Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Tulǵataný

Alashtyń Ádephany

Ädephan Jaqybaev turaly söz qozğağanda bırden ol kısınıñ ata-babalary eske tüsedı. Sebebı Salpyq bi, Jaqybai, Törehan äkelerın oñ-solymyzdy tanyğan kezımızden bastap gazet-jurnaldardan oqyp, ülkenderden estıp östık.

admin
2025/09/18
Tulǵataný
0
Алаштың Әдепханы

Ádephan Tórehanúlynyń Salpyq bi babasy Áulieaǵash óńirin meken
etken. Salpyq bi sózge sheshen, kóregen bolǵan eken. Ol el bilep qana
qoimai, el-júrtty diqanshylyqqa baulyǵan. Búginde sol mańaidaǵy
«Salpyq toǵan», «Salpyq aryǵy» degen jer ataulary áli de bar. Salpyq bi
kesenesi de Áulieaǵash jerindegi qorymda jatyr. Jarkent qalasynda,
Áulieaǵash auylynda Salpyq bi atynda kóshe bar. Búl da óz úrpaqtarynyń
babalaryna degen qúrmeti deuge bolady. Sebebi Jarkent óńirinde qanshama
bi-bolystar, batyrlar ótse de, el ishinde kóp aityla bermeidi. Sebebi bizdiń
tuǵan jerimizdiń tarihyn zerttep, elge jetkizetin tarihshylar kóp emes.
Sondyqtan bolar Suannan shyqqan qanshama bi, batyrlarymyz tek el
auzynda ǵana júr. Al Salpyq bi turaly úrpaqtary Ádephan, Bazarhan
Jaqybaevtar kóne kózderden bilgenderin, estigenderin jazǵannan soń bizge
jetip otyr. Ásirese, Salpyq bidiń dúniege kelgen kezdegi ańyzǵa bergisiz
áńgimeleri qandai ǵajap! Salpyq bidiń ákesi Ilesh sábi dúniege kelgen kezde
at shaptyryp toi jasaidy. Toiǵa Naiman, Jalaiyr, Alban siyaqty janjaqtan beldi rulardyń ókilderi keledi. Osyǵan qaraǵanda Ilesh baba el
tizginiń ústaǵan kópshilikke syily azamat ekenin kóremiz. Jas nárestege
shaqyrylǵan qúrmetti qonaqtar at qoyu rásimin jasaidy. Olar Jalaiyrdyń
Balpyq áuliege úiqas «Salpyq» dep at qoyady. Qazaq búrynnan at qoyuǵa
erekshe mán bergen ǵoi. Salpyq bi jastaiynan qaǵylez, ójet bolyp ósip,
eseie kele el ishindegi daulardy sheshuge aralasady. Sóitip Salpyq bi 1865
jyldary 37 jasynda Suan ruyna bi bolǵan eken. Ol iri saudagerlermen
aralasyp, júmys istep, óziniń ǵana emes eldiń de bailyǵyn tasytady. Sodan
«saudager Salpyq» atanyp úlken bailyqqa ie bolady.
Sóitip, Jarkent qalasyndaǵy bai Uáli YUldashevpen tyǵyz
bailanysta bolyp, músylmandar meshitin saluǵa atsalysqan. Búginde búl
meshit «Jarkent meshiti» sáulet-kórkemóner muzeii dep atalady. Mine,
osydan-aq Jarkent meshitine óńirindegi barlyq bai-baǵylandar
kómekteskenin kóruge bolady. Salpyq bidiń ekinshi balasy Jaqybaidan bes
úl, eki qyz dúniege keldi. Derekterge júginsek, Jaqybai Salpyqúly 1866
jyldary ómirge kelip, 1931 jyldary qaitys bolǵan delingen. Jaqybaidyń
bes úly Tútqabek, Núrǵali, Erǵali, Tórehan, Myrzaǵali, Záure men
Gúljamila atty eki qyzdary bolǵan. Jaqybai kishkentai kezinen ákesi
Salpyq bidiń tárbiesin kórip, saliqaly da salmaqty áńgimelerin estip ósedi.
Jaqsy-jaisańdarmen aralasa júrip, sheshendik ónerdi de boiyna sińiredi.
Sodan bolar, Jaqybai da Suan ruy ishinde bi atanyp, el ishindegi túrli
sheshimin tappai jatqan júmystarǵa aralasady. Jaqybai bidiń ekinshi úly
Núrǵali arǵy bette el basqaru júmysyna aralasyp, «Núrǵali aqalaqshy»
atalady. Al tórtinshi úly Tórehan án-jyrǵa áues bolyp ósedi. Aitys aqyny
retinde tanylyp qana qoimai, kúmbirletip kúi shertip, ásem ándi serik etken.
Ádephan aǵamyz Tórehan ákesiniń aitystaryn óz kitaptaryna engizip,
úrpaqtaryna ónege etip taratyp keledi. Osyndai tekti áuletten shyqqan
úrpaq búginde sayaly báiterekke ainaldy. Ádephan Tórehanúly osy
báiterektiń bir bútaǵy ispetti.
«Qarǵadan qarǵa tuar qarqyldaǵan
Jaqsydan jaqsy tuar jarqyldaǵan,
Men jaqsymyn degender tolyp jatyr
Paidasy bir basynan artylmaǵan», – dep Bazar jyrau jyrlaǵandai,
