان جانە ونىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن قالامگەرسىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءوزىڭىزدى قانداي ادەبيەتتىڭ وكىلى سانايسىز،  عىلىمداعى ۇستانعان باعىتىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟

– مەن ءوزىم ادەبيەت سىنشىسى رەتىندە قالىپتاستىم. عىلىمعا كەلگەندە جۇرتقا ءبيمالىم ماسەلەنىڭ تامىرىن قازىپ،  ءيىرىمىن قالدىرماي ءسۇزىپ،  جيناپ، زەرتتەپ، قورىتىپ،  عىلىمي تۇجىرىم جاساۋعا مىندەتتى بولدىق. اسىلى،  تالانت،  دارىن سىنشىعا قىراننىڭ ءبىر قاناتى ءتارىزدى قاجەت بولسا،  عىلىم، ءبىلىم، مادەنيەت ەكىنشى قاناتى. دەمەك، سىنىڭىزدىڭ ءوزى – عىلىمنىڭ كوپ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. ۆ. بەلينسكيي «سىنشى تالانتى – سيرەك تانانت» دەگەن دە ساراپشىنىڭ كوكىرەك كوزى وتكىر، تالداۋى تەرەڭ، تالعامى نازىك،  ەرۋديتسياسى باي، ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار،  ءادىل،  ىزگى جۇرەكتىلىگىن ايتپاق بولعان. تەڭىزدىڭ سۋىن تامشىدان اڭعاراتىنىمىزداي،  جازۋشى-اقىننىڭ ءبىر شىعارماسى ارقىلى ونىڭ كۇللى سۋرەتكەرلىك بولمىسىنا  دياگنوز قويۋعا بولادى.  مەنىڭ العاشقى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىم ءا. نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەردە» تريلوگياسىنا  ارنالعان. وندا ءبىز روماننىڭ تاقىرىبى، يدەياسى، جازىلۋ تاريحى، تاريحيلىق ءپرينتسيپتىڭ جۇزەگە اسۋى، جانرى، كەيىپكەرلەر وبرازى، ۇلتتىق كەيىپكەرلەردى سومداۋداعى ىزدەنىستەرى، پسيحولوگيالىق تالداۋ ونەرىن مەڭگەرۋى، اسىلى،  جان-جاقتى تالداۋى جۇزەگە اسىردىق. كەيىنگى قازاق تاريحي روماندارىنا ارنالعان مونوگرافيادا جوعارىدا «قان مەن تەر» قارالعان ماسەلەلەرمەن قوسا، تاريحي رومانداردى تاريحي، تاريحي كوركەم روماندار دەپ جىكتەپ،  ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ءپرينتسيپتى ايىرماسىن سالىستىرا، تيپولوگيالىق زەرتتەۋ ادىستەرىمەن قاراستىردىق. كۇللى كوركەمدىك دامۋدىڭ ماگيسترالدىق جولى مەن جول-جوباسى عىلىمي تۇرعىدا ساراپتالادى. جەتىسۋ ولكەسىنە كەلگەننەن بەرى ءبىز قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ەسىمى اتالعانىمەن، شىعارماشىلىق مۇراسى زەرتتەلىنبەگەن نەمەسە سوتسياليستىك يدەولوگيا قىلىشىنىڭ استىندا  سونىڭ ىڭعايىنا باعىنىپ، بىراق، ايتار ويىن استارلاپ جەتكىزگەن تۋىندىلاردى بۇگىنگى وقىرمانعا تۇيىنشەگىن جازىپ، قاباتىن جايىپ، كىر-قوقىستان تازارتىپ،  باستاپقى قالپىندا وقىرمانعا ۇسىنۋدى كوزدەپ ءجۇرمىز. دەمەك، عالىم رەتىندە كوركەم تۋىندىنىڭ ىشكى قۇرىلىسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن اقتارىپ، جىكتەپ-جىلىكتەۋگە تەر توكسەك، ۇستاز رەتىندە جازۋشى، اقىننىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاپ، اسەمدىك الەمىمەن جانىنا جىلۋ مەن ساۋلە  دارىتۋ. «كىتاپ ماعان تاقتان دا قىمبات» (ۆ. ). ءاسىلى، بىلىمگەرلەردى «تاققا وتىرعىزىپ»، «تەڭىزدە ءجۇزدىرۋ» – عالىمدىق –ۇستازدىق بورىشىمىز. عىلىمداعى ءبىزدىڭ ۇستانعان باعىتىمىز.  شىعارمانى جازۋشى، اقىننىڭ رۋحاني مۇراسى ساناپ، دايەكتىلىگىن-العىشارتى، ادىلقازىلىقتى -ءۇردىس ەتىپ، قىزبالىققا سالىنباي، قازىمىرلىققا ۇرىنباي، سالقىندىلىقتان جاڭىلماي، قالامگەرلەردىڭ جەكە باسىنا تيىسپەي، ءازىل-وسپاققا، مازاققا اينالدىرماي، اقيقاتتىڭ اق جولىنان جاڭىلماۋ. باستىسى،  كوزبەن كورىپ،  سۇيەگىنە سىڭگەن ءومىر شىندىعىن قالامگەر جۇرەگىندە قورىتىپ، كوركەم كومپونەنتتەر كومەگىمەن  كوركەم تۋىندىعا اينالدىرا العان با، جوق پا سونى عىلىمي سارابدال تالعاممەن  تالداپ بەرۋ.

– كۇن سايىن الدىمىزعا ونداعان ماتەريال كەلىپ جاتادى. اجەپتاۋىر ماسەلە كوتەرىپ، جان-جاقتىلى زەرتتەلگەن تاقىرىبىن  ءتىلدىڭ سۇلۋلىقپەن جەتكىزە الماي جاتاتىنى دا بار. كوزگە ماقتانعاندىق ەمەس. ءسىز قاراپايىم ويدى قارىمدى تىلمەن قۇلپىرتىپ جىبەرەسىز. جاسىراتىنى جوق، مۇنداي ەرەكشەلىك   عىلىم جولىندا جۇرگەن ءسىزدىڭ زامانداستارىڭىزدا دا كوپ كەزدەسە بەرمەيدى. ەندەشە وسىنداي جەتىستىككە قالاي جەتتىڭىز؟

