Grigordyń jabaiy jylqy ústaudaǵy keremet amaly
Grigor óte ailaker bolatyn. Perjevalьskiidiń eki jabaiy jylqy núsqasyn ákelip, Europany dúr etkizgenin estip, sol jabaiy jylqydan birnesheuin tiridei ústap ákelip elge kórsetpek bolyp SHyńjańǵa adamdarymen birneshe ret keledi. Alaida, olar Tyanь-SHanьnyń ońtústigi men soltústigin kezip shyqsa da, jabaiy jylqynyń bireuin de ústai almaidy. Ústaǵandy qoiyp, úrkitip alady. Jabaiy jylqylar adamnyń qarasyn kórgen jerden bezip joǵalady. Tiri ústaǵandy qoiyp, ólgeninen de bireuin alyp qaitqan eshkim bolmaidy. Grigordyń basqa ádis-amal qarastyruynyń, ejelden eshkim kelip dúrliktirmegen Qobdaǵa baryp jabaiy jylqy ústauyndaǵy sebebi mine osy edi.
Sol kezde Europada Fares atty jaratylystanu ǵalymy bolady. Búl adam óz kezinde jabaiy jylqydan birnesheuin tiri ústap qyrǵa aparǵan. Búl oqymysty minez-qúlyqqa ǵajap ári qyrsyqtau adam edi. Sondyqtan jabaiy jylqy ákelgen kezde ony eshkimniń qolpashtamaǵany tabiǵi ǵoi. Osy sebepti Perjevalьskii siyaqty aty shyqpaǵan. Degenmen, onyń túraǵyna jabaiy jylqy kóruge arnaiy barǵandar da az bolmady. Keibireuler onyń jabaiy jylqyny nendei ádispen ústaǵandyǵyn súramaq bolyp tilek qoiǵanda, ol ylǵi birtúrli syrly beinemen kúlip qoiyp, sózdi siyrqúimyshaqtatyp, ańyzdy jerin soqpai óte shyǵatyn. Tipti búl birneshe jabaiy jylqyny qai jerden ústaǵandyǵy jóninde de jaratylys ǵalymy júmǵan auyzyn ashpaidy.
Grigor Farestiń jabaiy jylqy ústaudaǵy hikmet ádisin bilmei qoimauǵa bekindi. Ol qomaqty tartu alyp, búl oqymystyǵa arnaiy amandasa bardy. Áńgime barysynda Fares jabaiy jylqy jóninde qatty peiildene sóilep ketti. Ol Afrika jabaiy jylqysynan bastap Amerika qúrlyǵyndaǵy jabaiy jylqyǵa deiin, atam zamanǵy ańyzdardan qazirgi zamanǵy zertteu ahualyna deiin tizbektei otyryp toqtamai sóiledi. Keide tótenshe qyzyqty oqiǵalardy kiristirip aityp, tyńdaushysyn úiirip áketetin.
Fares áńgimesin bir saǵattan astam jalǵastyrdy. Búl Grigordy biraz habardar etse de, jabaiy jylqyny ústauyna eshqandai kómek kórsetpedi. Áńgime ayaqtalǵanda bireu súrady:
– Fares myrza, siz áńgimelep otyrǵan Afrika, Amerika jabaiy jylqylary men ózińiz SHyńjańnan ústap ákelgen Jońgo jabaiy jylqysynyń nendei aiyrmashylyǵy bar?
Fares jauap berdi:
– Aiyrmashylyǵy tek tórt túyaǵynda. Jońgo jabaiy jylqysynyń túyaǵynyń joǵary jaǵynda shodyraiyp túratyn múiizgegi bolady. Al dúniedegi basqa jabaiy jylqylarda múndai aiqyn belgi bolmaidy.