tegine tartyp tuǵan Ádephan aǵamyz qyryq úsh jyl ústaz bola júrip, ana
sútimen kelgen aqyndyq ónerdi birge alyp júredi.
1982 jyly «Jalyn» baspasynan «Baldáuren» atty óleńder jinaǵy
shyqty. Araǵa on jyl salyp ózimizdiń Jarkent qalasyndaǵy baspahanadan
«Beljailau» atty kitaby jaryq kórdi. Ádephan aǵamyz oqushylarǵa fizika
páninen dáris bere júrip, óleń ólkesinen bir sát alystaǵan emes. Ol tek óleń
ǵana jazyp qoimai, ótken ǵasyrda ómir súrgen bi-bolystar, batyrlar
turaly zertteu maqalalary oblystyq, respublikalyq basylymdarda jii
jariyalanyp túrdy. Tynbai izdenistiń arqasynda «Elim darhan, jerim bai»
atty úsh tomdyq kitaby jaryq kórdi. Ádephan aǵamyz «Altynsarin»
atyndaǵy tós belgisiniń iegeri, Qazaqstan Respublikasy «Halyqqa bilim beru
isiniń úzdigi», Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi. «Báiterek»,
«Beljailau», «Orbúlaq», «Japyraǵyń jaiǵan báiterek», «Últtyq tanym
taǵylymy», «Eńkeimegen emenniń bútaqtary» atty jyr jinaqtarynyń
avtory.
Ádephan Tórehanúly biyl 85 jasqa tolyp, mereitoiy audan
kóleminde atalyp ótti. Eń birinshi bolyp ózi qyryq jyl eńbek etken Abai
atyndaǵy mekteptiń újymy taǵylymy mol, úrpaqqa úlgi bolarlyqtai
kezdesu ótkizdi. Kezdesu barysynda jas jetkinshekter Ádephan aǵamyzdyń
óleńderin jatqa aityp qana qoimai, aqyn atalarynyń óleńderin oqydy.
Ádephan aǵamyzdy tórge shyǵaryp, qúrmet kórsetkenderi óte bir tebireniske
toly sát boldy. Sondai-aq, bir ai boiy jazba aqyndardyń tizimi jasalyp,
olardyń basyn qosu qiynǵa soqsa da, Kóktal auylynyń mádeniet úiinde
ótken jyr múshairasy talai jas talanttardyń baǵyn ashty. «Óleńge
árkimniń-aq bar talasy» demekshi, jańadan óleńge bet búrǵan, búrynnan
jazyp júrgen on segiz aqyn báigege qatysyp, óz ónerlerin ortaǵa saldy.
Ádilqazylar alqasyna aitystyń aqtangeri, jerlesimiz Aitaqyn Búlǵaqov pen
Qazaqstan Jazushylar odaǵy Jetisu oblystyq ókildiginiń jetekshisi
Jangeldi Nemerebaidyń qazylyq etuleri óner saiysynyń salmaǵyn asyra
tústi. Jyr múshairasynda Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi, aqyn
SHayahmet Aljanbaev bas júldeni jeńip aldy. Sondai-aq óleń ólkesinde
ózindik qoltańbasy bar Asyl Súltanǵazynyń óleńi mármár tastai
kórkemdigimen ǵana erekshelengen joq, Abaidyń ákesi Qúnanbai men
Jaqybaidyń ákeleri Salpyq bidi salystyra jyrlauy óte bir útymdy
boldy. Al aqyn Qúsaiyn Beisebaidyń óleńi shynymen, tórt ayaǵynan teń
túrǵan jyrlardyń biri eken. Aqyn Gúlbaqyt Qasenniń arnau óleńinen onyń
tóselgen aqyn ekenin baiqau qiyn emes, óleńniń bas-ayaǵy júp-júmyr,
sonymen birge Kerimaǵash auylynyń tumasy Aqmadiev Aibyn men baiyrǵy
ústaz Dastan Tolymbekovtyń óleńderinen olardyń alysqa shabatyny kórinip
túrdy. Qalai desek te búl múshaira aqyndardyń birazyn serpiltti, birazyn
jelpintti. Jaqybaevtar otbasynyń jyr báigesine tikken aqshalary da
qomaqty, el riza bolǵandai edi. Ádephan aǵamyz da, balalary da osy
múshairany ótkizip-aq óleńdi qúrmetteitin, óleń-jyr dese ishken astaryn
jerge qoyatyn naǵyz óner súietin áuletten ekenin tanytty.
Ádephan Tórehanúly sonau eluinshi jyldary Jarkent qalasyndaǵy Y.
Altynsarin atyndaǵy mektepte bilim alyp, osy bir qara shańyraqta izgi
nietti ústazdardyń dárisin tyńdap ósti. Búl bilim ordasynda Zaǵira
Núsipbekova, Jaqsybai Isaev, Núrǵalym Túrǵanov, Qúsan Bektenov siyaqty
búginde ómirden ótken úlaǵatty ústazdaryn máńgilik jadynda saqtap keledi.
Ózi bilim alǵan Y. Altynsarin atyndaǵy mektepte ótken kezdesude Ádephan
aǵamyz erekshe bir áserde boldy. Jastyq shaǵy, bilim bergen ústazdarynyn
beinesi kóz aldynan ketpedi. Sóz sóilegen kezde aǵamyz bilim nárimen
