Keshegi qylyshynan qan tamǵan keńestik ozbyr sayasat halyq jadynan ótken tarihymyz ben sol tarihty jasaǵan qairatkerlerimizdi tanytuǵa jol ashpady. Esimin aituǵa da múmkindik bermedi. Atap aitar bolsaq, kezinde Aq patsha áskeriniń sapynda Qoqan handyǵyna qarsy soǵysyp, erligimen kózge túsken Aldiyar Jaltyrúly osy auylda ósip-ónip, úrpaqtaryna úlaǵat úyalatqan jan. Babamyz Aldiyar Aq patshanyń túsynda ásker qatarynda qyzmet etip podpolkovnikke deiin kóterilip, Patsha jarlyǵymen Taldyqorǵan qalasynyń irgesindegi Dauylbai qystauy máńgilik qonysqa berilip, osynda ónip-ósip, ataǵy shyqqan adam.
Erkin auylynyń soltústigine qarai, áuejaidyń janynda Dauylbai dep atalatyn kóldeneń qara tau bar. Sol taudyń ishinde Aldiyar, Aiyrmas, Aiyrbek, Jaqsybek, Beisen dep atalatyn sai men Aldiyar qystauy, Bekqoja qystauy, Belqoja qystauy, Kúnqoja qystauy, Aiqoja qystauy, Ahmet qystauy, Esen qystauy degen jerler bar.


Aldiyar batyrdyń Dauylbai qystauyndaǵy úiiniń bir qabarǵasy jáne Aldiyar batyr nemeresi Súltan Kúnqojaúly.
Suret Temirhan Kúnqojanovtyń jeke arhivinen alynǵan.
Úlkenderdiń áńgimesinen estip qalǵanymyz bar. «Aldiyar bala kúninde nasharlau túrypty. Baidyń qoiyn, búzauyn baǵyp júredi. Birde auylda úlken toi bolady. Sol toiǵa bai-manaptar jinalyp, qasqyr ishigin kiip, tazysyn ertip, jaqsy attarǵa minip, sán-saltanatymen ketip bara jatady. Ony kórgen bala Aldiyardyń da toiǵa barǵysy keledi. Biraq minetin at, kietin ádemi kiimi joq. Óristegi taiynshanyń birin ústap, noqtalap minip alady da toptyń sońyna qarai júredi. Bas bilmeitin asau taiynsha bailardyń qasynan móńkip óte shyǵady. Sonda bireui túryp: «Myna, bala qúlap, jazym bolady-au», – dep kúiinedi. Sonda bala: «Tau qúlamai, tana qúlamaidy. Tana qúlamai, bala qúlamaidy» degen eken. Onyń jauabyna riza bolǵan bailardyń arasynan bireui balany shaqyryp alyp, batasyn beredi. Sol kúnnen bastap Aldiyardyń isi ońǵa basady. Aldiyar ata kezinde búkil auyldyń birligin ústaǵan. Úrys-talasty boldyrmai, el arasyn biriktirip túrǵan. Qysqasy, óz dáuiriniń bitimgeri bolǵan kisi.
Óz kezinde Qapal uez bolyp túrǵanda Aldiyar atamyz el ishindegi úlken isterge belsene aralasyp, auyl arasyndaǵy máselelerdi túbegeili sheshuge atsalysqan. Naiman ata balalarymen jer shekarasy turaly úlken máselelerdi sheship, kelisimge kelgen. Naiman Mataidan taraityn qyzai ruynyń bir auylyn bastap kelgen Baibolat bolys Jalaiyr myrza elinen uaqytsha qonys súraǵanda jer beru turaly kelisim jasasqanyn da úlkender aityp otyrady. Jer aqysy úshin qyzai ruy 70 bas ógiz soiyp bergen degen de derek bar. Búl áli de zertteudi qajet etedi.
Aldiyar ata janynda Aqpai degen kisimen Tobyl qalasyna baryp «Biz orysqa qaraimyz» dep kelisedi. Atamyzdyń kóp kórgendigi jáne biletindigin paidalanyp, Semei, Ayagóz, Lepsi, Qapal uezderi men auyl, bolys aralyǵyndaǵy shekaralardy anyqtauǵa da Ayagózden Taldyqorǵanǵa qarai 30-50 shaqyrym jerge beket salyp, telegram baǵanasyn ornatuǵa kelisip qaitady. Óz qarjysymen bailanys qyzmetin atqaratyn baǵana qoidyryp, elge órkeniet ákeledi.
