ونى تەرىسكە شىعارمايمىن. دەسە دە, سان عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ كۈندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ ايىرىلماس بۆلىگى بولعان قازاقتىڭ قارا سابىنى جەنە ونىڭ ەمدىك قاسيەتى مەن جاسالۋ جولدارىن جاستارىمىز بىلە بەرمەيدى. ونىڭ قاي دەۋىردە جاسالعانىن انىق ايتىپ بەرە المايمىن. الايدا, قازاق اراسىندا سابىن سۆزى ەرتەرەكتە پايدا بولعانىن مىنا مىسالداردان اڭعارۋعا بولادى. مەسەلەن, بۇقار جىراۋ:
قارا قويدىڭ تەرىسىن,
قارا سابىنداپ جۋساڭ اعارماس, – دەسە,
شال اقىن قۇلەكەۇلىنىڭ جىرلارىندا:
سابىنىڭ ساقار بولدى دەنى كەلىن,
كۆرمەدىڭ شىبىن قۇرلى مەنى كەلىن, – دەپ كەلەتىن ۆلەڭ جولدارىن كەزدەستىرەسىز. بۇل بىز بىلەتىن مىسالدار. بىز بىلمەيتىندەرى قانشاما. وسىندان-اق, ۆتكەنىن ۆلەڭ تىلىمەن ۆرنەكتەگەن حالقىمىزدىڭ مول مۇراسىنىڭ بىرى – سابىننىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعانىن بىلە بەرىڭىز. سونىمەن بىرگە, ول – جاسالۋ تەحنيكاسى ۇزاق جىلدىق تەجىريبە بارىسىندا قورىتىندىلانعان, شەبەر قولدى انالارىمىز ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان اسىل قازىنا.
قارا سابىننىڭ نەگىزگى شيكىزاتتارى – ساقار مەن مالدىڭ مايى. ساقار ەدەتتە سەكسەۋىل, الابوتا, سارقۋراي, ەرمەن, بالدىرعان, كۈنباعىس قاتارلى ۆسىمدىكتىڭ كۈلىنەن الىنادى. جوعارىداعى ۆسىمدىكتەر كۈزدە ەبدەن پىسكەن سوڭ ورىپ الىپ, كەپتىرىپ (ۇرىعى مەن ساباعىن تۈسىرمەي) تازا جەردە ۆرتەيدى. وسىدان كەيىن دايىندالعان كۈلدى ۇيا (كۈلدى ەرىتۋ, سۈزۋگە ارنالعان قوندىرعى) جاساپ, ەرىتىندىنى قايناعان سۋمەن سۈزىپ ىدىسقا قۇيىپ, تۇندىرادى. الىنعان تۇنبانى سۈگىشتەن ۆتكىزىپ, جالعاستى بۋلاندىرادى. ەرىتىندى تولىق بۋلانىپ بولعاندا اق سارعىش تۈستى قاتتى زات ىدىستىڭ تۈبىندە قالادى. بۇل بىزدىڭ ۆندىرگەن ساقارىمىز. ساقار دايىندالعان سوڭ, ونى قازانداعى ەرىتىلگەن جىلقى مالىنىڭ مايىنا سالىپ قىزدىرامىز. قىزدىرىلعان مايعا ساقار سالىنعان كەزدە كۆپىرشىكتەنەدى. ونى ۇزىنىراق اعاش قالاقپەن قويمالجىڭ زاتقا اينالعانشا ارالاستىرامىز. وسىدان كەيىن قويمالجىڭدى باسقا ىدىسقا قۇيىپ الىپ, وعان ازىراق قويدىڭ جۈنىن نەمەسە ۇنتاقتالعان جىلقىنىڭ تەزەگىن ارالاستىرىپ, ۈلكەن نەمەسە كىشى, دومالاق, سوپاق, تاعى باسقا دا تۈرلى فورماداعى سابىن جاسالادى.
