ادەپحان تورەحانۇلىنىڭ سالپىق بي باباسى اۋليەاعاش ءوڭىرىن مەكەن
ەتكەن. سالپىق بي سوزگە شەشەن، كورەگەن بولعان ەكەن. ول ەل بيلەپ قانا
قويماي، ەل-جۇرتتى ديقانشىلىققا باۋلىعان. بۇگىندە سول ماڭايداعى
«سالپىق توعان»، «سالپىق ارىعى» دەگەن جەر اتاۋلارى ءالى دە بار. سالپىق بي
كەسەنەسى دە اۋليەاعاش جەرىندەگى قورىمدا جاتىر. جاركەنت قالاسىندا،
اۋليەاعاش اۋىلىندا سالپىق بي اتىندا كوشە بار. بۇل دا ءوز ۇرپاقتارىنىڭ
بابالارىنا دەگەن قۇرمەتى دەۋگە بولادى. سەبەبى جاركەنت وڭىرىندە قانشاما
بي-بولىستار، باتىرلار وتسە دە، ەل ىشىندە كوپ ايتىلا بەرمەيدى. سەبەبى ءبىزدىڭ
تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەپ، ەلگە جەتكىزەتىن تاريحشىلار كوپ ەمەس.
سوندىقتان بولار سۋاننان شىققان قانشاما بي، باتىرلارىمىز تەك ەل
اۋزىندا عانا ءجۇر. ال سالپىق بي تۋرالى ۇرپاقتارى ادەپحان، بازارحان
جاقىباەۆتار كونە كوزدەردەن بىلگەندەرىن، ەستىگەندەرىن جازعاننان سوڭ بىزگە
جەتىپ وتىر. اسىرەسە، سالپىق ءبيدىڭ دۇنيەگە كەلگەن كەزدەگى اڭىزعا بەرگىسىز
اڭگىمەلەرى قانداي عاجاپ! سالپىق ءبيدىڭ اكەسى ىلەش ءسابي دۇنيەگە كەلگەن كەزدە
ات شاپتىرىپ توي جاسايدى. تويعا نايمان، جالايىر، البان سياقتى جانجاقتان بەلدى رۋلاردىڭ وكىلدەرى كەلەدى. وسىعان قاراعاندا ىلەش بابا ەل
تىزگىنىڭ ۇستاعان كوپشىلىككە سىيلى ازامات ەكەنىن كورەمىز. جاس نارەستەگە
شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتار ات قويۋ ءراسىمىن جاسايدى. ولار جالايىردىڭ
بالپىق اۋليەگە ۇيقاس «سالپىق» دەپ ات قويادى. قازاق بۇرىننان ات قويۋعا
ەرەكشە ءمان بەرگەن عوي. سالپىق بي جاستايىنان قاعىلەز، وجەت بولىپ ءوسىپ،
ەسەيە كەلە ەل ىشىندەگى داۋلاردى شەشۋگە ارالاسادى. ءسويتىپ سالپىق بي 1865
جىلدارى 37 جاسىندا سۋان رۋىنا بي بولعان ەكەن. ول ءىرى ساۋداگەرلەرمەن
ارالاسىپ، جۇمىس ىستەپ، ءوزىنىڭ عانا ەمەس ەلدىڭ دە بايلىعىن تاسىتادى. سودان
«ساۋداگەر سالپىق» اتانىپ ۇلكەن بايلىققا يە بولادى.
ءسويتىپ، جاركەنت قالاسىنداعى باي ءۋالي يۋلداشەۆپەن تىعىز
بايلانىستا بولىپ، مۇسىلماندار مەشىتىن سالۋعا اتسالىسقان. بۇگىندە بۇل
مەشىت «جاركەنت مەشىتى» ساۋلەت-كوركەمونەر مۋزەيى دەپ اتالادى. مىنە،
وسىدان-اق جاركەنت مەشىتىنە وڭىرىندەگى بارلىق باي-باعىلاندار
كومەكتەسكەنىن كورۋگە بولادى. سالپىق ءبيدىڭ ەكىنشى بالاسى جاقىبايدان بەس
ۇل، ەكى قىز دۇنيەگە كەلدى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، جاقىباي سالپىقۇلى 1866
جىلدارى ومىرگە كەلىپ، 1931 جىلدارى قايتىس بولعان دەلىنگەن. جاقىبايدىڭ
بەس ۇلى تۇتقابەك، نۇرعالي، ەرعالي، تورەحان، مىرزاعالي، زاۋرە مەن
گۇلجاميلا اتتى ەكى قىزدارى بولعان. جاقىباي كىشكەنتاي كەزىنەن اكەسى
سالپىق ءبيدىڭ تاربيەسىن كورىپ، ساليقالى دا سالماقتى اڭگىمەلەرىن ەستىپ وسەدى.