Qariyalardan jetken taǵy bir áńgimede, atamyz Qoqan handyǵyna qarsy soǵysta Qapal ueziniń shaqyrtuymen Almaty mańyndaǵy Úzynaǵashtaǵy Kolpakovskiidiń otryadyna qosylady. Ol kisiniń janynda tóre túqymynan biraz kisi bolǵan eken. Atamyz er túlǵaly, ótkir kózdi, aqyly men sabyry kelisken adam bolǵandyqtan ol kisini jaudyń ornalasu jaǵdaiyn, ásker sanyn, aqparat jinap qaitudy tapsyrady. Aldiyar batyr kóp jol júrgen jolaushy keipinde jasanyp, azyp-tozǵan beine tanytyp, el aralap jaudyń eń úlken úiiniń birine barady. Sonda álgi úidiń qyzy ákesine:
- Áke, myna, qaiyrshyny atyp tastańyz. Qaraǵanda kózi óte jaman eken, – deidi.
Sonda ákesi:
- Oi, balam, sharshap kele jatqan kisi de ne kúi bolsyn, – dep qyzynyń talabyn oryndamaidy. Qaita ishke tartyp, as-auqatyn berip, biraz kún qonaq boluǵa úsynys etedi.
Birde qarsy jaqtyń áskerleri tau quysynda tyǵylyp jatqanyn Aldiyar baiqap qoyady da álgi jerdi belgilep, kartasyn syzyp, kezdigin belgi retinde qaldyryp, habar beruge ketedi. Úzynaǵashqa kelip, ásker basyna bárin málimdeidi.
Sonda ásker basy:
- Sol jerdi kórsete alasyń ba? – dep súraidy.
- Iá, – deidi.
Áskerdi bastap, túndeletip tauǵa jetedi. Qarańǵy túnde kezdikti izdep, taba almai qatty qinalady. Onyń ústine áskerbasy: «Ótirik aittyń, óziń tyńshysyń, atyp tastaimyn», – dep ses kórsetedi. Sasqalaqtaǵan bala jigit aruaqtarǵa syiynyp, jantalasa izdep júrip, kezdikte tabady. Kezdiktegi karta boiynsha jasyrynǵan jaudyń ornyn anyqtap, olardy qolǵa túsiredi. Osy erligi baǵalanyp, sheni jai áskerden ósirilip, podpolkovnikke deiin kóteriledi».
Búl búginge ańyz bop jetken áńgimelerdiń biri ǵana. SHynynda, aqsaqaldar ańyz etip aitatyn búl áńgimeniń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq dalasynyń, ásirese, Jetisu, Ońtústik Qazaqstan da oryn alǵan tarihi jaǵdailarmen tyǵyz qatysy bar edi.
Ótkenge sheginis jasasaq, 1822 jyly Qazaq handyǵy Aq patshaǵa qaraǵan soń olar qazaq dalasyn tútasymen qaramaǵyna ótkizudiń qam-qareketine kirise bastady. Soltústik óńirlerde bekinister salynyp, qorǵanu men jer ielenudiń túrli aila-tásili júrgizildi. 1825 jyly Úly júzdiń jerine áskeri bekinister salu maqsatynda podpolkovnik V. SHubinniń basshylyǵymen 120 kazaktan túratyn otryad jiberildi. Nátijesinde, Jetisuda Alatau, Qapal, Sergiopolь, Lepsinsk, Qarabúlaq bekinisteri salyndy. Al Kenesary kóterilisinen keiin búl isti tipti de qarqyn aldy. Búl jerlerdi basqaru úshin reseilik pristav taǵaiyndaldy. 1846 jyly sáuirde ofitser Bozachininniń basshylyǵymen júz kazak Resei men jergilikti aumaqtardyń ieleri arasyndaǵy kelisimge qol qoyuǵa oryn daiyndaǵan súltandar Sók pen Rústem Abylaihanovtardyń kúzetin qúryp, SHúbaraǵash beketi salyndy.
1851 jyldan bastap Jetisu oblysyna shekara komissiyasy jiberildi, onyń maqsaty – bekinister men garnizondardyń qalai salynyp jatqanyn tekseru boldy. Reseidiń osy jerlerdegi adal ústanymy nyǵaya tústi. 1867 jyly Vernyi qalasyna polkovnik M. Homentovskiidiń súiemeldeuimen geograf, tarihshy P. Semenov jáne SH. Uálihanov (Meńdiǵaliev familiyasymen) keldi. Búl tarihi áskeri-ǵylymi ekspeditsiya Qapal –Taldyqorǵan – Almaty baǵyty boiynsha júrgizildi. Olar qazaq jeriniń sipattamasy men geografiyalyq kartasyn jasady. Osy uaqytqa deiin Qoqan halqynyń Jetisuda birneshe bekinisi bolǵan. Olar Úly júz jerinde Qastek (Jambyl audany), Toishybek (Qarasai audany) bekinisterin túrǵyzdy. Qarataldyń oń jáne sol jaǵynda Sadyq-Sydyq jáne SHaiqorǵan (Taldyqorǵannyń qazirgi sayajai aumaǵy) bekinisi boldy.