Fares aqjarqyn kúlip alyp:
– Búl baryp túrǵan maǵynasyz sóz bolar edi. Eger túyaǵyna qarap kesim jasau kerek bolsa, men Jońgo jabaiy jylqysyn Afrika jabaiy jylqysynyń úrpaǵy der edim. Óitkeni Afrika jabaiy jylqysynyń boi-túrqy kishkene, túyaǵynyń joǵarǵy jaǵyndaǵy múiizgegi aiqyn emes. Múny evolyutsiyany erterek bastan keshirgendiktiń saldary dep túsindiruge bolady. Demek, ol Jońgo jabaiy jylqysynyń atasy bola almaidy! Ha-ha! Búǵan birdeńe deu qiyn! – dedi.
– Óreli pikir! Myrzanyń áńgimesi kókeiime qona ketti. Keibireulerdiń polkovnik Perjevalьskiidi qolpashtaǵan júrek ainytarlyq qylyǵyna kúmándanyp júretin edim. Eger Perjevalьskiidiń óneri bolsa, mine, ózińiz siyaqty jabaiy jylqydan birnesheuin tiridei ústap ákelip elge tanytpas pa edi, – dep Grigor taǵy da sózin dóp qoidy.
Fares saqtana qalyp, sóilemei qoidy. Súrai berudiń nátijesiz ekenin baiqaǵan Grigor áńgimeni basqaǵa búryp, úi iesinen jabaiy jylqylardy taǵy bir ret kórudi ótindi. Fares ony qoraǵa ertip bardy. Grigor bir uys jońyshqany ala baryp, jabaiy jylqynyń auzyna tayai qoyaryn kim bilgen. Jylqy shópti shainap túrǵan sátinde ol moinynan qúshaqtap ústai aldy da, auzyn ashyp tisin kórip jiberdi. Sóitse, ol tek tai eken. Osylaisha istiń syry ashyldy.
Farestiń túri birden ózgerdi. Ol Grigorǵa:
– Siz jabaiy jylqy ústaudyń syryn bilipsiz. Endeshe, ústaǵan kezde ayaushylyq etuińizdi ótinemin. Men adamdardyń jabaiy jylqyny ústap, túqymyn qúrtyp jiberuinen alańdap eshkimge aitpai kelgen edim. Qatty abai bolǵaisyz! – dedi.
Grigor jabaiy jylqy ústaudyń qúpiyasyn bilip aldy. Onyń qaqaǵan ayazǵa qaramai Qobdaǵa kelui kóktem bastala sala iske kirisu úshin bolatyn.
Altai taularyna kóktem keldi. Ózenderdiń múzy erip, kók búrshik atty, aluan gúlder sheshek atty. Ásirese sailardyń kúngei betteri jasyl púlishke oranǵandai boldy. Búl – jabaiy jylqylardyń qúlyndaǵan shaǵy edi. Olar qúlyndaryn erte úiirimen taudyń tereń qoinaularynan kóktemge alyp shyqty.
Jabaiy jylqylar bastapqyda qatty saq keldi. Bieler men qúlyndar jaiylǵan nemese su ishkende, aiǵyrlar shetkeri shyǵyp alyp, tóńirekti sholyp túratyn. Birdeńe sezse, qatty kisinep, úiirdi jeldei úshyryp áketetin. Osylai olar úrpaǵyn saqtap kelgen.
Búl kezde Grigor úiymdastyrǵan top ta sol mańda jasyrynyp, ár qimyldy baǵyp otyrdy. Onyń qasynda jas ári erjúrek onshaqty mońǵol jigiti bar edi. Búlardyń bári júirik sáigúlikterge mingen, at ústinde shyńdalǵan naǵyz shabandozdar bolatyn.
Grigor belgi bergende, qoldaryna qúryq ústaǵan jigitter aiqailap lap qoidy. Jabaiy jylqylar shúrqyrap, janúshyra qasha jóneldi. Quǵynshylar ókshelei qudy. Birazdan keiin úlkenderi úzap ketti, al qúlyndar qaljyrap, jerge qúlai bastady. Atynan túsken jigitter olardy súirep túrǵyzdy da, aidap áketti.
