Ony teriske shyǵarmaimyn. Dese de, san ǵasyrlar boiy últymyzdyń kúndelikti tirshiliginiń aiyrylmas bóligi bolǵan qazaqtyń qara sabyny jáne onyń emdik qasieti men jasalu joldaryn jastarymyz bile bermeidi. Onyń qai dáuirde jasalǵanyn anyq aityp bere almaimyn. Alaida, qazaq arasynda sabyn sózi erterekte paida bolǵanyn myna mysaldardan ańǵaruǵa bolady. Máselen, Búqar jyrau:
Qara qoidyń terisin,
Qara sabyndap jusań aǵarmas, – dese,
SHal aqyn Qúlekeúlynyń jyrlarynda:
Sabynyń saqar boldy deni kelin,
Kórmediń shybyn qúrly meni kelin, – dep keletin óleń joldaryn kezdestiresiz. Búl biz biletin mysaldar. Biz bilmeitinderi qanshama. Osyndan-aq, ótkenin óleń tilimen órnektegen halqymyzdyń mol múrasynyń biri – sabynnyń tirshiligimizdiń tiregine ainalǵanyn bile berińiz. Sonymen birge, ol – jasalu tehnikasy úzaq jyldyq tájiribe barysynda qorytyndylanǵan, sheber qoldy analarymyz arqyly úrpaqtan-úrpaqqa jalǵasyp kele jatqan asyl qazyna.
Qara sabynnyń negizgi shikizattary – saqar men maldyń maiy. Saqar ádette sekseuil, alabota, sarqurai, ermen, baldyrǵan, kúnbaǵys qatarly ósimdiktiń kúlinen alynady. Joǵarydaǵy ósimdikter kúzde ábden pisken soń oryp alyp, keptirip (úryǵy men sabaǵyn túsirmei) taza jerde órteidi. Osydan keiin daiyndalǵan kúldi úya (kúldi eritu, súzuge arnalǵan qondyrǵy) jasap, eritindini qainaǵan sumen súzip ydysqa qúiyp, túndyrady. Alynǵan túnbany súgishten ótkizip, jalǵasty bulandyrady. Eritindi tolyq bulanyp bolǵanda aq sarǵysh tústi qatty zat ydystyń túbinde qalady. Búl bizdiń óndirgen saqarymyz. Saqar daiyndalǵan soń, ony qazandaǵy eritilgen jylqy malynyń maiyna salyp qyzdyramyz. Qyzdyrylǵan maiǵa saqar salynǵan kezde kópirshiktenedi. Ony úzynyraq aǵash qalaqpen qoimaljyń zatqa ainalǵansha aralastyramyz. Osydan keiin qoimaljyńdy basqa ydysqa qúiyp alyp, oǵan azyraq qoidyń júnin nemese úntaqtalǵan jylqynyń tezegin aralastyryp, úlken nemese kishi, domalaq, sopaq, taǵy basqa da túrli formadaǵy sabyn jasalady.
Qara sabyn tabiǵi ósimdikterdi shiikizat etip jasalatyndyqtan onyń kirdi ketiru quaty joǵary bolumen qatar, temiretki, bórtken siyaqty teri aurularyn emdeidi jáne teriniń mailylyq qúramy men súlulyǵyn saqtaidy. Sondai-aq, nárestelerdiń ishi keuip auyrǵanda kindik bólimin qara sabynmen sylaǵanda ózindik emdik róli joǵary bolǵan. Sonymen birge, adamdardyń ishek jolynda bolatyn túrli auruǵa taptyrmas shipa bolady.
¤kinishke orai, búgingi jastar sheteldiń hosh iisti búiymdaryn tútynuǵa áues. Árine, búl da jón shyǵar. Dese de, meditsina salasynyń zertteulerine júginsek, balalardyń boiyndaǵy túrli derttiń tuyndauyna syrtqy titirkendirgish kúshterdiń áseri mol bolady eken. Bertingi jyly Qytai ǵalymdary jylqydan shyǵatyn teri men onyń qiynyń qúramynda adam denesinen shyǵatyn kereksiz zattardy (Kirdi) ydyratatyn, qan ainalysyn rettep, túrli júqpaly virusty joiyp otyratyn belgisiz zattyń bolatyndyǵyn anyqtady. Osy maqsatta dári-dármek jáne tútynu búiymdaryn óndirudi bastap ta ketti. Olar múny úly jańalyq dep jarnamalap jatyr. Negizinde búl jańalyqtyń avtory bizdiń ata-babalarymyz boluy kerek. Bala kúnimizde ata-apalarymyz jaz jailau, qys qystau da júrse de, qanshama shań men tozańǵa malynyp eńbek etse de kir basyp júrgenin kórmeitinbiz. Kerisinshe, betinen núry oinap, terileri appaq qardai jyltyrap júretin. Múnyń sebebi birinshiden, últymyzdyń tanymynda er qanaty eseptelgen jylqy túliginiń boiyndaǵy emdik qasiet bolsa, ekinshiden, babalarymyz oilap-tapqan qazaqtyń qara sabynynyń kómeginen bolǵanyn bilemiz.
Qara sabynnyń jasaluy qarapaiym, ózindik qúny tómen bolǵanymen onyń paidaly jaqtary men emdik qasieti joǵary. Alaida, halqymyzdyń osy qasietti múrasyn zertteu, kádege jaratu jaǵy jetkiliksiz bolyp keledi. Búginde el arasynda qara sabyndy jasaityn adam az qaldy. Búl múrany Áueshan Majai qyzy jalǵastyryp, úrpaqtaryna úiretip júr. Búl turaly arnaiy túsirilgen filьmde bar.
Áuezhan MAJAI,
zeinetker.
Taldyqorǵan qalasy.
Almaty oblystyq «Jetisu» gazeti, 22.03.2011 jyl.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas aqparat