Qazaq handyǵy orys bodanyna ótken tústa 1825 jyly óz yqpalyn nyǵaitu úshin Qoqan hany Madali SHu qyrǵyzdaryn jaulap alu úshin ásker jiberip, Pishpek bekinisin basyp aldy. Arada talai oqiǵalar oryn alyp, 1850 jyldyń kókteminde kapitan Gutkovskiidiń basshylyǵymen 225 adamnan túratyn otryad qúrylyp, Qoqan handyǵyna qarasty Toishybek bekinisin talqandauǵa jiberildi. Bir jylǵa sozylǵan soǵystyń saldarynan 1851 jyly polkovnik Karbyshevtiń otryady Toishybek bekinisin qiratty. Patsha úkimeti otarlap alǵan jerindegi jaǵdaidy túraqtandyru úshin Jetisuda Almaty bekinisin saldy. Búl tústa Qoqandyqtar óz kúshin SHu ózeninde jinady. 1860 jyldyń kúzinde Tashkentten kelgen Qanaat (Qanaǵat) han jáne Qoqannan kelgen Álimbek han eki myltyqpen 20 myń adam áskerimen Almatyǵa basyp kirdi.
Osy bir qysyl-tayań tústa Jetisu oblysynyń áskeri gubernatory Gerasim Kolpakovskii Almaty qalasyn tastap, bekinisten tys jerde áreket etu bekimine keldi. 1860 jyly 18-21 qazanynda Kolpakovskii áskeri men Qoqan birikken áskeri arasyndaǵy sheshushi shaiqas oryn aldy. Atalǵan shaiqas Resei, qazaq jáne qyrǵyz birikken kúshteriniń jeńisimen ayaqtaldy. Búl Úzynaǵash soǵysy degen atpen tarihta qaldy. Úzynaǵash soǵysyna Qoqan tarapynan 16 myń jayau ásker, 5 myń dulat atty áskeri, 10 artilleriya zeńbiregi bar Qaǵanat (Qanaat) shahtyń birikken jasaǵy qatysty. Qarsy jaqta 9 rota, 9 myltyqta 6 júz jáne eki artilleriyalyq 2440 adam (basqa málimetter boiynsha 6 myltyqta 800 adam) qatysty. Orystar jaǵynda qazaq súltandary Tezek Núraliev, Janǵazy Súiikov jáne Ables Ablaev boldy. Úrys 18 qazanda bastalyp, negizgi shaiqas 21 qazan tańerteń oryn aldy. Jekpe-jek 9 saǵatqa sozyldy. 700-ge juyq adamynan aiyrylǵan qoqanshylar artqa shegine bastady. Úzynaǵash soǵysynyń jeńisine Kolpakovskiidiń eńbegine jazyldy. Búl jeńisti sonau shalǵaida jatqan Aleksandr patsha erekshe quanyshpen qabyldady. Óitkeni Úzynaǵash soǵysyndaǵy jeńis Qoqan handyǵyn baǵyndyrudyń alǵashqy qadamy dep qaraldy.
Osy jeńistiń qúrmetine Aq patsha soǵysta erlik tanytqandardy marapattau turaly jarlyq shaǵardy. Ol jarlyqtyń úzyn yrǵasy bylai edi.
«Slavnoe delo!
Podpolkovnika Kolpakovskogo proizvesti v polkovnika i datь sv. Georgiya 4 stepeni. Ob otlichivshihsya voiti s predstavleniem i vsem shtab i ober-ofitseram obъyavitь blagovelenie v prikaze i nijnim chinam datь po odnomu rublyu serebrom na cheloveka. Znaki otlichiya voennogo Ordena vyslatь generalu Gasfortu, soglasno ego jelaniyu.
Aleksandr II»
Kolpakovskiimen birge erligi úshin altyn medalьmen marapattalǵan alǵashqy qazaq – Georgiev kavaleri Súltan Ábiles Áliev (Ablaev) tabystaldy. Al joryq qolynyń barlaushylaryn bastap, qarsy jaqtyń ornalasqan jerin, álsiz túsyn dóp basyn, jeńiske jetuge sebepker bolǵan, Erkin kentiniń tumasy, Úly júzdiń belgili adamdarynyń biri Aldiyar Jaltyrúly orys armiyasynyń podpolkovnigi ataǵyn jáne ordenin aldy. Bilik oǵan ómir boiy zeinetaqy taǵaiyndady jáne Dauylbai tauyndaǵy jaiylymdy máńgilikke paidalanuǵa berdi.
Soǵys bitken soń da Aldiyar batyrdy eline jibermei, Almatyda qyzmet berip, biraz uaqyt ayaldatady. Sol tústa Almaty mańyndaǵy jergilikti túrǵyndarmen til tabysu úshin de kóp eńbek etedi. Sodan keiin atamyzǵa orystyń bir qyzyn qalyńdyqqa berip, Dauylbai tauyn máńgilikke múra etip berip, auylyna qaitarady. Qasynda bir orys áskeri jáne bir qazaq jigiti bolady. Biraq el ishinde: «Aldiyar orystyń bir shaitanyn alyp kelipti» degen alyp-qashpa áńgime taraidy. El arasyna neshe túrli ósek ketedi. Oǵan tózbegen orys qyzy bir jyl jarym ótken soń atamyzdan rúqsat súrap, Almatyǵa qaitady.
Úlkenderden jetken derekte, Aldiyar batyrdyń sarayala oqaly áskeri kiimi bolypty. Túimeleri, iyǵyndaǵy saryala búiymdaryna altyn jalatylǵan desedi. Aldiyardyń kenjesi Ahmet atamyzdyń kempiri Úlbike apamyz 1892 tuyp, 1976 jyl qaitys boldy. Úlbike apamyz: «Úlkenderdiń aituynsha, atamyz qala kóshelerinen ótken kezde jol boiy kezdesken orys sharualary atamyz ótip ketkenshe basyn iip, taǵzym etip túrady eken», – dep aityp otyrushy edi. Amal ne, jastyqtyń saldarynan apamyz aitatyn kóp derekti sol kezde qaǵazǵa túsirip qoimai, búgin este qalǵanyn ǵana jazyp otyrmyn.
Aldiyar batyrdyń ata-tegi bylai taratylady. Myrzanyń Beiimbet abyzynan – Tanabai, Qangeldi, Qojageldi.
Tanabaidan Jaltyr. Jaltyrdan Aldiyar. Aldiyardan Bekqoja, Belqoja, Kúnqoja, Aiqoja, Ahmet, Esen taraidy.
Bekqojadan Ydyrys, Qappas, Qaisor, Mansor, Rustem.
Belqojadan Núrysh, Imandas, Núrqydyr. Núryshtan – Abai, Mamai. Imandostan – Ermek, Ermekten – Erik, Erikten – Ernar.
Kúnqojadan – Omar, Imanǵazy, Súltan. Omardan – Núrǵalym, Núrǵalymnan – Ardaq. Imanǵazydan – Maqsút, Qajym. Qajymnan – Ǵalym, Múrat, Álfara. Álfaradan – Dáuren. Súqtannan – Maman, Temirhan, Aihan, Aidarhan. Mamannan Azamat, Azamattan – Núrsúltan, Ersúltan, Temirhannan – Abylaihan, SHyńǵys, Almas. Abylaihannan – Hammad, Dinmúhammed. Aihannan Jánibek. Aidarhannan – Batihan, Álihan. Batihannan Beksúltan. Álihannan Álimjan.
Ahmetten – Aqymbek, Ahymbekten – Dáulet, Dáuletten – Darqan, Darqannan – Múhamedjan bolyp taraidy.
Qojakeldiden – Syrdaqbai, Syrmanai qajy, Dúisenbai, Bitirbai, Ájibai, Túmbai. Syrdaqbaidan – Jaqsylyq, Jaqyshbai. Jaqsylyqtan – Bauyrjan – Almas, Aidyn. Syrmanai qajydan – SHibút – Qatran – Erasyl. Erasyldan – Arai, Mádi, Málik.
Olardyń bári Qazaqstan auylynda túrdy. Búl auyl Qazaqstannyń 30 jyldyǵy újymsharynyń ortalyǵy. Taldyqorǵan qalasynyń shyǵysyna qarai, Kóktal ózeniniń arǵy betindegi tau bókterine ornalasqan auyl. Soǵystan keiin halyqtyń ál-auqaty áli tómen, azyp-tozǵan shaqta qúrylǵan eldi meken bolatyn. Soǵan qaramastan eldiń auyzbirligi artyp, úymshardyń jerin jyrtyp, astyǵyn egip, shóbin shauyp, mal sharuashylyǵyn órkendetti.
Qajet Andas,
ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)
/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet
ISBN 978-6017646-45-5