– نە جازساڭىز دا جان-جاقتى زەرتتەپ، جۇرەگىڭىزگە ءسىڭىرىپ بارىپ جازۋ كەرەك. قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى اسقار  توقپانوۆ اعامىز ءبىر نارسەگە كۇيىنىپ  كەتكەندە: «ماي جالاۋدىڭ دا ءادىسى بار» دەيتىن. ايتالىق، جازۋشى،  اقىن جايلى ماقالا جازۋدى ماقسات ەتسەڭىز، بىرىنشىدەن، ونىڭ بار شىعارمالارىن مۇقيات وقىپ، ايتار ويىڭىزعا قاجەتتى مىسالداردى  كەرەگىنشە تەرىپ العان ءجون. ەكىنشىدەن،  سىزدەن بۇرىن ول جازۋشى،  اقىن تۋىندىلارىنا  قاتىستى  جازىلعان زەرتتەۋ، سىن ەڭبەكتەردى سانا سارابىنان  وتكىزگەن ورىندى.  ۇشىنشىدەن، ءوزىڭىز قاراستىرىپ وتىرعان اقىن-جازۋشى  شىعارماسى تاقىرىبىنا قالام تەربەگەندەردىڭ  تۋىندىلارىن  نازاردان وتكىزىپ،  سالىستىرىپ، بۇلار مەن ولاردىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن اتاپ-اتاپ كورسەتىپ،  ىزدەنىس ورىسىنەن ادەبيەت نە ۇتقانىن تۇجىرىمداۋ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ىرىس  بوپ قۇيىلماق.  م.اۋەزوۆ: «قاي ءىستىڭ بولسىن ونۋىنە ءۇش ءتۇرلى شارت بار. ەڭ اۋەلى نيەت، ودان سوڭ كۇش كەرەك،  ودان سوڭ ءتارتىپ كەرەك»، – دەپ كوكەيدەگى كورىكتى ويدى جەتكىزۋگە  ءتىلدىڭ قاۋقارسىز  بولۋىنىڭ  سەبەبىن سۋىرتپاقتاپ، تاراتىپ بەرەدى. وزەكتى ماسەلەنى جالعىز نيەتپەن «ينەنىڭ» كوزىنەن وتكىزە المايسىز، كۇش كوپ وقىپ، كوپ زەرتتەپ، ىشتەي پىسىرۋگە سايادى، ال ءتارتىپ ءوزىڭىزدى يلاندىرىپ، تولعاندىرىپ، سۇيسىندىرمەگەن، قانىڭىزدى قوزدىرماعان ماتەريالدى شيكىدەي  ۇسىنباۋعا مىندەتتەيدى. تورتىنشىدەن، ماقالانى جازار الدىندا ءوزىڭىز قاراستىرىپ وتىرعان ماسەلەنى قالاي قاراستىرىپ، قايتىپ قاراستىرىپ، قورىتىپ، قالاي جازاتىنىنان تاعىلىم الارلىق  ادەبيەتتانۋ عىلىمى سالاسىنداعى  مەتودولوگيالىق ادەبيەتتەردى  ءسۇزىپ ءوتىپ، ايتارىڭىزدى ءوتىمدى ەتەتىن پايدالى كەڭەستەردى باسشىلىققا العان ءجون. ويىڭىز جۇيەلى دامۋى ءۇشىن جوسپار قۇرساڭىز تىپتەن جاقسى.  بەسىنشىدەن،  ەڭبەگىڭىز ەلدى ەمىرەندىرۋى ءۇشىن  ءتىلىڭىز دە شۇرايلى، بوياۋى قويۋ، ءسوز سوزگە جارىعىن ءتۇسىرىپ تۇراتىن كەستەلى، وبرازدى ەتىپ كيىندىرۋدىڭ  ەش ارتىقتىعى جوق. دەمەك، م. اۋەزوۆ، ع. مۇسىرەپوۆ، ع. مۇستافيندەر نە جازسا دا اۋەلى سوزدىك ءتۇزىپ،  سونى، قاجەتتى ءسوز تىركەستەرى كارتاتەكاسىن پايدالانعان. سوندا قالىڭ جۇرتقا جاڭالىق رەتىندە ۇسىنىپ وتىرعان ەڭبەگى فيلوسوفيالىق، عىلىمي، سوتسيولوگيالىق، كوركەمدىك  سيپاتتارى ۇيلەسىپ، ديالەكتيكالىق بىرلىگى تەوريالىق قۇندىلىعىن،  ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. الگى ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى م. بۋلگاكوۆ باستاسى ا. تولستويعا: «سەندەر سيامەن جازساڭدار، مەن قانىممەن جازامىن»، – دەپتى. «ويدى قارىمدى تىلمەن قۇلپىرتىپ جىبەرۋ»-باسقالارداي كومپيۋتەرمەن ەمەس، قولمەن،  «قانمەن» جازۋدىڭ ناتيجەسى. ۇزاق، تىرنەكتەپ جيناعان ماتەريالدار قانعا ءسىڭىپ،  جۇرەكتەن ءسۇزىلىپ شىققاندا ءوزىنىڭ ىستىق تەمپەرامەنتى، «جارقىلداعان بيوەنەرگەتيكالى اۋراسىمەن» ەرىكسىز باۋراپ الماق،  ءتىرى پروتسەسس بەتتى شارپۋى زاڭدى.

– ارينە، بۇل ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ولشەۋىشى دەۋگە تۇرارلىق پىكىر.دەسە دە، قازىر كەيبىرەۋلەر كوركەم ادەبيەتتىڭ  داعدارىسقا ۇشىراعانىن العا تارتىپ، كەرىسىنشە، پۋبليتسيستيكانىڭ العا وزىپ كەتكەنىن ايتىپ ءجۇر. تاجىريبەلى ۇستاز، زەردەلى زەرتتەۋشى، قارىمدى قالامگەر رەتىندە وسىنداي كوزقاراستارعا ايتار ءۋاجىڭىز قانداي؟

– قاجەت، «كوركەم ادەبيەتتى داعدارىسقا ۇشىرادى»  دەۋ ابەس پىكىر. راس، نارىقتىق زامان كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي بىرنەشە باسپادان جوسپار بويىنشا كىتاپتار شىعارىپ، ولار وزدەرى حالىققا تاراتىپ، جازۋشى، اقىنعا، سىنشىعا قالاماقى تولەيتىن  كۇنمەن جىلاپ-كورىسىپ جۇرگەنىمىز شىندىق. كىمنىڭ قالتاسى قالىڭ سول جەكەمەنشىك باسپالاردان قالاعانىنشا جازعاندارىن شىعارتاتىن، قازاننان قاقپاق كەتكەن زامان.  ساپانى سان باسىپ بارا جاتقانى دا شىندىق. الايدا، مەملەكەت تاراپىنان، وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان سىننان وتكەن باعالى ەڭبەكتەر دە شىعارىلىپ جاتقانى امبەگە ايان.