Osy birneshe tútqyn úshin Grigor aldyn ala bielerdi daiyndap qoiǵan edi. Jańa qúlyndaǵan bielerdiń jelini syzdap túrǵan. Tútqyn qúlyndardy olardyń qasyna ákelgende, bieler bóten qúlyndardy óz balasyndai bauyryna tartyp, emizip aldy. Sóitip, jabaiy qúlyndar úirenip ketti.
Ǵajaby sol – úrkip ketken jabaiy jylqylar keiin sol jailauǵa qaita oralyp júrdi. Búl ne adasyp qalǵan qúlyndaryn izdep keluinen, ne shóbi shúigin jailaudy qiǵysy kelmegeninen edi. Osyny kórgen Grigor Farestiń qúpiya saqtaǵan sebebin túsindi: eger ádis belgili bolsa, búl januarlardyń túqymy qúryp ketui múmkin edi.
Grigor ári-sári halge tústi de amalsyzdan Europadaǵy qojalaryna telegramma soǵyp, núsqau súrady. Jauap tez keldi. Qojaiyndary ony alǵashqy tabysymen qúttyqtap, jabaiy jylqylardy úzdiksiz ústai beruin búiyrdy. Sońynda barlyǵyn Germaniyaǵa ákeludi, al ústalǵan jylqylardyń sanyna qarai syiaqy beretinderin aitty.
Altyn aqshanyń qúdireti Grigordyń kóńilinde jańa ǵana oyanǵan janashyrlyq sezimdi óshirip tastady. Ol mońǵol jigitterine jylqylardy toqtausyz ústai berudi tapsyrdy.
Osylaisha, bir aidyń ishinde jabaiy jylqylar úrkip, ol jailauǵa ayaq baspaityn bolǵanǵa deiin Grigor barlyǵy 54 qúlyn ústady. Ol qúlyndar biraz uaqytqa deiin bie sútine úiretilip, baǵyp-qaǵyldy. Keiin jolǵa shyqty.
Alaida jersinbeu men qajudan jol-jónekei qúlyndar óle berdi. Úzaq sapar on bir aiǵa sozyldy. Hanbúrkige jetkende 54 qúlynnan nebári 28-i ǵana tiri qaldy.
Europaǵa jetkizilgen «Perjevalьskii jylqysy» úlken dúrligu tudyrdy. Jabaiy jylqylar túrli kórmelerge qoiylyp, haiuanattar baqtarynyń sánine ainaldy.
Alaida ortasy ózgergendikten olardyń túyaǵynyń art jaǵyndaǵy shodyraiyp túratyn múiizgekteri birtindep joiylyp, aiqyn ereksheligi joǵaldy. Qapasta qamalǵandyqtan olar tabiǵi shabysyn, erkindigin kórsete almady.
Uaqyt óte kele europalyqtar úshin búl jylqylardyń qyzyǵy azaidy. Biraq olardan bir nárseni úqty: SHyńjań – tabiǵaty bai, asyl qazynaǵa toly ólke. Europalyq sayahatshylar men zertteushiler búl óńirdi seruendeitin, zertteitin tamasha meken retinde kórdi.
Jońgo úkimeti álsiz bolǵandyqtan, sheteldikterge tosqauyl qoya almady. Osylaisha syrt elderdiń kózi qazaq dalasyna odan ári tústi.
Jabaiy jylqylardy qapasta ústau olardy tabiǵi ortasynan aiyrdy. Bastapqyda «erekshe» dep tanylǵan qasietteri joiylyp, óz tabiǵatyndaǵy asqaq symbatyn kórsete almady.
Grigordyń ailakerligi, Farestiń qúpiyasy men Perjevalьskiidiń aty Europany dúr silkindirgenimen, jabaiy jylqylar úshin búl oqiǵa qasiretke ainaldy.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Basy https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m…/
Jalǵasy bar…