جاقسى-جايساڭدارمەن ارالاسا ءجۇرىپ، شەشەندىك ونەردى دە بويىنا سىڭىرەدى.
سودان بولار، جاقىباي دا سۋان رۋى ىشىندە بي اتانىپ، ەل ىشىندەگى ءتۇرلى
شەشىمىن تاپپاي جاتقان جۇمىستارعا ارالاسادى. جاقىباي ءبيدىڭ ەكىنشى ۇلى
نۇرعالي ارعى بەتتە ەل باسقارۋ جۇمىسىنا ارالاسىپ، «نۇرعالي اقالاقشى»
اتالادى. ال ءتورتىنشى ۇلى تورەحان ءان-جىرعا اۋەس بولىپ وسەدى. ايتىس اقىنى
رەتىندە تانىلىپ قانا قويماي، كۇمبىرلەتىپ كۇي شەرتىپ، اسەم ءاندى سەرىك ەتكەن.
ادەپحان اعامىز تورەحان اكەسىنىڭ ايتىستارىن ءوز كىتاپتارىنا ەنگىزىپ،
ۇرپاقتارىنا ونەگە ەتىپ تاراتىپ كەلەدى. وسىنداي تەكتى اۋلەتتەن شىققان
ۇرپاق بۇگىندە سايالى بايتەرەككە اينالدى. ادەپحان تورەحانۇلى وسى
بايتەرەكتىڭ ءبىر بۇتاعى ىسپەتتى.
«قارعادان قارعا تۋار قارقىلداعان
جاقسىدان جاقسى تۋار جارقىلداعان،
مەن جاقسىمىن دەگەندەر تولىپ جاتىر
پايداسى ءبىر باسىنان ارتىلماعان»، – دەپ بازار جىراۋ جىرلاعانداي،
تەگىنە تارتىپ تۋعان ادەپحان اعامىز قىرىق ءۇش جىل ۇستاز بولا ءجۇرىپ، انا
سۇتىمەن كەلگەن اقىندىق ونەردى بىرگە الىپ جۇرەدى.
1982 جىلى «جالىن» باسپاسىنان «بالداۋرەن» اتتى ولەڭدەر جيناعى
شىقتى. اراعا ون جىل سالىپ ءوزىمىزدىڭ جاركەنت قالاسىنداعى باسپاحانادان
«بەلجايلاۋ» اتتى كىتابى جارىق كوردى. ادەپحان اعامىز وقۋشىلارعا فيزيكا
پانىنەن ءدارىس بەرە ءجۇرىپ، ولەڭ ولكەسىنەن ءبىر ءسات الىستاعان ەمەس. ول تەك ولەڭ
عانا جازىپ قويماي، وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن بي-بولىستار، باتىرلار
تۋرالى زەرتتەۋ ماقالالارى وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ءجيى
جاريالانىپ تۇردى. تىنباي ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا «ەلىم دارحان، جەرىم باي»
اتتى ءۇش تومدىق كىتابى جارىق كوردى. ادەپحان اعامىز «التىنسارين»
اتىنداعى ءتوس بەلگىسىنىڭ يەگەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى «حالىققا ءبىلىم بەرۋ
ءىسىنىڭ ۇزدىگى»، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. «بايتەرەك»،
«بەلجايلاۋ»، «وربۇلاق»، «جاپىراعىڭ جايعان بايتەرەك»، «ۇلتتىق تانىم
تاعىلىمى»، «ەڭكەيمەگەن ەمەننىڭ بۇتاقتارى» اتتى جىر جيناقتارىنىڭ
اۆتورى.
ادەپحان تورەحانۇلى بيىل 85 جاسقا تولىپ، مەرەيتويى اۋدان
كولەمىندە اتالىپ ءوتتى. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ءوزى قىرىق جىل ەڭبەك ەتكەن اباي
اتىنداعى مەكتەپتىڭ ۇجىمى تاعىلىمى مول، ۇرپاققا ۇلگى بولارلىقتاي
كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا جاس جەتكىنشەكتەر ادەپحان اعامىزدىڭ
ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ قانا قويماي، اقىن اتالارىنىڭ ولەڭدەرىن وقىدى.
ادەپحان اعامىزدى تورگە شىعارىپ، قۇرمەت كورسەتكەندەرى وتە ءبىر تەبىرەنىسكە
تولى ءسات بولدى. سونداي-اق، ءبىر اي بويى جازبا اقىنداردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ،
ولاردىڭ باسىن قوسۋ قيىنعا سوقسا دا، كوكتال اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە
وتكەن جىر ءمۇشايراسى تالاي جاس تالانتتاردىڭ باعىن اشتى. «ولەڭگە
اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەمەكشى، جاڭادان ولەڭگە بەت بۇرعان، بۇرىننان
جازىپ جۇرگەن ون سەگىز اقىن بايگەگە قاتىسىپ، ءوز ونەرلەرىن ورتاعا سالدى.
ادىلقازىلار القاسىنا ايتىستىڭ اقتانگەرى، جەرلەسىمىز ايتاقىن بۇلعاقوۆ پەن
قازاقستان جازۋشىلار وداعى جەتىسۋ وبلىستىق وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى
جانگەلدى نەمەرەبايدىڭ قازىلىق ەتۋلەرى ونەر سايىسىنىڭ سالماعىن اسىرا
ءتۇستى. جىر ءمۇشايراسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، اقىن
شاياحمەت الجانباەۆ باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. سونداي-اق ولەڭ ولكەسىندە
وزىندىك قولتاڭباسى بار اسىل سۇلتانعازىنىڭ ولەڭى ءمارمار تاستاي
كوركەمدىگىمەن عانا ەرەكشەلەنگەن جوق، ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي مەن
جاقىبايدىڭ اكەلەرى سالپىق ءبيدى سالىستىرا جىرلاۋى وتە ءبىر ۇتىمدى
بولدى. ال اقىن قۇسايىن بەيسەبايدىڭ ولەڭى شىنىمەن، ءتورت اياعىنان تەڭ
تۇرعان جىرلاردىڭ ءبىرى ەكەن. اقىن گۇلباقىت قاسەننىڭ ارناۋ ولەڭىنەن ونىڭ
توسەلگەن اقىن ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس، ولەڭنىڭ باس-اياعى جۇپ-جۇمىر،
سونىمەن بىرگە كەرىماعاش اۋىلىنىڭ تۋماسى اقماديەۆ ايبىن مەن بايىرعى
ۇستاز داستان تولىمبەكوۆتىڭ ولەڭدەرىنەن ولاردىڭ الىسقا شاباتىنى كورىنىپ
تۇردى. قالاي دەسەك تە بۇل ءمۇشايرا اقىنداردىڭ ءبىرازىن سەرپىلتتى، ءبىرازىن
جەلپىنتتى. جاقىباەۆتار وتباسىنىڭ جىر بايگەسىنە تىككەن اقشالارى دا
قوماقتى، ەل ريزا بولعانداي ەدى. ادەپحان اعامىز دا، بالالارى دا وسى
ءمۇشايرانى وتكىزىپ-اق ولەڭدى قۇرمەتتەيتىن، ولەڭ-جىر دەسە ىشكەن استارىن
جەرگە قوياتىن ناعىز ونەر سۇيەتىن اۋلەتتەن ەكەنىن تانىتتى.
ادەپحان تورەحانۇلى سوناۋ ەلۋىنشى جىلدارى جاركەنت قالاسىنداعى ى.
التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ، وسى ءبىر قارا شاڭىراقتا ىزگى
نيەتتى ۇستازداردىڭ ءدارىسىن تىڭداپ ءوستى. بۇل ءبىلىم ورداسىندا زاعيرا
نۇسىپبەكوۆا، جاقسىباي يساەۆ، نۇرعالىم تۇرعانوۆ، قۇسان بەكتەنوۆ سياقتى
بۇگىندە ومىردەن وتكەن ۇلاعاتتى ۇستازدارىن ماڭگىلىك جادىندا ساقتاپ كەلەدى.
ءوزى ءبىلىم العان ى. التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە وتكەن كەزدەسۋدە ادەپحان
اعامىز ەرەكشە ءبىر اسەردە بولدى. جاستىق شاعى، ءبىلىم بەرگەن ۇستازدارىنىن
بەينەسى كوز الدىنان كەتپەدى. ءسوز سويلەگەن كەزدە اعامىز ءبىلىم نارىمەن
سۋسىنداتقان ۇستازدارىن تەبىرەنە ەسكە الدى. وسى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى
راۋشان باەكەەۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كەشتە وقۋشىلار ادەپحان
تورەحانۇلىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ، قويىلىم كورسەتتى. ادەپحان اعا
جىلى ەستەلىكتەر ايتىپ، ۇمىتىلماس كۇندەرى تۋرالى وي تولعادى.