قارا سابىن تابيعي ۆسىمدىكتەردى شىيكىزات ەتىپ جاسالاتىندىقتان ونىڭ كىردى كەتىرۋ قۋاتى جوعارى بولۋمەن قاتار, تەمىرەتكى, بۆرتكەن سيياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەيدى جەنە تەرىنىڭ مايلىلىق قۇرامى مەن سۇلۋلىعىن ساقتايدى. سونداي-اق, نەرەستەلەردىڭ ىشى كەۋىپ اۋىرعاندا كىندىك بۆلىمىن قارا سابىنمەن سىلاعاندا ۆزىندىك ەمدىك رۆلى جوعارى بولعان. سونىمەن بىرگە, ادامداردىڭ ىشەك جولىندا بولاتىن تۈرلى اۋرۋعا تاپتىرماس شيپا بولادى.
¤كىنىشكە وراي, بۈگىنگى جاستار شەتەلدىڭ حوش يىستى بۇيىمدارىن تۇتىنۋعا ەۋەس. ەرينە, بۇل دا جۆن شىعار. دەسە دە, مەديتسينا سالاسىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە جۈگىنسەك, بالالاردىڭ بويىنداعى تۈرلى دەرتتىڭ تۋىنداۋىنا سىرتقى تىتىركەندىرگىش كۈشتەردىڭ ەسەرى مول بولادى ەكەن. بەرتىنگى جىلى قىتاي عالىمدارى جىلقىدان شىعاتىن تەرى مەن ونىڭ قيىنىڭ قۇرامىندا ادام دەنەسىنەن شىعاتىن كەرەكسىز زاتتاردى (كىردى) ىدىراتاتىن, قان اينالىسىن رەتتەپ, تۈرلى جۇقپالى ۋيرۋستى جويىپ وتىراتىن بەلگىسىز زاتتىڭ بولاتىندىعىن انىقتادى. وسى ماقساتتا دەرى-دەرمەك جەنە تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ۆندىرۋدى باستاپ تا كەتتى. ولار مۇنى ۇلى جاڭالىق دەپ جارنامالاپ جاتىر. نەگىزىندە بۇل جاڭالىقتىڭ اۋتورى بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بولۋى كەرەك. بالا كۈنىمىزدە اتا-اپالارىمىز جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋ دا جۈرسە دە, قانشاما شاڭ مەن توزاڭعا مالىنىپ ەڭبەك ەتسە دە كىر باسىپ جۈرگەنىن كۆرمەيتىنبىز. كەرىسىنشە, بەتىنەن نۇرى ويناپ, تەرىلەرى اپپاق قارداي جىلتىراپ جۈرەتىن. مۇنىڭ سەبەبى بىرىنشىدەن, ۇلتىمىزدىڭ تانىمىندا ەر قاناتى ەسەپتەلگەن جىلقى تۈلىگىنىڭ بويىنداعى ەمدىك قاسيەت بولسا, ەكىنشىدەن, بابالارىمىز ويلاپ-تاپقان قازاقتىڭ قارا سابىنىنىڭ كۆمەگىنەن بولعانىن بىلەمىز.
قارا سابىننىڭ جاسالۋى قاراپايىم, ۆزىندىك قۇنى تۆمەن بولعانىمەن ونىڭ پايدالى جاقتارى مەن ەمدىك قاسيەتى جوعارى. الايدا, حالقىمىزدىڭ وسى قاسيەتتى مۇراسىن زەرتتەۋ, كەدەگە جاراتۋ جاعى جەتكىلىكسىز بولىپ كەلەدى. بۈگىندە ەل اراسىندا قارا سابىندى جاسايتىن ادام از قالدى. بۇل مۇرانى ەۋەسحان ماجاي قىزى جالعاستىرىپ, ۇرپاقتارىنا ۈيرەتىپ جۈر. بۇل تۋرالى ارنايى تۈسىرىلگەن فيلьمدە بار.
ەۋەزحان ماجاي,
زەينەتكەر.
تالدىقورعان قالاسى.
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى, 22.03.2011 جىل.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











