كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك وزبىر ساياسات حالىق جادىنان وتكەن تاريحىمىز بەن سول تاريحتى جاساعان قايراتكەرلەرىمىزدى تانىتۋعا جول اشپادى. ەسىمىن ايتۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەدى. اتاپ ايتار بولساق، كەزىندە اق پاتشا اسكەرىنىڭ ساپىندا قوقان حاندىعىنا قارسى سوعىسىپ، ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن الديار جالتىرۇلى وسى اۋىلدا ءوسىپ-ءونىپ، ۇرپاقتارىنا ۇلاعات ۇيالاتقان جان. بابامىز الديار اق پاتشانىڭ تۇسىندا اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپ پودپولكوۆنيككە دەيىن كوتەرىلىپ، پاتشا جارلىعىمەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى داۋىلباي قىستاۋى ماڭگىلىك قونىسقا بەرىلىپ، وسىندا ءونىپ-ءوسىپ، اتاعى شىققان ادام.
ەركىن اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىنە قاراي، اۋەجايدىڭ جانىندا داۋىلباي دەپ اتالاتىن كولدەنەڭ قارا تاۋ بار. سول تاۋدىڭ ىشىندە الديار، ايىرماس، ايىربەك، جاقسىبەك، بەيسەن دەپ اتالاتىن ساي مەن الديار قىستاۋى، بەكقوجا قىستاۋى، بەلقوجا قىستاۋى، كۇنقوجا قىستاۋى، ايقوجا قىستاۋى، احمەت قىستاۋى، ەسەن قىستاۋى دەگەن جەرلەر بار.


الديار باتىردىڭ داۋىلباي قىستاۋىنداعى ءۇيىنىڭ ءبىر قابارعاسى جانە الديار باتىر نەمەرەسى سۇلتان كۇنقوجاۇلى.
سۋرەت تەمىرحان كۇنقوجانوۆتىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىنعان.
ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ قالعانىمىز بار. «الديار بالا كۇنىندە ناشارلاۋ تۇرىپتى. بايدىڭ قويىن، بۇزاۋىن باعىپ جۇرەدى. بىردە اۋىلدا ۇلكەن توي بولادى. سول تويعا باي-ماناپتار جينالىپ، قاسقىر ىشىگىن كيىپ، تازىسىن ەرتىپ، جاقسى اتتارعا ءمىنىپ، ءسان-سالتاناتىمەن كەتىپ بارا جاتادى. ونى كورگەن بالا الدياردىڭ دا تويعا بارعىسى كەلەدى. بىراق مىنەتىن ات، كيەتىن ادەمى كيىمى جوق. ورىستەگى تايىنشانىڭ ءبىرىن ۇستاپ، نوقتالاپ ءمىنىپ الادى دا توپتىڭ سوڭىنا قاراي جۇرەدى. باس بىلمەيتىن اساۋ تايىنشا بايلاردىڭ قاسىنان موڭكىپ وتە شىعادى. سوندا بىرەۋى تۇرىپ: «مىنا، بالا قۇلاپ، جازىم بولادى-اۋ»، – دەپ كۇيىنەدى. سوندا بالا: «تاۋ قۇلاماي، تانا قۇلامايدى. تانا قۇلاماي، بالا قۇلامايدى» دەگەن ەكەن. ونىڭ جاۋابىنا ريزا بولعان بايلاردىڭ اراسىنان بىرەۋى بالانى شاقىرىپ الىپ، باتاسىن بەرەدى. سول كۇننەن باستاپ الدياردىڭ ءىسى وڭعا باسادى. الديار اتا كەزىندە بۇكىل اۋىلدىڭ بىرلىگىن ۇستاعان. ۇرىس-تالاستى بولدىرماي، ەل اراسىن بىرىكتىرىپ تۇرعان. قىسقاسى، ءوز ءداۋىرىنىڭ بىتىمگەرى بولعان كىسى.
ءوز كەزىندە قاپال ۋەز بولىپ تۇرعاندا الديار اتامىز ەل ىشىندەگى ۇلكەن ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ، اۋىل اراسىنداعى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋگە اتسالىسقان. نايمان اتا بالالارىمەن جەر شەكاراسى تۋرالى ۇلكەن ماسەلەلەردى شەشىپ، كەلىسىمگە كەلگەن. نايمان ماتايدان تارايتىن قىزاي رۋىنىڭ ءبىر اۋىلىن باستاپ كەلگەن بايبولات بولىس جالايىر مىرزا ەلىنەن ۋاقىتشا قونىس سۇراعاندا جەر بەرۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقانىن دا ۇلكەندەر ايتىپ وتىرادى. جەر اقىسى ءۇشىن قىزاي رۋى 70 باس وگىز سويىپ بەرگەن دەگەن دە دەرەك بار. بۇل ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
الديار اتا جانىندا اقپاي دەگەن كىسىمەن توبىل قالاسىنا بارىپ «ءبىز ورىسقا قارايمىز» دەپ كەلىسەدى. اتامىزدىڭ كوپ كورگەندىگى جانە بىلەتىندىگىن پايدالانىپ، سەمەي، اياگوز، لەپسى، قاپال ۋەزدەرى مەن اۋىل، بولىس ارالىعىنداعى شەكارالاردى انىقتاۋعا دا اياگوزدەن تالدىقورعانعا قاراي 30-50 شاقىرىم جەرگە بەكەت سالىپ، تەلەگرام باعاناسىن ورناتۋعا كەلىسىپ قايتادى. ءوز قارجىسىمەن بايلانىس قىزمەتىن اتقاراتىن باعانا قويدىرىپ، ەلگە وركەنيەت اكەلەدى.
قاريالاردان جەتكەن تاعى ءبىر اڭگىمەدە، اتامىز قوقان حاندىعىنا قارسى سوعىستا قاپال ۋەزىنىڭ شاقىرتۋىمەن الماتى ماڭىنداعى ۇزىناعاشتاعى كولپاكوۆسكييدىڭ وتريادىنا قوسىلادى. ول كىسىنىڭ جانىندا تورە تۇقىمىنان ءبىراز كىسى بولعان ەكەن. اتامىز ەر تۇلعالى، وتكىر كوزدى، اقىلى مەن سابىرى كەلىسكەن ادام بولعاندىقتان ول كىسىنى جاۋدىڭ ورنالاسۋ جاعدايىن، اسكەر سانىن، اقپارات جيناپ قايتۋدى تاپسىرادى. الديار باتىر كوپ جول جۇرگەن جولاۋشى كەيپىندە جاسانىپ، ازىپ-توزعان بەينە تانىتىپ، ەل ارالاپ جاۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ءۇيىنىڭ بىرىنە بارادى. سوندا الگى ءۇيدىڭ قىزى اكەسىنە:
اكە، مىنا، قايىرشىنى اتىپ تاستاڭىز. قاراعاندا كوزى وتە جامان ەكەن، – دەيدى.
سوندا اكەسى:
وي، بالام، شارشاپ كەلە جاتقان كىسى دە نە كۇي بولسىن، – دەپ قىزىنىڭ تالابىن ورىندامايدى. قايتا ىشكە تارتىپ، اس-اۋقاتىن بەرىپ، ءبىراز كۇن قوناق بولۋعا ۇسىنىس ەتەدى.
بىردە قارسى جاقتىڭ اسكەرلەرى تاۋ قۋىسىندا تىعىلىپ جاتقانىن الديار بايقاپ قويادى دا الگى جەردى بەلگىلەپ، كارتاسىن سىزىپ، كەزدىگىن بەلگى رەتىندە قالدىرىپ، حابار بەرۋگە كەتەدى. ۇزىناعاشقا كەلىپ، اسكەر باسىنا ءبارىن مالىمدەيدى.
سوندا اسكەر باسى:
سول جەردى كورسەتە الاسىڭ با؟ – دەپ سۇرايدى.
ءيا، – دەيدى.
اسكەردى باستاپ، تۇندەلەتىپ تاۋعا جەتەدى. قاراڭعى تۇندە كەزدىكتى ىزدەپ، تابا الماي قاتتى قينالادى. ونىڭ ۇستىنە اسكەرباسى: «وتىرىك ايتتىڭ، ءوزىڭ تىڭشىسىڭ، اتىپ تاستايمىن»، – دەپ سەس كورسەتەدى. ساسقالاقتاعان بالا جىگىت ارۋاقتارعا سىيىنىپ، جانتالاسا ىزدەپ ءجۇرىپ، كەزدىكتە تابادى. كەزدىكتەگى كارتا بويىنشا جاسىرىنعان جاۋدىڭ ورنىن انىقتاپ، ولاردى قولعا تۇسىرەدى. وسى ەرلىگى باعالانىپ، شەنى جاي اسكەردەن ءوسىرىلىپ، پودپولكوۆنيككە دەيىن كوتەرىلەدى».
بۇل بۇگىنگە اڭىز بوپ جەتكەن اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى عانا. شىنىندا، اقساقالدار اڭىز ەتىپ ايتاتىن بۇل اڭگىمەنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق دالاسىنىڭ، اسىرەسە، جەتىسۋ، وڭتۇستىك قازاقستان دا ورىن العان تاريحي جاعدايلارمەن تىعىز قاتىسى بار ەدى.
وتكەنگە شەگىنىس جاساساق، 1822 جىلى قازاق حاندىعى اق پاتشاعا قاراعان سوڭ ولار قازاق دالاسىن تۇتاسىمەن قاراماعىنا وتكىزۋدىڭ قام-قارەكەتىنە كىرىسە باستادى. سولتۇستىك وڭىرلەردە بەكىنىستەر سالىنىپ، قورعانۋ مەن جەر يەلەنۋدىڭ ءتۇرلى ايلا-ءتاسىلى جۇرگىزىلدى. 1825 جىلى ۇلى ءجۇزدىڭ جەرىنە اسكەري بەكىنىستەر سالۋ ماقساتىندا پودپولكوۆنيك ۆ. ءشۋبيننىڭ باسشىلىعىمەن 120 كازاكتان تۇراتىن وترياد جىبەرىلدى. ناتيجەسىندە، جەتىسۋدا الاتاۋ، قاپال، سەرگيوپول، لەپسينسك، قارابۇلاق بەكىنىستەرى سالىندى. ال كەنەسارى كوتەرىلىسىنەن كەيىن بۇل ءىستى ءتىپتى دە قارقىن الدى. بۇل جەرلەردى باسقارۋ ءۇشىن رەسەيلىك پريستاۆ تاعايىندالدى. 1846 جىلى ساۋىردە وفيتسەر ءبوزاچينيننىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇز كازاك رەسەي مەن جەرگىلىكتى اۋماقتاردىڭ يەلەرى اراسىنداعى كەلىسىمگە قول قويۋعا ورىن دايىنداعان سۇلتاندار سوك پەن رۇستەم ابىلايحانوۆتاردىڭ كۇزەتىن قۇرىپ، شۇباراعاش بەكەتى سالىندى.
1851 جىلدان باستاپ جەتىسۋ وبلىسىنا شەكارا كوميسسياسى جىبەرىلدى، ونىڭ ماقساتى – بەكىنىستەر مەن گارنيزونداردىڭ قالاي سالىنىپ جاتقانىن تەكسەرۋ بولدى. رەسەيدىڭ وسى جەرلەردەگى ادال ۇستانىمى نىعايا ءتۇستى. 1867 جىلى ۆەرنىي قالاسىنا پولكوۆنيك م. حومەنتوۆسكييدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن گەوگراف، تاريحشى پ. سەمەنوۆ جانە ش. ءۋاليحانوۆ (مەڭدىعاليەۆ فاميلياسىمەن) كەلدى. بۇل تاريحي اسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسيا قاپال –تالدىقورعان – الماتى باعىتى بويىنشا جۇرگىزىلدى. ولار قازاق جەرىنىڭ سيپاتتاماسى مەن گەوگرافيالىق كارتاسىن جاسادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قوقان حالقىنىڭ جەتىسۋدا بىرنەشە بەكىنىسى بولعان. ولار ۇلى ءجۇز جەرىندە قاستەك (جامبىل اۋدانى)، تويشىبەك (قاراساي اۋدانى) بەكىنىستەرىن تۇرعىزدى. قاراتالدىڭ وڭ جانە سول جاعىندا سادىق-سىدىق جانە شايقورعان (تالدىقورعاننىڭ قازىرگى ساياجاي اۋماعى) بەكىنىسى بولدى.
قازاق حاندىعى ورىس بودانىنا وتكەن تۇستا 1825 جىلى ءوز ىقپالىن نىعايتۋ ءۇشىن قوقان حانى مادالي شۋ قىرعىزدارىن جاۋلاپ الۋ ءۇشىن اسكەر جىبەرىپ، پىشپەك بەكىنىسىن باسىپ الدى. ارادا تالاي وقيعالار ورىن الىپ، 1850 جىلدىڭ كوكتەمىندە كاپيتان گۋتكوۆسكييدىڭ باسشىلىعىمەن 225 ادامنان تۇراتىن وترياد قۇرىلىپ، قوقان حاندىعىنا قاراستى تويشىبەك بەكىنىسىن تالقانداۋعا جىبەرىلدى. ءبىر جىلعا سوزىلعان سوعىستىڭ سالدارىنان 1851 جىلى پولكوۆنيك كاربىشەۆتىڭ وتريادى تويشىبەك بەكىنىسىن قيراتتى. پاتشا ۇكىمەتى وتارلاپ العان جەرىندەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جەتىسۋدا الماتى بەكىنىسىن سالدى. بۇل تۇستا قوقاندىقتار ءوز كۇشىن شۋ وزەنىندە جينادى. 1860 جىلدىڭ كۇزىندە تاشكەنتتەن كەلگەن قاناات (قاناعات) حان جانە قوقاننان كەلگەن الىمبەك حان ەكى مىلتىقپەن 20 مىڭ ادام اسكەرىمەن الماتىعا باسىپ كىردى.
وسى ءبىر قىسىل-تاياڭ تۇستا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گەراسيم كولپاكوۆسكيي الماتى قالاسىن تاستاپ، بەكىنىستەن تىس جەردە ارەكەت ەتۋ بەكىمىنە كەلدى. 1860 جىلى 18-21 قازانىندا كولپاكوۆسكيي اسكەرى مەن قوقان بىرىككەن اسكەرى اراسىنداعى شەشۋشى شايقاس ورىن الدى. اتالعان شايقاس رەسەي، قازاق جانە قىرعىز بىرىككەن كۇشتەرىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالدى. بۇل ۇزىناعاش سوعىسى دەگەن اتپەن تاريحتا قالدى. ۇزىناعاش سوعىسىنا قوقان تاراپىنان 16 مىڭ جاياۋ اسكەر، 5 مىڭ دۋلات اتتى اسكەرى، 10 ارتيللەريا زەڭبىرەگى بار قاعانات (قاناات) شاحتىڭ بىرىككەن جاساعى قاتىستى. قارسى جاقتا 9 روتا، 9 مىلتىقتا 6 ءجۇز جانە ەكى ارتيللەريالىق 2440 ادام (باسقا مالىمەتتەر بويىنشا 6 مىلتىقتا 800 ادام) قاتىستى. ورىستار جاعىندا قازاق سۇلتاندارى تەزەك نۇراليەۆ، جانعازى سۇيىكوۆ جانە ابلەس ابلاەۆ بولدى. ۇرىس 18 قازاندا باستالىپ، نەگىزگى شايقاس 21 قازان تاڭەرتەڭ ورىن الدى. جەكپە-جەك 9 ساعاتقا سوزىلدى. 700-گە جۋىق ادامىنان ايىرىلعان قوقانشىلار ارتقا شەگىنە باستادى. ۇزىناعاش سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە كولپاكوۆسكييدىڭ ەڭبەگىنە جازىلدى. بۇل جەڭىستى سوناۋ شالعايدا جاتقان الەكساندر پاتشا ەرەكشە قۋانىشپەن قابىلدادى. ويتكەنى ۇزىناعاش سوعىسىنداعى جەڭىس قوقان حاندىعىن باعىندىرۋدىڭ العاشقى قادامى دەپ قارالدى.