susyndatqan ústazdaryn tebirene eske aldy. Osy mekteptiń direktory
Raushan Baekeevanyń úiymdastyruymen ótken keshte oqushylar Ádephan
Tórehanúlynyń óleńderin jatqa oqyp, qoiylym kórsetti. Ádephan aǵa
jyly estelikter aityp, úmytylmas kúnderi turaly oi tolǵady.
Dál osyndai saliqaly kezdesu audandyq kitaphanada meńgerushi Dariya
Bekjigitovanyń úiymdastyruymen joǵary deńgeide ótti. Kitaphana
qyzmetkerleri últtyq qúndylyqtarymyzben birge aqynjazushylarymyzdyń kitaptaryn nasihattap, oqyrmandarǵa jetkizetin
ruhani bailyqqa toly orta – ol kitaphana ekenin taǵy bir ret dáleldedi.
Jaqybaev Ádephan Tórehanúly úshin biylǵy jyl erekshe
quanyshtarǵa toly jyl boldy. Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń jiynynda
Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń tóraǵasy Qúlkenov Mereke Ábdeshúly
Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵyn Jaqybaev Ádephan Tórehanúlyna
arnaiy tapsyrdy. Aǵamyz «Alashtyń Ádephany» atanyp, búkil audan
quanyshqa bólendi. Ádephan Tórehanúly auylda júrip-aq óleń jazyp, qazaq
ádebietine úles qosyp keledi. Jarkent óńirinde «Alash» ádebi syilyǵyn
búryn-sońdy eshkim alǵan emes, tipti Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń
músheleri sausaqpen sanarlyqtai.
2025 jyldyń sáuir aiynda audandyq mádeniet úiinde Jaqybaev
Ádephan aǵamyzdyń seksen bes jasqa tolu mereitoiy audan kóleminde
atalyp ótti. Búl mereitoiǵa arnalǵan shyǵarmashylyq kesh erekshe leppen
bastalyp, tamasha tilek, tartu-taralǵylarmen jalǵasty. Audan ákimi Marat
Saǵymbek keshti kirispe sózben ashyp, D.Raqyshev atyndaǵy teatr ártisteri
Ádephan Tórehanúlynyń óleńderin sahnalady. Ártister oqyǵan óleńder
júrekti tebirentip, quanysh qúshaǵyna bóledi. Keshte belgili qalamger,
jerlesimiz, Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi Júsipbek Qorǵasbek
bayandama jasady. Ol teatr ártisi Áliya SHaimerdenova Ádephan aǵanyń
«Qazaq aitqan» degen óleńin oqyǵanda «Ne degen ǵajap óleń, Júban
Moldaǵalievtyń «Men qazaqpyn» atty óleńinen birde bir kem emes. Men osy
óleń turaly úlken minbelerde aitatyn bolamyn» dep joǵary baǵa berdi.
Mine kóregendik! Áitpese biz sol óleńdi oqymai júr deisiz be? Kúnde
oqymasaq ta estigen de bolarmyz. Biz biraq nege baiqamadyq? Óner
adamynyń, jazushynyń kóregendigi osy bolsa kerek! Júsipbek Qorǵasbek
bayandamasynda aqynnyń óleńderindegi jer, su attary, metafora, realizm
men modernizmge toqtaldy. Qytai jazushysy Mo YAnnyń «Qyzyl Gaulyań»
kitabynan mysal keltire otyryp, óleńderine baǵa berdi. J.Qorǵasbek
Jazushylar odaǵynyń jiynynda qazaq qalamgerleriniń aldynda «Qazaq
aitqan» degen óleńin oqyǵan kezde búkil zal dúrildep ala jóneldi. Mine, sóz
qúdireti degen osy! Jazushy qazaq qalamgerleri aldynda Ádephan aǵamyzdyń
abyroiyn taǵy bir asqaqtatty.
Iya, sóz sońynda Alashtyń ardaqty azamaty, audanymyzdyń abyz
aqsaqaly Jaqybaev Ádephan Tórehanúlyna aramyzda alshań basyp júre
berińiz demekpiz.

Roza YSTAI,
ólketanushy-jurnalist.
Panfilov audany.

1 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 14
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Tulǵataný

«Aqqu aǵai» atanǵan úlaǵatty ústaz

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
Tulǵataný

Tókken terdiń qadiri

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
Tulǵataný

Ústaz ananyń haty

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
Tulǵataný

Tauylymdy taqdyr

May 13, 2026
«Апа, сен болмасаң»
Tulǵataný

«Apa, sen bolmasań»

May 12, 2026
Бегзат өмір
Tulǵataný

Begzat ómir

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz