Basy: «Uaqyt» jazady: «Másele aiqyn: qazir Rossiyada ekinshi dárejeli jasaqtardy, solarmen birge, ataǵa bir, jalpy bir úili jandy jalǵyz asyrap otyrǵan adam da da áskerge alynbaidy. Beibit uaqytta, kisini áskerlik qyzmetke alǵyzbaityn kóp aurular osy kúnde beleń qylynbaidy. Nauqas adamdar da Otan qorǵau isine shaqyrylady. Jalǵyz búl-ma? Aq bilettilerdiń, nauqas sebebi áskerlikke jaramaityn kisilerdiń de jasyraqtary qaita qaralyp, qyzmetke shaqyrylaiyn dep túr. Áskerdi kúsheitip, molaitu úshin kisige qat bolǵan kezde, memleket ishinde sany 5-6 millionǵa tolatyn, bir júrttyń askeri qyzmetin atqarmai túruy kózge túserlik. Basqa júrttardyń kópshiligin qozdyryp, ishterin taryltuǵa sebep boluy yqtimal. Soǵys tóreleriniń de mynadai zor kúshti paidalanuǵa tileuleri jáne oryndy-aq, sondyqtan, ornynan túsken Coǵys Ministri Suhomlinov jáne onyń qol astyndaǵy adamdar – qazaq nadan, oryssha ańǵarmaidy, toń moiyn, orys bauyzdaǵan maldy jemeidi, olarda Otan namysy shamaly, dep kóldeneń túsken bolsada, aqyry ol kúshke qol tigizip paidalanuǵa dilgerlik sezilgen. Sondyqtan Soǵys Mekemesiniń búl máselege qarauy ózgergen, ásirese qazaq pen qatynasyp júretin, olardyń hal-jaiyn, sharualarynyń jaqsy-jaman jaǵynyń bárin biletin, qonys audaru mekemesi búl isti qolǵa aluy, aqyry onyń jarlyqqa shyǵu yqtimalyn arttyrady.
Búl máselege, memleketke keregi jaǵynan qaraǵanda mynadai: Búl turaly Rossiya músylmandarynyń qarasy da kópke maǵlúm. «Rossiya músylmandary» jiylysynda, Rossiyadaǵy músylman ataulynyń barlyǵynyń qúqyǵy, orystarmen teńeluin súraǵan uaqytynda óz Programmasynda – orys qol astyndaǵy músylmandardyń barlyǵynyń da áskeri qyzmetin atqaruyn tiisti kórip edi. Músylman deputattary da ár Dumanyń májilisterinde áskeri mekemeniń jobasy qaralǵan kezde til qaǵyp kelip, músylman matbúǵaty da joǵarydaǵy jiylystyń aiǵaishysy boldy.
Anyǵyna kelgende músylmandardyń búl máselege qarauy asa negizdi edi. «Otan ishindegi barlyq últtardyn terezesi teń bolsa, soǵan qarai birkelki boryshty boluy tiis».
Músylmandardyń qarauynsha, áskeri qyzmet, qazaqtardyń azamattyq boryshyn óteuleri bolǵanynyń ústine, olardyń dúnie kórulerine, dini tazalyǵy men oqu-ónerleri artuyna, jón bilulerine sebep bolmaq.
Mynany da eskeru kerek. Qazaqty áskeri qyzmetke alu – olardyń hal-jaiymen sharuasyna jeńil times. Olar azamattarynyn jan-jakka qyzmet atqarǵaly ketulerine kóndikpegen, sharualary oǵan qarai beiimdelmegen, múndai zor ózgeris jasaluy olardyń túrmysyna qiyn tier. Sol sebepti bir jaǵynan qúqyq pen teńdik atyna, ekinshi jaǵynan áskeri qyzmetin atqara bastau, olardyń hal-jaiy, sharualaryna jańa bir qolaisyzdyq bolyp túspes úshin, joǵaryda aitylǵan jobany iske asyrumen birge, olardyń sharualaryn túzetu amalyn qarastyru kerek. Mysaly olardy tym bolmasa «kazak-orys» retinde, egin jáne mal sharuasyna qolaily jer berip, uaiymsyz qylu kerek. Olardyń qúqytaryn keńeitip, ekonomikalyq isterin kóterip, zamannyń yńǵaiyna qarai túzetu úshin, qazyna esebinen zor qam qylu kerek. Olardy áskeri qyzmetke úrkitpei, bálki yntaly qylu amaly úshin, ózderinen ofitserler shyǵaru kerek. «Kazak – orysqa» bolǵandai, ózderine keibir keńshilikter beru sekildi júmystar isteu kerek.