وسى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە اق پاتشا سوعىستا ەرلىك تانىتقانداردى ماراپاتتاۋ تۋرالى جارلىق شاعاردى. ول جارلىقتىڭ ۇزىن ىرعاسى بىلاي ەدى.
«سلاۆنوە دەلو!
پودپولكوۆنيكا كولپاكوۆسكوگو پرويزۆەستي ۆ پولكوۆنيكا ي دات سۆ. گەورگيا 4 ستەپەني. وب وتليچيۆشيحسيا ۆويتي س پرەدستاۆلەنيەم ي ۆسەم شتاب ي وبەر-وفيتسەرام وبياۆيت بلاگوۆەلەنيە ۆ پريكازە ي نيجنيم چينام دات پو ودنومۋ رۋبليۋ سەرەبروم نا چەلوۆەكا. زناكي وتليچيا ۆوەننوگو وردەنا ۆىسلات گەنەرالۋ گاسفورتۋ، سوگلاسنو ەگو جەلانيۋ.
الەكساندر ءىى»
كولپاكوۆسكييمەن بىرگە ەرلىگى ءۇشىن التىن مەدالمەن ماراپاتتالعان العاشقى قازاق – گەورگيەۆ كاۆالەرى سۇلتان ابىلەس اليەۆ (ابلاەۆ) تابىستالدى. ال جورىق قولىنىڭ بارلاۋشىلارىن باستاپ، قارسى جاقتىڭ ورنالاسقان جەرىن، ءالسىز تۇسىن ءدوپ باسىن، جەڭىسكە جەتۋگە سەبەپكەر بولعان، ەركىن كەنتىنىڭ تۋماسى، ۇلى ءجۇزدىڭ بەلگىلى ادامدارىنىڭ ءبىرى الديار جالتىرۇلى ورىس ارمياسىنىڭ پودپولكوۆنيگى اتاعىن جانە وردەنىن الدى. بيلىك وعان ءومىر بويى زەينەتاقى تاعايىندادى جانە داۋىلباي تاۋىنداعى جايىلىمدى ماڭگىلىككە پايدالانۋعا بەردى.
سوعىس بىتكەن سوڭ دا الديار باتىردى ەلىنە جىبەرمەي، الماتىدا قىزمەت بەرىپ، ءبىراز ۋاقىت ايالداتادى. سول تۇستا الماتى ماڭىنداعى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ءتىل تابىسۋ ءۇشىن دە كوپ ەڭبەك ەتەدى. سودان كەيىن اتامىزعا ورىستىڭ ءبىر قىزىن قالىڭدىققا بەرىپ، داۋىلباي تاۋىن ماڭگىلىككە مۇرا ەتىپ بەرىپ، اۋىلىنا قايتارادى. قاسىندا ءبىر ورىس اسكەرى جانە ءبىر قازاق جىگىتى بولادى. بىراق ەل ىشىندە: «الديار ورىستىڭ ءبىر شايتانىن الىپ كەلىپتى» دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمە تارايدى. ەل اراسىنا نەشە ءتۇرلى وسەك كەتەدى. وعان توزبەگەن ورىس قىزى ءبىر جىل جارىم وتكەن سوڭ اتامىزدان رۇقسات سۇراپ، الماتىعا قايتادى.
ۇلكەندەردەن جەتكەن دەرەكتە، الديار باتىردىڭ ساراىالا وقالى اسكەري كيىمى بولىپتى. تۇيمەلەرى، يىعىنداعى سارىالا بۇيىمدارىنا التىن جالاتىلعان دەسەدى. الدياردىڭ كەنجەسى احمەت اتامىزدىڭ كەمپىرى ۇلبيكە اپامىز 1892 تۋىپ، 1976 جىل قايتىس بولدى. ۇلبيكە اپامىز: «ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، اتامىز قالا كوشەلەرىنەن وتكەن كەزدە جول بويى كەزدەسكەن ورىس شارۋالارى اتامىز ءوتىپ كەتكەنشە باسىن ءيىپ، تاعزىم ەتىپ تۇرادى ەكەن»، – دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. امال نە، جاستىقتىڭ سالدارىنان اپامىز ايتاتىن كوپ دەرەكتى سول كەزدە قاعازعا ءتۇسىرىپ قويماي، بۇگىن ەستە قالعانىن عانا جازىپ وتىرمىن.
الديار باتىردىڭ اتا-تەگى بىلاي تاراتىلادى. مىرزانىڭ بەيىمبەت ابىزىنان – تاناباي، قانگەلدى، قوجاگەلدى.
تانابايدان جالتىر. جالتىردان الديار. الدياردان بەكقوجا، بەلقوجا، كۇنقوجا، ايقوجا، احمەت، ەسەن تارايدى.
بەكقوجادان ىدىرىس، قاپپاس، قايسور، مانسور، رۋستەم.
بەلقوجادان نۇرىش، يمانداس، نۇرقىدىر. نۇرىشتان – اباي، ماماي. يماندوستان – ەرمەك، ەرمەكتەن – ەرىك، ەرىكتەن – ەرنار.
كۇنقوجادان – ومار، يمانعازى، سۇلتان. وماردان – نۇرعالىم، نۇرعالىمنان – ارداق. يمانعازىدان – ماقسۇت، قاجىم. قاجىمنان – عالىم، مۇرات، ءالفارا. ءالفارادان – داۋرەن. سۇقتاننان – مامان، تەمىرحان، ايحان، ايدارحان. ماماننان ازامات، ازاماتتان – نۇرسۇلتان، ەرسۇلتان، تەمىرحاننان – ابىلايحان، شىڭعىس، الماس. ابىلايحاننان – حامماد، دىنمۇحاممەد. ايحاننان جانىبەك. ايدارحاننان – باتيحان، ءاليحان. باتيحاننان بەكسۇلتان. ءاليحاننان ءالىمجان.
احمەتتەن – اقىمبەك، احىمبەكتەن – داۋلەت، داۋلەتتەن – دارقان، دارقاننان – مۇحامەدجان بولىپ تارايدى.
قوجاكەلدىدەن – سىرداقباي، سىرماناي قاجى، دۇيسەنباي، ءبىتىرباي، ءاجىباي، تۇمباي. سىرداقبايدان – جاقسىلىق، جاقىشباي. جاقسىلىقتان – باۋىرجان – الماس، ايدىن. سىرماناي قاجىدان – شيبۇت – قاتران – ەراسىل. ەراسىلدان – اراي، ءمادي، مالىك.
ولاردىڭ ءبارى قازاقستان اۋىلىندا تۇردى. بۇل اۋىل قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى ۇجىمشارىنىڭ ورتالىعى. تالدىقورعان قالاسىنىڭ شىعىسىنا قاراي، كوكتال وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى تاۋ بوكتەرىنە ورنالاسقان اۋىل. سوعىستان كەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءالى تومەن، ازىپ-توزعان شاقتا قۇرىلعان ەلدى مەكەن بولاتىن. سوعان قاراماستان ەلدىڭ اۋىزبىرلىگى ارتىپ، ۇىمشاردىڭ جەرىن جىرتىپ، استىعىن ەگىپ، ءشوبىن شاۋىپ، مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتتى.
قاجەت انداس،
وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)
/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت
ISBN 978-6017646-45-5











