1943 jyldyń kóktem aiy. Ol kezde ákem óziniń tugan kolhozynyń qoiyn baǵatyn. Toraiǵyr tauyndagy Aqshoqy degen qystaudy qystaitynbyz. Bir kún qoi fermasynyń bastyǵy Orynbai degen kisi kelip ákeme:
– Erten qoidy ótkizesiń. Ógiz berem, Óserbaidaǵy Ábish koishynyń janyna barasyn. áieliń koi sauady, ózik egin júmysyna shyǵasyn.-dedi. Ákem aitysuǵa jok adam edi, Orynbaidyń betine qarap:
- Jaraidy, – degennen basqa eshtene degen joq.
Ertesine ógizge qazan-oshaq, kerpe-jastyqty artyp, Ábish qoishynykine keshtep jettik. Ólgi kisiniń áieli elgezek, ańqyldagan adam eken. Qazanǵa su qainatyp, talqanmen shai berdi. SHeshem qoi sauatyn boldy. Ákemdi egin jumysyna alyp ketti. SHeshemnen «qoi- dan nege kettik?» dep mazalap surai berdim. Ol kisi ońashada:
– Ótken aida auyryp úsh qoi ólgen. Kolhozdyń bastyǵy: «Úsh qoidy óltirdi, kulaktyn túqymyn qoidan shyǵar» dep ferma bastyǵyna aitypty, ákenniń qoidan ketken sodan… – dedi sybyrlai.
Bir kúni degerezge bidai shashyp júrgen ákeme airan apardym. Aqboz atka mingen brigadir (aty jańylmasam Aitbai) attyń ústinde túryp ákemdi eki ret qamshymen tartyp ótti, ózi shala mas.
– Malai túqymynyń -dáuiri ótken, endi bizdiń dáuir bastaldy. Ákenńiń kóri… Kulaktyń túqymy, – dep taǵy da balaǵattap kamshysyn siltei bergende, ákem álgini attyń ustinen júlyp alyp, biraz pergiledi. Sodan keiin eshkim ákemdi «kulaktyn tukymy» demeitin bolypty. Bir kuni ákemniń keńildi kezin paidalanyp (eluinshi jyldardyń sonynda) men:
- Táte, ana jyly bizdi nege “kulaktyӊ tukymy» deitin? – dedim.
Ákem az-kem unsizdikten keiin:
– Olai deitini – Menin ákem bai bolǵan, ákemniń aǵasy Súleimen Malaiúly bi, bolys bolǵan adam. Malaidyń tórt balasyna on myń qoi, alty júz jylqy bitken. 1928 jyly meniń ákem Halyqty, úzyn sany jiyrma alty adamdy Jalanashtyń shyǵys jaǵyndaǵy jarǵa aparyp, bolshaibekter atyp tastady. Ólikti bermegen soń bizder túnde máiitti úrlap alyp jerledik. Kóbi jarda qaldy. Al, ákemniń aǵasyn iri bailardyń qataryna jatqyzyp, jer audarǵan. Ol kezde Qarqara audanynan otyz shaqty adamdy jer audaryp jiberdi.
Suleimen kedeige qamqorshy, ádiletti adam bolǵan. Ózi baluan deneli, kiiz úidiń esiginen qyryn qarap kiretin, otyrǵanda arqasyn júkke suiep, eki ayaǵyn sozyp jiberip otyratyn adam edi, jaryqtyq. Ol kisini Qaraqolga jayau aidaǵan. Aman-esen oralǵan joldastarynyń aituyna qaraǵanda, jayau jurgendikten eki tabany oiylyp ketipti. Imankúl degen joldasy juruge shamasy joqta, arqalaidy eken. Ol ol ma, aidaǵan soldattar kúiryǵynan mylyqtyń shtygimen túrtedi eken, – dep ákem kózine jas aldy. Ókemniń kózinen jas shyqqanyn birinshi ret kórdim. Sóitip bizdiń túqym tarydai shashyrap ketti . Eki inim, sheshem, qaryndasym Qytaiga ketti. Ne kórsetse de men kóreiin dep túǵan jerimnen ketpedim.
Ákemniń aitqan áńgimesindegi – «Jalańash» keńsharynyń shyǵys jaǵyndagy jarga aparyp atqan jiyrma alty adam kimder? Osy súraqty men Jalańashka barǵan saiyn ulken qartiyalarǵa qoiyp, jauap ala almadym. Mumkin arhiv materialdarynda bar shyǵar. Al iri bailardan Qarqara audanynan 1928 jyly otyzdan astam adamdy jer audarǵan deitin ákem. «Aqiqat» jurnaly 1992 jylǵy onynshy sanynda on tórt adamnyń tizimin berdi. Olar mynalar:
Bádimtaev Isa, Baibatshaev Orazaly, Dárkembaev Abiyr, Imanbekov Isabek, Esenov Aidarbek, Qanapiev Ábdikerim, Qanybekov Qasym, Kelgenbaev Ábdilda, Kanykenov Tappai, Qúmaev Aqjol, Qylǵibaev Jetibai, Malaev Sámet, Túrǵanbaev Jaqybek, Tyshtybaev Daiyrmash.
Mine, osy atalǵan adamdardyn barlyǵy Oral oblysynyń Jympity audanyna jer audarylǵan eken. Olardyń úrpaqtary qazir bar shyǵar, izdeu salyp, jerlengen jerin anyqtap alar degen oimen osy tizimdi berip otyrmyz.
Myrkan Jomartbek,
Jalańash auyly, Raiymbek audany.
Jariyalandy. -Almaty: «Jetisu» gazeti. №48.1997. -4 b.