Sóitip búl máselede eki jaq óziniń mindet boryshyn atqaru tiis.
«Úidi órt alǵanda áinek shynysynyń bútindigin saqtap túru joq». Sol sekildi qazirgidei asa ábigershilik kezinde túrli kedergi qoiyp, siresuge bolmas. Biraq sonymen birge júrttyń sharuasyna orasan ózgerister jasalǵanda oǵan birte-birte túsu, búl ózgeristerdiń qoldan kelgenshe auyrtpalyqsyz, jeńil jasaluy kerek.
«Túrmysh» jazady:
«Qazaq bauyrlarymyzdyń hal-jaiy, sharuasy jaǵynan qaraǵanda áskerlikke olardyń ózderi úshin de asa kerekti. Kóship júrip sharua isteu búdan bylai, álbette múmkin bolatyn is emes. Mádeniet dúniesimen aralasu, otyryqshy bolyp mádenietke ayaq salǵan últtarmen qatynasu, olardyń kúneltu retterin bilu kerekti bir is. Qazaqtyń keń dalasynyń ishinen shyqpaǵan, búl bauyrlarymyz áskerlikke alynsa, basqa últtardyń túrmystary, dúniege qarastary jáne jalpy hal-jaiymen tanysuy bolashaq. Múnyń Qazaqtyń jalpy tirshiligine áseri zor bolady.
Sayasi jaǵynan qaraǵanda búl máseleniń kerektigi basym. Mine, qazir ekinshi Otan soǵysy. Búkil Rossiya halqy qaru kóterip, soǵysyp jatyr. Soǵys barysynda árbir últqa keńshilik berilu kútiledi. Kóp kisiler búl soǵysty: «Últtardyń keńshilikteri úshin soǵysu» dep ańǵarady. Barysy qalai bolsa sol bolsyn, biraq árhalda teńdik alu, shyn Rossiya azamaty bolu úshin, Otan ústine túsken auyrtpalyqtardy birigip arqalauǵa boryshtymyz. Teńdik alu úshin, álbette, solardai Otan jolynda qyzmet atqarǵan boluy shart.
Qazaq bauyrlarymyzdan ásker alynǵanda, qala salyp otyryqshy bolu, meshit, mektep jáne medreseler salu, múftilik ashu, Dumaǵa sailanu jáne basqalary, birsypyra jeńilder dep oilaimyz.
Biz osy kúnde qazaq júrtyn qiyndyq ishinde kóremiz. Olarda áleumettik jáne ǵylymi tirshilik túraqtamaǵan sekildi, jer-sulary kúnnen-kúnge qoldarynan ketip barady. Qazaqtardy búl jaǵdaidan súirep shyǵaratyn bir sebep kerek. Mine, sol sebeptiń basy yqtimal, áskerge alu máselesi bolar».
«Júldyz» jazady:
«1914-shi jylǵy 27-shi jeltoqsan zańynda aitylǵanyna qaraǵanda, dala oblystaryndaǵy búratana halyqtar, Túrkistan halqy, Kuban jáne teriskei oblystardaǵy músylmandar áskeri qyzmetine alynbaidy. Biraq zań shyǵaratyn mekemelerdiń másilihaty, Patshanyń bekitui sońynda, olardy áskeri qyzmetke shaqyruǵa bolady.
Ekinshi dárejeli jasaqtardy soǵysqa alu máselesindei, qazaqtardy áskeri qyzmetke alu máselesi de zań shyǵaru mekemesinde qaralyp ótpek. Biraq búl eki máseleni qarauda aiyrma tym zor. Ekinshi dárejeli jasaqtar máselesin, zań shyǵaratyn mekemeniń adamdary óte jaqsy biletin edi. Duma jáne Sovet músheleriniń árbiriniń degendei-aq, basyna sol másele túsken, yaki túspek edi. Sonymen birge, búl máselege halyqtyń qalai qarauyn jáne máseleniń jalpy memleket paidasymen qansha bailanysy barlyǵyn Duma jáne Sovet músheleri biletin edi. Qysqasynan qaiyrǵanda, ekinshi dárejeli jasaqtardy soǵysqa alu máselesi Duma jáne Sovet múshelerine ár jaǵynan málim, belgili edi. Sondyqtan ol másele jyldam sheshildi. Qazaqty áskeri qyzmetke alu máselesine kelgende, is onsha jeńil emes. Máseleniń ár jaǵy zań shyǵaratyn mekemeniń adamdaryna bastan ayaq maǵlúm dep te aituǵa bolmaidy. Mine sondyqtan búl másele turaly biraz oilanuǵa túra keledi.
Bir últtyń tirshiligine qaraityn múndai kerekti máseleni sheshu úshin, ol máseleni shyr ainaldyryp, túrli jaqtan tekserip ótu kerek. Múnyń úshin de sol últtyń sharuasyn, tabiǵatyn, minezin jáne onyń tilegin nyq bilu, ańǵaru kerek. Mine, sondyqtan qazaqtardyń sharuasyna, bútin oilaǵan oiyna qaitadan ásker alu máselesi qaralǵanda, qazaqtardyń halin jiti bilip, tise qaraityn deputattary qazir boluy kerek edi. Biraq bolmai túr. Búl máseleni de ásker alu arqyly sheshuge bolady».
№154, 1915 jyl, beisenbi, 22 qazan, 3-bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas
MNENIE NOGAISKIH GAZET PO VOPROSU PRIZYVA KAZAHOV NA VOINSKUYU SLUJBU
Gazeta “Vremya” pishet:
“Vopros yasen: seichas v Rossii, ratniki vtorogo razryada, i edinstvennyi kormilets v semьe ne prizyvayusya na voinskuyu slujbu. V mirnoe vremya – bolezni opredelyayushie neprigodnostь k voinskoi slujbe, v nastoyashee vremya ne uchityvayutsya. Daje bolьnye lyudi prizyvayutsya k slujbe dlya zashity Otechestva. Tolьko li eto? Daje “belobiletniki” i te kto pomoloje iz chisla neprigodnyh k slujbe bolьnyh, vnovь prohodyat obsledovanie i prizyvayutsya k voinskoi slujbe.
V dele usileniya Armii i ee popolneniya v eto tyajeloe vremya, srazu brosaetsya v glaza tot fakt, chto vnutri gosudarstva, tselyi narod chislennostьyu 5-6 millionov chelovek ne neset voinskuyu slujbu.
Eto mojet ne ponravitьsya bolьshinstvu drugih narodov i vyzvatь ih nedovolьstvo. Voennye komandiry ne protiv vospolьzovatьsya takoi moshnoi siloi, poetomu byvshii Voennyi Ministr Suhomlinov i ego podchinennye, hotь i govorili, chto kazahi – nevejestvenny, russkii yazyk ne znayut, nepovorotlivy, ne edyat skotinu zarezannuyu russkim chelovekom, dlya nego zashita i chestь Otechestva – delo vtorostepennoe, v konechnom itoge vse-taki hotyat imetь takuyu silu. Poetomu vzglyady Voennogo Ministerstva na dannyi vopros izminilisь, osobenno mnenie Uchrejdeniya po pereseleniyu, kotoraya vsestoronne izuchila etot vopros, znaet vse plyusy i minusy. Voennoe Ministerstvo daet etomu Uchrejdeniyu vozmojnostь vzyatь delo v svoi ruki i datь ei shirokuyu oglasku.
Esli smotretь na eto delo s tochki zreniya gosudarstvennoi neobhodimosti, to mnenie musulьman Rossii po etomu voprosu otkrytoe i mnogim izvestno. Na sъezde musulьman Rossii, kogda vse musulьmanskie narody Rossii prosili ravenstva s russkim narodom, oni v svoei Programme stavili i vopros o tom, chtoby vse musulьmane mogli bytь prizvannymi na voinskuyu slujbu.
Pri rassmotrenii v Gosudarstvenoi Dume smety na voennye rashody, deputaty ot musulьman vyskazyvali svoe slovo i zasedaniya Gos. Dumy ne prohodili bez sporov i raznoglasii.
Mnenie musulьman i ih tochka zreniya na etot vopros ochenь vajny:
“Esli vse narody v gosudarstve budut ravnopravny, to sootvetstvenno vse doljny bytь ravnoobyazannymi”.
Po mneniyu musulьman, voinskaya slujba dlya kazahov budet yavlyatьsya ispolneniem grajdanskogo dolga i poslujit prichinoi togo, chto u kazahov rasshiritsya mirovozzrenie, povysyatsya – religioznaya chistota, obrazovanie, iskusstvo, znaniya.
No nado uchityvatь i to, chto s prizyvom na slujbu – nelegkim budet polojenie byta i hozyaistva kazahov. Kazahi ne privykli k tomu, chtoby ih mujchiny uezjali na slujbu v raznye mesta, ih hozyaistvennaya jiznь k takomu polojeniyu ne prisposoblena, provedenie takih kardinalьnyh izmenenii lyajet tyajkim bremenem dlya kazahov.
Poetomu, doljny bytь soblyudeny prava i ravenstvo pri reshenii dannogo voprosa, nado iskatь sposoby ulusheniya ih jizni, ne dopuskatь drugih tyagot i neudobstv v hozyaistvennoi jizni kazahov.
K primeru im, kak i kazakam, russkim, nujno vydelitь zemli dlya posevnyh rabot, datь pastbisha dlya skota, chtoby oni bez zabot veli svoe hozyaistvo.
Rashiritь ih prava, podnyatь ekonomiku, po vozmojnosti, za schet kazny okazatь im posilьnuyu pomoshь.
Ne nado pugatь ih voinskoi slujboi, a chtoby oni dobrovolьno stremilisь k voinskoi slujbe, nujno podgotovitь iz chisla kazahov-ofitserov. Kak i russkim,” kazakam”, im toje nujno datь nekotoruyu svobodu vybora.
Itak, v etom voprose obe storony doljny vypolnyatь svoi obyazatelьstva, -kazahskii narod i Pravitelьstvo.
Kogda v dome polyhaet pojar nevozmojno sohranitь v tselosti okonnye stekla. Tak i v etom sluchae, kogda obstanovka kraine napryajennaya, nelьzya vstavatь v pozu i stavitь raznye usloviya.
Vmeste s tem, pereustroistvo uklada jizni tselogo naroda nado provoditь kak mojno bezboleznenno, postepenno”.
Gazeta “Turmysh” pishet:
“Pri takom polojenii del v jizni i byte, hozyaistve kazahov, im samim neobhodima voinskaya slujba. Obshatьsya s mirom kulьtury, bytь osedlymi i obshatьsya s narodami poznavshimi kulьturu, takje uznatь ih jiznedeyatelьnostь – ochenь nujnoe delo. Bratьyam-kazaham, ne pokidavshim shirokuyu kazahskuyu stepь, voinskaya slujba dast vozmojnostь poznokomitьsya s jiznьyu i bytom drugih narodov, ih mirovozzreniem, ih ukladom jizni, eto – okajet bolьshoe vliyanie i prineset polьzu kazahskomu narodu.