ءدال وسىنداي ساليقالى كەزدەسۋ اۋداندىق كىتاپحانادا مەڭگەرۋشى داريا
بەكجىگىتوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. كىتاپحانا
قىزمەتكەرلەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن بىرگە اقىنجازۋشىلارىمىزدىڭ كىتاپتارىن ناسيحاتتاپ، وقىرماندارعا جەتكىزەتىن
رۋحاني بايلىققا تولى ورتا – ول كىتاپحانا ەكەنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەدى.
جاقىباەۆ ادەپحان تورەحانۇلى ءۇشىن بيىلعى جىل ەرەكشە
قۋانىشتارعا تولى جىل بولدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جيىنىندا
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى قۇلكەنوۆ مەرەكە ابدەشۇلى
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىن جاقىباەۆ ادەپحان تورەحانۇلىنا
ارنايى تاپسىردى. اعامىز «الاشتىڭ ادەپحانى» اتانىپ، بۇكىل اۋدان
قۋانىشقا بولەندى. ادەپحان تورەحانۇلى اۋىلدا ءجۇرىپ-اق ولەڭ جازىپ، قازاق
ادەبيەتىنە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاركەنت وڭىرىندە «الاش» ادەبي سىيلىعىن
بۇرىن-سوڭدى ەشكىم العان ەمەس، ءتىپتى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ
مۇشەلەرى ساۋساقپەن سانارلىقتاي.
2025 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە جاقىباەۆ
ادەپحان اعامىزدىڭ سەكسەن بەس جاسقا تولۋ مەرەيتويى اۋدان كولەمىندە
اتالىپ ءوتتى. بۇل مەرەيتويعا ارنالعان شىعارماشىلىق كەش ەرەكشە لەپپەن
باستالىپ، تاماشا تىلەك، تارتۋ-تارالعىلارمەن جالعاستى. اۋدان اكىمى مارات
ساعىمبەك كەشتى كىرىسپە سوزبەن اشىپ، د.راقىشەۆ اتىنداعى تەاتر ارتىستەرى
ادەپحان تورەحانۇلىنىڭ ولەڭدەرىن ساحنالادى. ارتىستەر وقىعان ولەڭدەر
جۇرەكتى تەبىرەنتىپ، قۋانىش قۇشاعىنا بولەدى. كەشتە بەلگىلى قالامگەر،
جەرلەسىمىز، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى جۇسىپبەك قورعاسبەك
بايانداما جاسادى. ول تەاتر ءارتىسى ءاليا شايمەردەنوۆا ادەپحان اعانىڭ
«قازاق ايتقان» دەگەن ولەڭىن وقىعاندا «نە دەگەن عاجاپ ولەڭ، جۇبان
مولداعاليەۆتىڭ «مەن قازاقپىن» اتتى ولەڭىنەن بىردە ءبىر كەم ەمەس. مەن وسى
ولەڭ تۋرالى ۇلكەن مىنبەلەردە ايتاتىن بولامىن» دەپ جوعارى باعا بەردى.
مىنە كورەگەندىك! ايتپەسە ءبىز سول ولەڭدى وقىماي ءجۇر دەيسىز بە؟ كۇندە
وقىماساق تا ەستىگەن دە بولارمىز. ءبىز بىراق نەگە بايقامادىق؟ ونەر
ادامىنىڭ، جازۋشىنىڭ كورەگەندىگى وسى بولسا كەرەك! جۇسىپبەك قورعاسبەك
بايانداماسىندا اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى جەر، سۋ اتتارى، مەتافورا، رەاليزم
مەن مودەرنيزمگە توقتالدى. قىتاي جازۋشىسى مو ياننىڭ «قىزىل گاۋلياڭ»
كىتابىنان مىسال كەلتىرە وتىرىپ، ولەڭدەرىنە باعا بەردى. ج.قورعاسبەك
جازۋشىلار وداعىنىڭ جيىنىندا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ الدىندا «قازاق
ايتقان» دەگەن ولەڭىن وقىعان كەزدە بۇكىل زال دۇرىلدەپ الا جونەلدى. مىنە، ءسوز
قۇدىرەتى دەگەن وسى! جازۋشى قازاق قالامگەرلەرى الدىندا ادەپحان اعامىزدىڭ
ابىرويىن تاعى ءبىر اسقاقتاتتى.
يا، ءسوز سوڭىندا الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى، اۋدانىمىزدىڭ ابىز
اقساقالى جاقىباەۆ ادەپحان تورەحانۇلىنا ارامىزدا الشاڭ باسىپ جۇرە
بەرىڭىز دەمەكپىز.
روزا ىستاي،
ولكەتانۋشى-جۋرناليست.
پانفيلوۆ اۋدانى.