نەگىزگى اڭگىمە-كوركەم ادەبيەتتىڭ داعدارىسقا  ۇشىراعانى وتىرىك،  بارعا كوز جۇما قاراۋ. تاۋەلسىزدىك جىلدارى جارىق كورگەن ب. مۇقايدىڭ «ءومىرزايا» (1998)، ر. توقتاروۆتىڭ «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى» (2005)، ح. ادىباەۆتىڭ «وتىرار ويرانى» (2001)،  م. ماعاۋيننىڭ «جارماق»،  «مەن» روماندارى، ت. احمەتجاننىڭ  «سۇلۋ مەن سۋرەتشى»، م. ماعاۋيننىڭ «قىپشاق ارۋى»، ت. ابدىكوۆتىڭ «پاراسات مايدانى» حيكاياتتارى، ا. التايدىڭ «كازينو»، «التاي باللادالارى» ت.ب. كىتاپتارى مەن ءا. تارازي، ر. مۇقانوۆا، د. امانتاي، ا. جاقسىلىقوۆ، ا. كەمەلباەۆا، م. وماروۆالاردىڭ  كوركەم تۋىندىلارىنا  نازار اۋدارماۋ ساۋاتتىلىققا جاتپايدى.  كەرەك دەسەڭىز، وسى جازۋشىلار تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەركىندىگىن پايدالانىپ، قازاق ادەبيەتىنە پوستمودەرنيستىك اعىمدا ورىس جانە الەم مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن  مەڭگەرىپ،  جاڭا ادەبي-ەستەتيكالىق كوزقاراستى قالىپتاستىردى. كوركەمدىك اسسوتسياتسيا بايلىعى ويشىل سۋرەتكەر ىشكى دۇنيەنىڭ بايلىعىن اڭعارتاتىن قۇبىلىس ەكەنىن دالەلدەپ دوتس. ت. جانۇزاقوۆا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىن بىلمەۋ ۇيات ءىس. مويىنداۋ كەرەك، تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتپەلى كەزەڭ قيىندىعى ايازداي قارىعان  قارا حالىقتىڭ حال-احۋالىن اقىندارىمىز  جىرعا قوسىپ،  جۋرناليستەر مەن پۋبليتسيست  جازۋشىلار تولعانا، جاۋىردىڭ قانىن شىعارا جازىپ،  ەلدىڭ ەسەسىن قايتارىپ بەرۋگە  دابىل قاقتى، ءالى دە جىرتىعىمىز جامالىپ بىتكەن جوق،  ول دابىل تىنبايتىنى اقيقات. ايتسە دە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوركەم ءبىتىمى،  تاريحي بولمىسىن بار قىرىنان، حالىقتىق، الەمدىك راكرۋستا بەينەلەيتىن ەپوپەيا ءازىر تۋماسى  حاق، ول لوگيكالىق نۇكتەسىنە جەتكەندە عانا «اباي جولى» ءتارىزدى «ءححى  عاسىردىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» جازىلادى. ۇلى كىشىرەيىپ، كىشى ۇلكەيمەيتىنىنە دەن قويساق،  تاريح حالىقتىڭ رۋحاني جانە فيلوسوفيالىق تاجىريبەسى» (و. ) رەتىندە  قورىتىلىپ، جازىلىپ، «التىن كەزدىك قاپتى جارىپ»  ەپوپەيا بوپ قولعا تيەتىن كۇنگە اسىقپايىق، اعايىن.

– حالقىمىز «جاس وسەدى…» دەمەي مە، وزدەرىڭىزدەي كورگەنى  مەن تۇيگەنى كوپ اعالارى بار بۇگىنگى  جاستار دا توسەلەر،  جىعىلىپ ءجۇرىپ جول تابار.  بىراق قالام ۇستاعان  ادامدارعا ورتاق ءبىر پارىز بار. ول – حالقىنا قىزمەت ەتۋ. وسى تۇرعىدان  كەلگەندە جاستاردىڭ قادىرىن اسىراتىن، بەدەلىن قاشىراتىن نە نارسە؟

– قازىر جاستار تاربيەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارا باستادىق. كەڭەستىك داۋىردە قوعامدىق ۇيىمدار: وكتيابريات، پيونەر، كومسومول، پارتيا كەزەك-كەزەگىمەن  بىرىنەن سوڭ ءبىرى قوعام مۇشەلەرىن قاپىسىز تاربيەلەپ، قاتال باقىلاۋعا الىپ وتىردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى نارىقتىق تالاپ قوعامدىق ۇيىمداردى  تاراتىپ جىبەرەدى دە، بالا، جاسوسپىرىمدەر تاربيەسى السىرەدى. قازىر وتكەننىڭ وزىق ءۇردىسى جاڭارىپ،  جاسقىران، جاس ۇلان، پارتيا ءتارىزدى ساياسي، قوعامدىق ۇيىمدار ادام تاربيەسىندەگى  قيىن دا ابىرويلى مىندەتتى ءوز مويىندارىنا ارتتى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز بولاشاقتى قالىپتاستىرۋدى  قوعامدىق ۇيىمداردىڭ موينىنا ارتا ساپ، ءوزىمىز جاعانى جايلاۋعا  جىبەرمەي،  اتا-انا، بالا-باقشا، مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورنى بوپ «ادام ەتىپ اكەلۋ – اللانىڭ ءىسى،  ادام بولىپ كەتۋ – ادامنىڭ ءىسى» (ق.مىرزا ءالى) دەگەن قاعيدانى  بەكەم ۇستاپ، ۇلتىمىزدىڭ سەنىمدى  بولاشاعىن  ۇلتقا باس يە  بولا  بولا الاتىن  ۇرپاق  ەتىپ تاربيەلەۋگە  بار ءبىلىمىمىزدى، كۇشىمىزدى  سارقا جۇمساۋىمىز كەرەك. تۇرىك حالقىنىڭ  ۇلى پەرزەنتى  اتاتۇرىك ۇلتتىڭ يەسى شىعاتىن  ۇلتجاندىلىقتى دارىپتەي كەلىپ: «مەن ءۇشىن ەڭ ۇلى قورعانىس ۇياسى، ەڭ ۇلى كومەك كوزى – ۇلتىنىڭ كەۋدەسى. سوندىقتان دا مەن ۇلتىمنىڭ كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماۋ ءۇشىن بارىمدى سالامىن. ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا، قوقاڭداۋعا بولمايدى! ۇلتقا تەك قىزمەت ەتۋ كەرەك. ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ادام عانا ۇلتقا باس يە بولا الادى»، –  دەپ ادامعا ەڭ جاقىنى ۇلت، تۋعان جەر، تۋعان وتان عانا ەكەنىن مويىنداتادى. ءونىپ-وسىرەتىن  دە ۇلتى، بولاشاق تا  تەك ۇلتىمەن جارقىن. ءبىلىمدى، بىلىكتى، كۇرەسكەر، تاباندى، پاتريوت، ىسكەر، ونەرلى، جومارت تا، تەحنيكا تىلىنە دە، الەم تىلىنە دە جەتىك ناعىز قازاققا زارۋلىگىمىزدىڭ  سەبەبىن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ: «مىنا زامان – جانتالاستىڭ زامانى. ءومىر – كۇرەس دەيتىن ۋاقىت ەندى كەلدى. ءبىز وسى مەملەكەت ءۇشىن نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءوز موينىمىزعا الىپ وتىرعان ۇلتپىز. ءبىز-مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋشى ۇلتپىز. ءار ادام جەدەل جاڭارمايىنشا،  مەملەكەت جەدەل جاڭارا المايدى. تۇتاس ۇلت باسەكەگە  قابىلەتتى بولمايىنشا،  مەملەكەت الەمدىك ەكونوميكا مەن  قوعامداستىققا كىرە المايدى»، – دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي  باستى مىندەتتەرىمىزدى سارالاپ، ساناپ بەردى. ۇلتىمىزدىڭ بۇل «جەدەل جاڭارۋ» فورمۋلاسىنا  قاراپ، ەم قونبايتىن «قاۋىپتى» جۇرتپىز دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. الەمدىك ساياسات پەن ديپلوماتياعا داڭعىل ەلباسىمىز وزگەنى دە جەتىك بىلەتىندىكتەن، ءوز حالقى جايلى: «وزگە جۇرتتار قازاققا قۇرمەتپەن قارايدى. بويى دا، ويى دا تازا، پاسسيونار ۇلت دەپ قارايدى»، – دەپ  ءسۇيسىنىسىن جاسىرمايدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ جىلى لەبىزىنە  بوركىمىزدى  اسپانعا اتار شاققا جەتە قويعان جوقپىز.  ساسياي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەنىمەن،  رۋحاني تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە الماي  جۇرگەنىمىز  جانعا باتادى.  جاستارىمىز شەتەلدىڭ، ۇلتىمىز مەنتاليتەتىنە ۇلەسپەس ادەت-قىلىقتارىنا تىم ەلىكتەگىش، ءبىلىم الۋعا دا جەڭىل جەلپى قارايدى.  «ىنساپ-ۇيات، ار-نامىس، سابىر، تالاپ، بۇلاردى كەرەك قىلماس ەشكىم قالاپ،  تەرەڭ وي، تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيتىن» (اباي) كۇيگە جەتكەن جاعىمسىز جاقتارىمىز  قۇلاققا ءجيى ەستىلەدى،  كوزىمىز دە وعان ۇيرەنە باستادى.  جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ر.الشانوۆ («قازاق ادەبيەتى» گازەتى، 26.08.2011)  وكىنىشكە وراي ءبىراز اتا-انالار  بالالارىنا ديپلوم الىپ بەرۋدىڭ  جەڭىل جولىن  ىزدەيدى دە ارتىنان وزدەرى وپىق جەپ جۇرگەنىن، ءبىلىمسىز، ساۋاتسىز مامان قازىر  ەشكىمگە قاجەتسىزدىگىن اشىنا جازادى.  تالابىمىز ارزان،  نيەتىمىز «بۇزىق» ەكەنىن مويىنداۋ ءۇشىن شوتلاندياداعى ابەردين قالاسىنداعى روبەرت گوردون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  ماگيستراتۋراسىن  بىتىرگەن ينجەنەر جىگىت نارتاي اكىمنىڭ: «ونداعى جاستاردىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسى  وتە جوعارى. اركىم ءوزى ءۇشىن بىلسەم-كورسەم دەپ تۇرادى. ەشكىم  وقۋىمدى ءبىتىرىپ باستىق بولسام نەمەسە جاقسى قىزمەتكە ورنالاسسام دەپ تالپىنبايدى. اركىم ءوز سالاسىنىڭ مىقتى مامانى بولسام دەپ تىرىسادى»، – دەۋىنەن ماماندىق الۋداعى  نيەتىمىز «بۇزىقتىعىنا»  كوزىمىز جەتەدى. شەتەلدىك  جاستار «باستىقتىققا»، «جاقسى قىزمەتكە» ءيتىن سالمايدى،  مىقتى مامان بولىپ شىعۋعا بار كۇش-جىگەرىن، قابىلەتىن جۇمسايدى. ويتكەنى، مىقتى مامان ءتۇپتىڭ-تۇبىندە  بارىنە قولى جەتەتىنىنە قايعىرمايدى.  ءبىزدىڭ جاستارىمىز ەشكىمنەن كەم ەمەس،   ءبىزدى ارتقا تارتاتىن جالقاۋلىق، ەنجارلىق،  وزىمىزگە ءوزىمىز  تالاپ قويۋعا ەركىمىزدىڭ جوقتىعى،  نامىسىمىزدىڭ تومەندىگى. وسىنداي كوزگە كۇيىك مىنەز-قۇلىقتار  جاستارىمىزدىڭ  قادىرىن ءتۇسىرىپ، بەدەلىن السىرەتەتىنى بەلگىلى.  وياناتىن،  سىلكىنەتىن كۇن تۋدى. ويتكەنى، عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ  تاعدىرى، بولاشاعى سەندەردىڭ قولىڭدا، جاس وركەن!