S politicheskoi tochki zreniya – reshenie etoi problemy – neobhodimostь.
Seichas idet vtoraya Otechestvennaya voina. Vesь Rossiiskii narod vzyav v ruki orujie voyuet. Ojidaetsya, chto posle okonchaniya voiny vsem narodam (natsiyam) budet dana svoboda (samoopredelenie). Ob etoi voine mnogie govoryat: “Eto voina – voina za ravnopravie natsii”. Kakoi-by putь ne vybrali narody, glavnoe poluchitь ravenstvo natsii. CHtoby statь nastoyashim grajdaninom Rossii, vse my obyazany obъedinivshisь perejitь vse tyagoty i lisheniya postigshie Rodinu.
Dlya polucheniya ravenstva narodov tak i doljno bytь.
Posle privlecheniya kazahskih bratьev na voinskuyu slujbu, znachitelьno oblegchatsya zadachi: postroiki gorodov, perehoda k osedlomu obrazu jizni, stroitelьstva mechetei, shkol, takje otkrytie medrese, muftiatov, predstavitelьstvo v Gosudarstvennoi Dume.
My, v nastoyashee vremya smotrim na kazahskii narod kak na nevejestvennyh lyudei, neznayushih nauk. S kajdym dnem oni teryayut svoi zemli, vody.
Nujno kakoe-to reshenie dlya vyhoda kazahov iz takogo polojeniya. Odnim iz reshenii mojet statь reshenie o privlechenii kazahov na voinskuyu slujbu”.
Gazeta “YUldyz” pishet:
“V zakone (postanovlenii) ot 27-go dekabrya 1914 goda govoritsya, chto narody stepnyh oblastei, narody Turkestana, musulьmane Kubani i protivoraspolojennyh oblastei ne prizyvayutsya k voinskoi slujbe. Odnako, zakonodatelьnymi organami, TSarskim ukazom, oni mogut bytь prizvany na slujbu.
Takje, kak i reshenie voprosa o ratnikah vtorogo razryada, vopros o prizyve kazahov na slujbu, doljen bytь rassmotren v zakonodatelьnyh organah. No mejdu etimi dvumya problemami ochenь bolьshie razlichiya. Vopros o ratnikah vtorogo razryada ochenь horosho izuchen zakonodatelьnymi organami. Kajdyi chlen Gosudarstvennogo Soveta i Gos.Dumy zanimalsya ili znakom s voprosom o ratnikah. Vmeste s tem Gosudarstvennyi Soveta i Duma znayut kak smotrit narod na etot vopros, takje znayut kakaya ot etogo polьza dlya gosudarstva. Vopros o prizyve na slujbu ratnikov vtorogo razryada vsestoronne rassmotren i izuchen Gos. Dumoi i chlenami Gosudarstvennogo Soveta. Poetomu etot vopros byl reshen v kratchaishie sroki.
A vopros o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu vsestoronne ne izuchen zakonodatelьnymi organami, i delo obstoit bolee slojnee. Poetomu etot vopros trebuet vsestoronnego i obstoyatelьnogo izucheniya, tak kak ot etogo zavisit jiznь kazahskogo naroda. Dlya etogo nujno tshatelьno izuchitь i ponyatь povsednevnyi byt, prirodu, harakter etogo naroda.
Tak, pri povtornom rassmotrenii kazahskogo voprosa deputatam nujno s ponimaniem otnestisь k ih pojelaniyam, k ih obshim perejivaniyam, problemam, chayaniyam. Tak doljno bylo bytь. No etogo ne proishodit. Vse je, eti problemy mojno reshitь v sluchae prizyva kazahov na voinskuyu slujbu”.
№154 , str.3, 22 oktyabrya 1915 god, vtornik.
Qajet Andastyń audarmasy boiynsha
orysshalaǵan Sabyrjan Qaliev.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
Jalǵasy bar…