– قازىر  ۇلتتىق سانا، قۇندىلىق، تاربيە دەگەن قاعيداتتار  ءجيى تىلگە الىنىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى  نىعايتاتىن بەلگىلەر. ەندەشە، وسى تۋرالى ءسىزدىڭ  پايىمىڭىز قالاي؟ (نەمەسە ۇلتسىزدانۋدىڭ سەبەپتەرى).

–  قازاقتى قازاق ەتىپ سوناۋ اق ەدىلدەن باستاپ التايعا دەيىنگى  الىپ دالانى ەشكىمگە بەرمەي  بىزگە جەتكىزگەن قۇدىرەتتى كۇش، ول – ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق قۇندىلىق،  ۇلتتىق تاربيە، ءبىر سوزبەن  تۇجىرىمداساق – ۇلتتىق مەنتاليتەت.  ۇلتسىزدانۋ – وزگە– ۇلتتىڭ مەكتەبىندە وقىپ، وزگە ۇلتتىڭا تاربيەسى  مەن مەنتاليتەتىن قابىلداپ، ءوزىن جوعالتۋى. بالا بەسىك جىرىن تىڭداماسا، تۋعان حالقىنىڭ  اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءنارىن  جۇرەككە دارىتپاسا،  قازاق كۇيلەرى، حالىق اندەرىمەن جانىن سۋىرماسا، ادەتى-سالتى، عۇرپىن كوزىمەن كورىپ وسپەسە، ادەبيەتىن قانىنا سىڭىرمەسە-ءتۇس قازاق قايدان شىعادى؟ قازاقتى  قازاق ەتەتىن-ءتىلى، ءدىلى،  ءدىنى. وسىلاردى مويىنداماسا، قازاقتىڭ كوسەگەسى قايتىپ  كوگەرەدى؟ كەشەگى ورىس يمپەرياسى،  بولشەۆيكتىك جۇيەنىڭ ساناسىنا قۇلدىق پسيحولوگيانى ءسىڭىرىپ كەتكەن ىندەتىنەن ارىلا الماي جۇرگەن ورىس ءتىلدى قانداستارىمىز قايدا بارسا دا باسقا ۇلت باسقا ۇلت وكىلىن ءوز ەلىندە  تايراڭداتپايتىنىن،  تەك تۋعان جەرىندە عانا باقىتى جاناتىنىن بىلمەي، سورماڭداي بولىپ جۇرگەنىن  سەزسە عوي… حالىقتىق ءداستۇر عانا جاستارعا  ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق قۇندىلىق، ۇلتتىق  تاربيەنىڭ  ۋىزىن ەمىزىپ،   قازاقتى قازاق ەتەتىنىن ۇلى جازۋشىمىز عابيدەن مۇستافين: «…  ءبىز جاستارىمىزدىڭ ازاماتتىق سيپاتى كەلىستى بولۋىن،  دوس ءسۇيسىنىپ، دۇشپان كۇيىنەردەي بولۋىن تىلەيمىز. ەستە بولسىن، ادامشىلىق ءاربىر سيپات بيىك  شىڭ ءتارىزدى.  شىڭدى شىن ەتكەن  توبە شوقىلار بولسا،  ۇلى سيپات تا ۇساق سيپاتتاردان قۇرىلىپ ۇلىلىققا جەتەدى. حالىقتىق جاقسى  داستۇرلەردى  ەشبىر ۇلى ادام اتتاعان ەمەس.  ءاربىر جاس  ءداستۇردى قورعاۋشى، ورىنداۋشى، ءارى دامىتۋشى بولعاي-اق»، – دەپ قازاقتىڭ قازاق بولۋى مەن قازاق بوپ قالۋىنىڭ  ەم بوپ قونار ءدارىسىن ۇسىنعان. «كومەكەيىنەن نەبىر كيىك قۇلاق سەركە سوزدەر  سەكىرىپ-سەكىرىپ شىعاتىن» مىقتى اقىنىمىز، مارقۇم ەسەنباي  دۇيسەنبايۇلى: «ۇيدە – ەركەكپىز، تۇزدە – ەزبىز، قاتىنبىز، ۇمىتقالى قاشان ەرلىك اتىن ءبىز، ءبيى – جەمقور،  بيلىك – ۇرى، ءتىلى – جات، قازاقتىقتان كەتىپ بارا جاتىرمىز»، – دەپ  بۇرىنعى قازاق پەن وتارشىلدىق ازىپ-توزدىرعان، تابانىن جالاعان قۇلى ەتكەن، كەتەۋى كەتكەن حالقىمىزدى ەتتەپ ءوتىپ، سۇيەككە جەتەتىن اۋىر سوزدەرمەن شىقپىرتىپ قامشىلاپ، نامىسقا مىنۋگە شاقىرادى. تۋعان حالقىمىزدىڭ بويىنداعى بارلىق جارقىن، جاقسى قاسيەتتەردى، دانالىقتى، دارىندىلىقتى جۇرەگىمىزگە قۇيىپ الماي،  جۇتاڭ تارتا باستاعان السىزدىگىمىزگە  كۇيىنەدى اقىن. ۇلتسىزدانۋ وسى السىزدىگىمىزدە جاتىر.

– قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق سۇرانىستىڭ  العا شىعىپ،  رۋحاني دۇنيەنىڭ كەنجەلەپ بارا جاتقانىن جاسىرمايمىز. سوندىقتان، دامىعان ەلدەردە ونەر سالاسىنىڭ  مايتالماندارى ءبىرى-بىرىمەن ەتەنە ارالاسىپ،  قوعامدىق ماسەلەلەرگە  ىقپال جاساۋعا كوشتى. ال بىزدە ءار سالا – ادەبيەت،  مۋزىكا، تەاتر، كينو ءوز قازانىندا ءوزى  قاينايدى. زيالى قاۋىم ورتاسىندا ءبىر-بىرىمەن  قويان-قولتىق ارالاسىپ، قىزۋ تالقى ورىستەتۋ جاعدايى  جوقتىڭ  قاسى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ وڭىرىمىزدە ءبىر  تۇتاس رۋحاني ورتا قۇرۋدا جەتىسپەي جاتقانى نە دەپ  ويلايسىز؟

– مەملەكەت قۋاتتى بولسا، ءبىلىمى، ونەرى دە قۋاتتى. قۋاتتىلىق-ونىڭ جەرىنىڭ بايلىعى، سول بايلىقتى يگەرىپ، حالىقتىڭ ءال – اۋقاتىن كۇننەن كۇنگە ارتتىرىپ، وزىق يندۋستريالىق – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى يگەرىپ، الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كوتەرىلۋىمىزدەن كورىنەدى. دەمەك، ەكونوميكامىز ماڭعۇستاپ، جىگەرسىز وسسە، باسقا سالالاردىڭ دا بىتەلىپ قالعان ارنالارى ارشىلىپ، ارىققا قوڭ ءبىتىپ، تۇلەرى ءسوزسىز. قاراڭىزشى،  قىران قىراندى  قيادان كورەدى دەمەكشى، قازاقستان كەڭەستىك قۇرىلىستىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ، ۇيىندىسىنەن فەنومەن – فەنيكس ءتارىزدى پىر ەتىپ كوتەرىلىپ ەدى، اقش، گەرمانيا ، انگليا، يندونەزيا، سينگاپۋر، مالايزيا، جاپونيا، قىتاي ءتارىزدى دامىعان ەلدەر قولتىعىنان سۇيەپ، شىلبارىنان تارتىپ، ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. قازىر قازاقستان سامۇرىققا، ورتا ازيانىڭ بارىسىنا اينالىپ، تورتكۇل دۇنيەگە ىشكى بايلىعى، رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن، ساياسات ساحناسىنداعى ورنى، ديپلوماتيالىق العىرلىعىمەن تانىلىپ ۇلگەردى. كەمەڭگەر ەلباسىمىز اتا – بابامىزدان مۇرا بوپ قالعان استى – ءۇستى كەنگە، ىرىسقا كەنەن جەرىمىز عانا ەمەس، سونىڭ يەسى قازاق حالقى باستى بايلىعى ەكەنىن، كەشەگى وتارلىق جۇيە ەسەڭگىرەتىپ تاستاعان، جارتىلاي ماڭگۇرتكە اينالدىرىپ،  لايلانا باستاعان اسىل قانىمىزدى تازارتۋ، كەشەگى جاۋىنگەر، باتىر، ءور، تاكاپپار رۋحىمىزدى ءتىرىلتىپ، زامانا كوشىنىڭ الدىنا شىعارۋ ءۇشىن ءابىلحايات سۋىنداي قاسيەتتى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ۇسىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە 100 تومدىق «بابالار ءسوزى»، جارىققا شىعىپ، ولگەنىمىز ءتىرىلىپ، وشكەنىمىز جانىپ جاتىر. «جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالىنىڭ بەتىن اشىپ قالساڭىز، قاپتاپ جۇرگەن جاڭا جۇلدىزدى توپتاردىڭ ەسەبىنەن جاڭىلاسىڭ. قۇرىلىپ جاتقان وركەسترلەر، اشىلىپ جاتقان تەاترلار-كوزى اشىلعان بۇلاقتار قانشاما. قازاق ونەرىنىڭ كۇندەرى گەرمانيا، فرانتسيا، اقش، قىتاي ت.ب. الپاۋىتتاردىڭ ەلىندە ءوتىپ، تاكاپپار ساحناسىندا ساحارانىڭ ساۋمال سامالىن ەستىرگەندە زال قوپارىلا كوتەرىلىپ، قول سوعۋى- ويى دا، جانى دا، نيەتى، پيعىلى، ونەرىدە جومارت حالقىمىزدىڭ قۇدىرەتتى ەكەنىن مويىنداعانى ەمەس پە؟.. دەمەك، مەملەكەت كەمەلدەنۋىنىڭ باستى بەلگىسى – دەموكراتيانىڭ بەرىك ورنىعۋى سانالسا،  «ۇلتتىق رۋحسىز دەموكراتيا  دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ بارىپ تۇرعان قاسكوي قاس جاۋى» (ت. مەدەتبەكوۆ). رۋحسىز مەملەكەت-تۇعىرى ءالسىز عيمارات ءتارىزدى، ءسال سىلكىنىسكە شىداماي، ۇيىندىگە اينالادى. ۇلتتىق رۋحتىڭ تۇعىرى-سازونەرى، تەاتر، كينو. حالىق وتە تالعامپاز. ولار زامان تالابىنا ساي قۋاتتى دا شۋاقتى كورەرمەندەرى مەن تىڭدارماندارى، وقىرماندارىنىڭ كىرپياز تالعامىنان شىقپاسا كوزگە قامشى تيگەندەي سىرت اينالىپ، بەزىپ كەتۋى، باسقانىڭ وتىنا جىلىنۋى عاجاپ ەمەس. ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ادەبيەت، سوزونەرى، ولەڭ، كينو، تەاتر ءوز قازانىندا عانا قايناپ قويماي، ءبىرىن – ءبىرى جەبەپ، بايىتىپ، ورتاق ارنامەن شىرىنە، تولقي اعاتىنداي كۇيدى باستان كەشسە عانا قولدان جاسالعان بوگەت جويىلىپ، سامعاۋ باستالادى. قازىر جاћاندانۋ پروتسەسىن باستان كەشۋدەمىز. رۋحى، ونەرى، ەكونوميكالىق قۋاتى ءالسىز شورتانداردىڭ  كومەيىنە جۇتىلىپ، ءوزىن – ءوزى قۇردىمعا باتىرادى. سوندىقتان رۋحاني بايلىق تۇعىرىمىزدى قالاۋشىلار ءوز تاعدىرىن ۇلت، مەملەكەت تاعدىرىنان بولەك قاراماي،  «قازاق قازاق ىسىنە قازاق بوپ كىرىسكەندە عانا ءىسى وڭعا باسادى».  شورتان تۇرماق، كيت تە وڭەشىنە سىيدىرا المايدى. اسىلى، تۋعان حالقىمىزدىڭ  وتكەن ءومىرىن بۇگىنگى كۇننىڭ سەزىمىمەن، رۋحىمەن بەرىك ۇيلەستىرە وتىرىپ، كوركەم بەينەلەر، جۇرەگىڭىزدى نۇرلى ساۋلەگە بولەر ساز اۋەندەرىن تۋدىرىپ جاتساق، كانى! ەڭ باستىسى، سوزونەرى، تەاتر، كينو، سۋرەتونەرىنە تامىزىق، ءنار، مازمۇن، سەرپىندى قانات بىتىرەتىن ادەبيەت جەر باۋىرلاپ، جورعالاپ قالماي، پارلاپ ۇشاتىن كۇنىن جوعالتىپ الماۋىن تىلەيىك. الماتى وبلىسى بۇرىنعى ەكى وبلىستى بىرىكتىرگەن حالىقى دا كوپ، بايلىعى دا، ۇشان – تەڭىز، ىسكە اسپاي جاتقان رەزەرۆتەرى مول، جەر سۇلۋى، جەر ءجانناتى – جەتىسۋ. تاريحى – تەرەڭ، حالقى – ءمارت، ونەر كەنىشى. جەرىنە ەكى فرانتسيا سىيىپ  كەتەتىندىگىنە تەك مەرەيىمىز ءوسۋى قاجەت. سوندا مۇندا ەكى فرانتسيانىڭ ونەرى گۇلدەپ، جۇپارىن شاشىپ، جەمىسىن ءۇزدىرۋى ءجون شىعار.

قاجەتجان، دۇرىس ايتاسىڭ، جەر ءجانناتى جەتىسۋ – بار ونەردىڭ ءجانناتى دا بولۋعا مۇمكىندىگى اسىپ توگىلەدى. بىراق جەتىسۋ ادەبيەتى، سازونەرى، تەاتر، كينوسىن تابانىنان تىك تۇرعىزىپ، ءبىر – بىرىنەن ءنار العىزىپ، قولداتىپ، قولامتانى ۇرلەپ، ورشىگەن ورتكە اينالدىرار ۇيىتقى ءالسىز. ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىقتىعىن جاقسى كورەتىن، ەنجارلىق پسيحولوگيا ۇستەمدىك قۇرۋدا. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى، تىلدەردى دامىتۋدىڭ وبلىستىق باسقارماسى، وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى، وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيى، جەتىسۋ تەلەارناسى كوورپاراتسياسى «جەكە كنيازدىكتەر قۇرىپ»، تار ارنادان اسا الماي جاتىر. ال ەڭ باستى قاسيەتتى بورىش- جەتىسۋ رۋحانياتىن بىرلەسىپ جاساپ، جەتىسۋدىڭ اتاعىن اسپانداتۋعا بىرلەسكەن كۇش ءالى جۇمىلا قويماي وتىر. كەرەك دەسەڭىز، جۇزگە تاياۋ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بار وبلىستىق بولىمشە الماتى قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر، مۇندا ونىڭ شارۋاسى دا جوق. ساندا بار، ساناتتا جوق. بىزشە،  بولىمشە وبلىس ورتالىعىنا كوشىپ كەلىپ، جازۋشى-اقىنداردى وقىرماندارىمەن تابىستىرىپ، ولاردى جەتىسۋدىڭ تومىرىلىپ جاتقان باي تاريحىنا بويلاتىپ، بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان بەرگى جەرلەستەرىمىزدىڭ  ءاربىر كۇنى تاريح، تۇڭعيىق بولمىسىنا ءۇڭىلدىرىپ، وبلىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ جاڭا شىعارماسىن ناسيحاتتاپ، جەتىسۋ ونەرىنە جەتى وزەنىندەي بۇلقىنتا اعۋىنا  شاراپاتى تيەتىن  قوعامدىق – ادەبي جۋرنال اشاتىن  كۇن باياعىدا تۋعان.  جەتىسۋ حالقى – ءحانتاڭىرى،  الاتاۋعا ارقا تىرەگەن تاۋمىنەزدى حالىق.  ونىڭ قاي ونەرىنەن  دە تاۋمىنەزى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى.  سوندىقتان سول تاۋدا  تۋىپ، تاۋدا وسكەن، تاۋمىنەزى جۇققان،  تاۋ تۇلعالى كلاسسيك اقىنىمىز  مۇقاعالي ماقاتاەۆقا جۇگىنسەك:

تاۋدىڭ مەن ۇناتپايمىن تاپالدىعىن،

تاپالدان تالايلار-اق تاتار جۇعىن.

سۇيەم مەن تابيعاتتىڭ ۇلىلىعىن،

سۇيەم مەن تابيعاتتىڭ قاتالدىعى، – دەپ ول وسيەت ەتكەندەي،  تاۋدان جاراتىلعان جەتىسۋ حالقى تاپال بولۋعا  مورالدىق قاقىسى جوق.  تەك تابيعاتتىڭ جاساندىلىققا، جارتىجاندى-جارتىكەش، بولبىر،  شالاجانسار  ونەر تۋىندىسىنا قاتالدىعىنان ساباق الىپ، ىرىلىككە،  تەكتىلىككە، مارتىككە قۇشتار ۇلىلىعىنان تانبايىق. ۇلىلىق دەگەن –  وزىڭمەن ءوزىڭ كۇرەسۋ،  وزىڭمەن-ءوزىڭ كۇرەسۋ-ادامدىق، ادامگەرشىلىك، ادىلەتتىلىك،  ىزگىلىك، دارىنعا جومارتتىق،  ۇلىلىق ءۇشىن كۇرەس. ول ءبىزدىڭ ارعى تامىرىمىزدان  دارىعان قاسيەت: «كوك تۇركىلەردى سوزىنە بەرىك، ەڭ اقىلدى، جاڭالىق اتاۋلىنى جاساۋشى،  ءتارتىپسىزدى تۇزەيتىن ۇلت رەتىندە جاراتقان» (ماحمۇت قاشقاري). گەنەتيكا عىلىمى زاڭىنا جۇگىنسەك، سول قاسيەتتەر  جەتىسۋلىقتاردىڭ بويىندا بار، ماسەلە – سونى ونەر تىلىمەن يەسىنە جەتكىزە الماي جاتۋىمىزدا. ەل تۇتقاسى زيالى قاۋىم وسى جاعىن  قابىرعاسىمەن كەڭەسكەنى ابزال.

– «اكە كورگەن وق جانار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن بار. وتباسىڭىز جايىندا ايتا كەتسەڭىز. ونىڭ ۇستىنە، «ءبىر مىقتى قالامگەردىڭ  ارتىندا مىقتى ايەل زاتى تۇرادى» دەپ تە ءجۇرمىز. ءسىزدىڭ بەدەلدى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىڭىزعا ۇيدەگى جەڭگەمىزدىڭ كومەگى بولدى ما؟

– قازاقتىڭ فيلوسوف اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جىرلايتىنداي، «توبەلەردىڭ كوڭىلى ءۇشىن عاسىرلىق، كەيدە شىڭنىڭ اسقاقتىعىن جاسىردىق». كوپ جاعدايدا، ايەلدەر ەركەكتەردىڭ كولەڭكەسىندە قالادى. ايتسە دە، قازاق ەمەسپىز بە؟  قازاق قىز بالانى، ايەلدى جوعارى باعالاپ، قاتتى قۇرمەتتەپ، بەتىن جاۋىپ،   ەل الدىنا يمەنشەكتەۋىنە، جاسىپ، تاۋەلدى بولۋىن قالاماعان. «تاباعىن كورىپ اسىن ءىش، شەشەسىن كورىپ قىزىن ال» دەگەن ءپرينتسيپتى قاتال ۇستانعان. شەشە قىزىنا ەسى كىرگەننەن ىزەتتى، يناباتتى،  ارلى،  بەس ساۋساعىنان ونەرى تامعان بەساسپاپ، ءۇي شارۋاشىلىعىنا  امبەباپ،  بالا تاربيەسىنە سۇڭعىلا، ءور دە تاكاپپار، سەزىمگە بەرىك، قيىنشىلىققا تاستۇلەك بوپ  قالىپتاسۋىنا تەر توككەن.  دومالاق انا، دانەگۇل (تولە ءبيدىڭ كەلىنى)، ايعانىم انا (شوقاننىڭ اجەسى)، ۇلپان (ەسەننەيدىڭ بايبىشەسى)، زەرە (ابايدىڭ اجەسى)، ۇلجان (ابايدىڭ اناسى) ت.ب.  سونداي «شەشەلەردىڭ»  قالىبىنان شىققان،  بارعان جەرىنە بالداي باتىپ، سۋداي سىڭگەن، قوسىلعان قوساعىنا ادال،  جارى،  بالالارىنىڭ اناسى، كارتەيگەن شاعىندا كۇيەۋىنىڭ  قامقورشىسى، ماپەلەگەن «اناسىنا»، ءتىپتى،  وتباسى، اۋلەتىنەن ارى اسىپ،  حالىقتىڭ اناسىنا اينالعان جاندار. ولار-قىزىن قۇرمەتتەگەن  حالىقتىڭ  الدىعا  تارتقان  ۇلگىسى، ءپىرى. جاسىرمايمىن، 45 جىلدان بەرى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا، وتباسىمىزدىڭ  ىرىسى   بوپ  بىرگە  قول ۇستاسىپ كەلە جاتقان  جۇبايىم-سۆەتلانا اقىشقىزى،  باقىتىم شىعار،  سونداي انالاردىڭ بەسىگىنەن ورگەن قىز بوپ شىقتى. قاي جاعىنان دا كوڭىلىڭنەن تابىلىپ، قاس- قاباعىڭدى باعىپ،  وزىڭمەن، ومىرىڭمەن قامشىنىڭ  ورىمىندەي  ءورىلىپ كەتۋدەن بولار، وعان  جانىن جارالايتىن ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋ كۇنانىڭ ۇلكەنى دەپ ءتۇسىندىم.  ونىڭ ۇستىنە باتىر،  جازۋشى، ابىز اعامىز باۋىرجان مومىشۇلى: «ايەلدى قورلاعان ەركەكتى ءومىر وكىنىشسىز جىبەرمەيدى. ويتكەنى، ايەل-ءومىردىڭ اناسى، ال اسىل پەرزەنت اناسىن ەشكىمگە قورلاتپايدى. ويتكەنى،  ايەل-كيەلى حالىق. ونىڭ كيەسى ءوزىن   قورلاعان ەركەكتى  ءبىر اتپاي كەتپەيدى.  مەنىڭ كوزىم وسىعان جەتتى»، – دەپتى. شاڭىراق قۇرعان جاستاردىڭ  تورىنە جازىپ،  ءىلىپ قوياتىن-اق دانالىق. وتباسىندا اۋىزبىرلىك، ىنتىماق، ورتاق قيمىل، ءار قاتىناسىڭدا-كوسەمدىك،  كەمەلدىلىك-قازاق جانۇياسىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر ءدارۋ. جۇبايىم ماماندىعى  مەكتەپ ۇستازى بولعاندىقتان، ول قاسىمنىڭ ايەلى-ساقىپجامال، عافۋدىڭ ايەلى-ءباتىش، سىربايدىڭ قوساعى-كۇلجامال، ءىلياستىڭ جارى-فاتيما، اكادەميك سەرىك قيراباەۆ اعامىزدىڭ جارى – ءاليا اپاي، سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى، اكادەميك – جازۋشى مالىك عابدۋلليننىڭ سىڭارى-ءنازيا، ءسابيت اعامىزدىڭ جارى -ماريام اپامىز ت.ب. جاستارى ۇلكەن بولعانىمەن، زامانى ءبىر اپالارىنىڭ وتباسىنا، قۇداي قوسقان،  ءسۇيىپ قوسىلعان قوساعىنا ادال ماحابباتىن بەرىك ساقتاپ، وتباسىنداعى  جاۋاپكەرشىلىگى مەن  پارىزىنا قىلداي قىلاۋ تۇسىرمەگەن، تۇسىرمەي كەلە جاتقان ەرلىگى، تەكتىلىگى مەن مارتتىگىن وزگەگە ۇلگى  ەتىپ، ءومىرىنىڭ ءمانى، مازمۇنىنا اينالدىرعانىنا ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. تۇمانباي مولداعاليەۆ سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ بايبىشەسى كۇلجامال (ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ قارىنداسى) شەشەمىزدىڭ مىنەزدىلىگىن: «ءوزىنىڭ سىربايى تۋرالى جالعىز اۋىز جاقسى ءسوز ەستىسە،  مارتەبەسى بيىكتەپ، گۇلدەپ، جاسارىپ ورالادى ۇيىنە»، – دەپ سيپاتتاپتى.  بۇل-وپالى،  التىن باستى ايەلدەردىڭ   تابيعاتىنا ءتان مىنەز-قۇلىق. مەن ومىرىمدە جۇبايىمنىڭ ەكى ىسىنە قاتتى تەبىرەندىم. بىرىندە،  جال قۇيرىعىمنىڭ  شولاقتىعىنان اسپيرانتۋراعا بارا الماي،  وتباسىندا وتىرىپ قالعان كەزىمدە ءۇش بالا، اۋرۋلى، كارى شەشەمدى،  اعايىن-تۋعانى جوق بوتەن اۋىلدا،  ءوز قامقورلىعىنا الىپ،  ءۇش جىل اسپيرانتۋرانىڭ كۇندىزگى بولىمىندە  وقىپ،   كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى امان-ەسەن  الاڭسىز قورعاپ شىعۋىما  جاعداي تۋدىردى، قايراۋلى قىلىش  سەكىلدى قىلپىعان شاعىمدا «تىزگىنىمدى باسىما ءتۇرىپ جىبەردى»، قارجى جاعىنان دا قىسىمشىلىق كورمەدىم.  دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ جۇرگەندە،  ۋنيۆەرسيتەتتەگى ساباقتان  قولىم بوساماي، كىتاپحانادا وتىرۋعا مۇمكىندىگىم جوقتىعىن ەسكەرىپ،  مەكتەپتەگى مۇعالىمدىگىن تاستاپ، اكادەميانىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىنا قىزمەتكە اۋىسىپ،  ماعان دوربالاپ عىلىمي ادەبيەتتەردى تاسۋمەن ءجۇردى. كىسىلىك، كىشىپەيىلدىلىك،  ايەل دانالىعى – قازاق قوعامىنا اللا سىيلاعان سىي عوي. ءوزىن-ءوزى  ۇلىقتاعان كىشى بولار،  ءوزىن-ءوزى كىشىكتەگەن ۇلىق بولار. اقىلدى قازاق ايەلدەرى كىشىكتىگىنەن ۇلىقتىلىققا قولى جەتىپ ءجۇر.

«كارى اقسايدى اقىلدان،  ەر اقسايدى جاقىننان» (اقتامبەردى جىراۋ). قازىر ەگدە تارتقان شاقتا،  قۇداي قوسقان قوساعىڭ ۇمىتقانىڭدى ەسكە سالىپ،  اقىلىڭدى نارلەندىرىپ،  ماپەلەۋىن  كۇيشەتكەن ءتارىزدى.  ءبىزدىڭ كوپ ۋاقىتىمىز «وڭاشا وتاۋدا»،  شام جارىعىنىڭ استىندا وتەتىندىكتەن، ەرەكشە قامقورلىققا ءزارۋمىز.  اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ بىزگە ءتان ستيحيانى: «عىلىمي ىزدەنىس وتە ءبىر تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن  ەڭبەكتىڭ ءتۇرى،  ال عالىمدار ۇلتتىڭ، زيالى قاۋىمنىڭ  ەرەكشە ءبىر توبى.  ولار وزدەرىنە ايتىلىپ جاتقان سىندارعا دا جاۋاپ بەرۋگە  ۋاقىت تابا المايدى  جانە ونداي داۋكەس مىنەز عىلىم توڭىرەگىندە  كوپ قالىپتاسپاعان. شىنىن ايتساق،  عالىمدار  ەموتسياعا سۇيەنبەيدى، بىلىمىنە سۇيەنەدى. سونداي-اق،  سوزدەن، شەن-شەكپەنگە، نە بولماسا  اتاق-دارەجەگە  شاتاقپەن تالاساتىنداردان بويىن اۋلاق ۇستايتىن توپ.  ولاردىڭ نامىسى-ەل نامىسى، وتان نامىسى. بيلىككە تالاسپايدى، باققۇمارلارعا،  شەنقۇمارلارعا جاناسپايدى»، – دەپ، ءدوپ باسىپ جەتكىزەدى. ادامنىڭ عۇمىرىن قىسقارتاتىن دۇنيەقوڭىزدىلىق،  باققۇمارلىق پەن شەنقۇمارلىق جولىنداعى «ايقاستار» عوي. زامانىنىدا ءبىز دە شەندى بولدىق،  بىراق شەندى ءبىز ىزدەمەدىك، شەن ءبىزدى ىزدەدى، قىسقاسىن ايتقاندا،  ماجبۇرلەدى.  عىلىمعا ءبىر جولاتا بەتبۇرعاندا  التىن ۋاقىتىڭدى جەيتىن، جۇيكەڭدى جۇندەي تۇتەتىن مانساپقا ۇركە قارايتىن كۇيگە تۇستىك. اللا دا، پايعامدار دا  عىلىمدى جوعارى قويعان عوي. مۇحاممەد پايعامبار (ع.س.س.): «بىلىمگە بەسىگىڭنەن باستاپ، كورىڭە دەيىن تالاپتان. ءبىر ساعات ءىلىم ۇيرەنۋ ءبىر ءتۇن جاساعان يباداتتان ارتىق. ال ءبىر كۇندىك ءدارىس ءبىر اي ۇستاعان ورازادان ابزال. جاستىقتا الىنعان ءبىلىم-تاسقا ويىلعان ناقىش»، – دەپ ۇمبەتىن بىلىمنەن قول ۇزبەۋگە ۇندەگەن. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگىندە»  اسپەتتەلەتىن: ادىلەت، داۋلەت، اقىل، قاناعات، كىسىلىكتىڭ تۇعىرى – ءبىلىم، عىلىم.

اللا شاڭىراعىمىزعا ءۇش پەرزەنت بەردى. ۇلكەنىمىز بيبىگۇل –  پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، «وق جونىپ،  تون ءپىشىپ جۇرگەن» سول كىسى.  ەكىنشى پەرزەنتىمىز – ءانۋار، ول  دا-پەداگوگ،  الماتى قالاسىنداعى كوللەدجدىڭ  بىرىندە وقىتۋشى. ءۇشىنشى پەرزەنتىمىز – مۇحتار –  زاڭگەر. «عىلىم بار جەردە ءبىلىم بار،  ءبىلىم بار جەردە تاربيە بار،  تاربيە بار جەردە ازاماتتىق بار» (ءاليا بەيسەنوۆا) دەگەندەي،  بالالارىم ازىرگە  كوڭىلىمىزدەن شىعىپ،  ەلىنە شاما-شارقىنا قاراي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. كەلىندەرىم دە تەكتى بەسىكتەن شىققان،  بەتمونشاعى  ءۇزىلىپ  تۇرعان ايىمىز بەن كۇنىمىز. ولار دا شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن ۇستازدار.  بالالارىم ازىرگە بىزگە جەتى نەمەرە سىيلادى. جۇك كوتەتەر بەلىم، اۋزى دۋالى سەرىگىم، ءارى وققاعارىم –  سۆەتا ەكەۋمىز سولاردىڭ قىزىعىنا تويماي، «شوبەرەنىڭ الاقانىنا سۋ قۇيىپ ىشكەن قارت جۇماققا بارادى دەپ  ىرىمداعان» كۇندى كۇتۋلىمىز.  وعان جەتەرمىز،  جەتپەسەك-جاساعاننىڭ امىرىنە قۇلدىق. «ات قارتايسا ەسەكپەن دوستاسادى، ادام قارتايسا توسەكپەن دوستاسادى» دەگەن دە ءسوز بار.  اللادان سۇرارىمىز – توسەكپەن، ەسەكپەن دوستاستىرماي،  كوزىمىز جۇمىلعانشا بىلىمگەرلەرگە ءسوز ونەرىنىڭ ءىنجۋىن شاشىپ، قولىمىزداعى  قالامىمىز بەن كەۋدەسى اققان بۇلاق جاقسىلارمەن دوستاستىرسىن.

قاجەت انداس

“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

دەرەككوز: “جەتىسۋ” گازەتى، №116، سەنبى، 12 قازان 2013.

P،S: اكادەميك تۇرسىن سىدىقوۆ بۇگىندە ەلەردادا تۇرادى.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 23
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz