Quǵyn-súrgin. Qyzyl qyrǵyn. Asharshylyq náubeti. Ón boiynan ólim yzǵary esken osy súmdyq apattar qazaq halqyna ústi-ústine jút bolyp tidi. Bolьsheviktik imperiya zymiyandyq pen qatygezdikti qatar paidalandy. Sayasattanu ǵylymynyń doktory, demograf Maqash Tátimov sovettik súrqiya sayasattyń osyndai jymysqy jylymdaryn talai jyldardan beri ashyna áshkerelep aityp keledi.
– Máke, halqymyzdyń keńes ókimeti kezinde kórgen kesapat, shekken qasiretteriniń birine sayasattyń salqyny tidi me, álde…
– Imperiya, meili, ol qyzyl bolsyn, aq bolsyn, kók bolsyn, báribir, ásirese damuy qiyn siyaqty halyqtar jóninde qai kezde de bólek sayasat ústanǵan. Qyzyl súrginniń qazaqtarǵa qarsy qomaǵai arany 1921 jyldan bastap ashyldy. Azamat soǵysynyń, búlinshilik pen qúrǵaqshylyqtyń zardaby Qazaqstandaǵy alǵashqy ǵalamat asharshylyqqa ákelip soqtyrdy. Náubet eki millionnan astam adamǵa sheńgelin saldy. Ashyqqandar negizinen qazaqtar edi. Árine, búl asharshylyq qasaqana, qoldan úiymdastyryldy deuge bolmas. Biraq myna bir jáit qairan qaldyrady. Basy Leninniń ózi bolyp Sovet ókimetiniń basshylary Edil boiyndaǵy asharshylyq turaly aidai álemge dabyl qaǵyp, ondaǵy ashyqqandarǵa Aral teńiziniń balyǵyn vagondap jóneltkizdi. Múny madaqtap jazǵan Ǵabit Músirepov aǵamyzdyń áigili áńgimesi de bar. Al ashtyq pen indet jailaǵan qazaqtarǵa kómek bermek túgili, tipti olardyń bar joǵyna da eshkim nazar audarǵan joq. Ol ol ma, et salyǵy retinde qazaqtardyń malyn sypyryp aldy. Osyny sayasat emes, sayasattaǵy zalymdyq emes dep kim aitady.
– Qazaq halqyn ashyqtan ashyq, arsyz ospadarlyqpen túqyrtu, búqtyru sayasatyn Qazaqstanda qaidaǵy bir «Kishi Oktyabrь» ornatamyn degen perdeli jeleumen qastandyǵyn ishine búgip F. Goloshekin bastady ǵoi.
– Dúrys aitasyń. Ol óziniń búl qylmysty áreketterin Stalinmen kelisip istedi. Goloshekin degen betperde jamylǵan búl evrei SHaya Itskevich áueli qazaq ziyalylaryna qarsy maidan ashyp, solardyń kózin qúrtuǵa, halyqty top bastauǵa serkelerinen, aqyl-oiynan, betindegi qaimaǵynan aiyruǵa tyrysty. Sondarynan sham alyp túsip, Súltanbek Qojanov, Smaǵúl Sáduaqasov siyaqty ór, er, ótkir, halqy úshin aiǵa shabudan taiynbaǵan arystan azamattardy Qazaqstandaǵy basshy qyzmetterden qudyryp tyndy.
Qazaq bailaryn tárgilep, ózderin atqanyn atyp, atpaǵanyn jer audaryp, alasapyranǵa túsirgenin alaiyq. Búl da asa qitúrqy sayasat edi. Birinshiden, auyl kún kórisiniń kózi – malynan aiyryldy. Ekinshiden, sol bai degenderdirimizdiń ózderi ár auyldaǵy aqylman, parasatty, istiń jónin biletin el basy adamdar edi ǵoi. Auyl-aimaqtyń ziyaly men qaimaǵy edi ǵoi. Sóitip, árbir qazaq auyly jón biletin, jol biletin basshylarynan kóz jazdyryldy. Bailardy qúrtu da qazaqty bassyz, kózsiz qaldyrudyń bir amalytyn. Demek, búl da sayasattyń súrgini, onyń aqyry kelip qazaqtyń qyrǵyny boldy.
Osyǵan orai, Keńes Odaǵynyń kópshilik aimaqtaryndaǵy siyaqty, Qazaqstanda da rejimge ashyq qarsylyqtar jasaldy, búl birqatar jerlerde qaruly bas kóterulerge úlasty. 1929-1931 jyldary Qazaqstan boiynsha 372 kóterilis tirkelgen eken. Olardyń bári asa qatyldyqpen basyldy. Júzdegen adamdar atyldy, asyldy, myńdap qapas lagerlerge aidaldy. 1929-1933 jyldar aralyǵynda 3386 adam atu jazasyna kesildi. 13151 adam úsh-on jyl merzimge sottaldy. Búlar da qazaqtyń namysker, jigerli azamattary bolatyn.
– Maqash aǵa mine, osy alasapyran auqymy jaǵynan asa qaterli bolyp, últymyzdyń eń úlken qasiretteriniń biri retinde tarihymyzda qalady. Sony birimiz náubet, birimiz zúlmat, apat, qyrǵyn dep jazyp, san-saqqa júgirtip jatyrmyz. Menińshe, búl qasiretimizdiń de ǵylymi jaǵynan paiymdalǵan, bir izge túsirilip tiyanaqtalǵanatauy boluy tiis qoi dep oilaimyn.
– Óte oryndy. Búl ne? Náubet pe, álde zúlmat pa? Qalai atasaq qatelespes ekenbiz. Jońǵar shapqynshylyǵynan halyq shejiresine engen «Aqtaban shúbyryndy, Alqa kól súlama» dep aty dúrys qoiylǵandyqtan sol qaiǵyly tarih sanaǵa sińip, úrpaqtan-úrpaqqa auysyp, miymyzǵa shegelenip qalǵandai. Al, 1932 jylǵy asharshylyq – menińshe qyzyl taban qyrǵyn. Náubet dep aituymyz jańsaq. Sebebi, náubet sózi dini úǵymǵa jaqyndaidy. Máselen, sel júrse, jer silkinse, ony qúdaidyń qúdyretimen bolǵan náubet deimiz. Eseńgiretken asharshylyq apatynan qatty shoshynǵan halyq búl da qúdaidyń jibergen zaualy ma dep ony náubet atamasqa sharasy bolmady. SHynynda, búl qyzyltaban qyrǵynǵa úlasqan sayasi zúlmat edi. Zúlmat arǵy túbiri zúlymdyq degen sózden shyqqan, genotsidtiń balamasy. Qarapaiym halyqtyń úrkindi, zapys bolǵany sonshalyq, Stalin jasaǵandy qúdai jasaǵan eken dep aituǵa májbúr boldy. Goloshekindi paiǵambar sanady. Ejovty Ázret Áliniń zúlpyqar qylyshyndai kórdi.
– HH ǵasyrdyń qazaq ziyalylarynyń azamattyq, intellektualdyq deńgeii asa joǵary bolǵany jalpyǵa málim aqiqat. Keńestik shyǵysta túrki halyqtarynyń ishinde qazaq ziyalylary eń myqtysy bolǵanyna eshkim talasa qoimas. Osy qazaq ziyalylaryna, qazaq aqyl-oiynyń qaimaǵyna kelgen zaual asa qatty boluy, arystarymyzdy shetinen jusatyp ketui nelikten dep oilaisyz?
– Iá, Ejovshinanyń qylyshynan qan tamǵan 1937-38 jyldary atylǵandardyń kóbi bolьshevik ziyalylary. 29-31-de qazaq halqynyń Ahmet Baitúrsynov, Mirjaqyp Dulatov bastaǵan naǵyz qaimaǵy sypyryldy. «Alashordada» bolǵan azamattar men qyzyl bolьshevikter arasynda kelispeushilikter boldy. Aradaǵy jik pen dúrdarazdyqtyń kesirinen eki jaǵy da kóp zardap shekti. Olar kóp retterde birin-birine óshiktirip aidap salǵan zymiyan ideologiyalyq zúlmattyń qúrbandaryna ainaldy. Qazaq ziyalylary, mysaly, ózbektermen salystyrǵanda úsh ese kóp qyrǵyn tapty. Búl kóp jaidy ańǵartady. Jáne bizdiń qazirgi ahualymyzǵa da, bolashaǵymyzǵa da árkez sabaq boluy kerek. Altybaqan alauyzdyq eshkimdi úshpaqqa shyǵarmaidy, qaita últymyzdyń ortaq múddesine kedergi jasaidy.
– Qazaq ziyalylarynyń kóp zardap sheguine Ejovtyń osynyń aldynda Qazaqstanda birtalai jyl júmys isteui de sebep bolmady ma eken?
– Álbette, múnyń kóp ziyany tigeni anyq. Ejov Semei gubkomynda istedi. Qazaq ziyalylarymen qoyan-qoltyq aralasty. Olardyń qasietterin, minez-qúlqyn, aqyl-parasatyn, qaisysy nege tatitynyn jaqsy bildi. Keibirimen bas arazdyǵy, kelispeushiligi boluy, keibirine taǵy bir sebeptermen tisin basyp júrui múmkin. Ol qazaq ziyalylaryn atu tizimin jasauǵa ózi tikelei qatysuy da yqtimal. Gruziya reppressiya kezinde Belьgiya bolǵandyqtan kóp zardap shekse, Ejovtyń Qazaqstandaǵy qyrǵyny odan álde qaida asyp tústi.
– Maqash aǵa, men bir jerden oqyp edim, eger 50 sayasatshysynan, ǵalymynan, áskerbasysynan, áiteuir ár saladaǵy eń myqty qairatkerinen aiyrylsa, Frantsiya siyaqty úlken memleket retinde ómir súruin toqtata túrady dep. Al, otyzynshy jyldardaǵy Qazaqstandy Frantsiyamen áste salystyra almaimyz. Soǵan qaraǵanda qazaqtyń betke ústar ziyaly qauymyn qyryp tastauǵa stalindik sayasat múddeli bolǵan-au deimin.
– «Halyqtyń quaty – ziyalylarynda» degen eken Anton Pavlovich CHehov. Ásirese, qazaq syndy eń bailyqtyń, jerúiyqtyń, jalpaqtan-jalpaq saiyn dalynyń ústinde otyrǵan halyqtyń qaimaq-kilegeiin sypyryp, kúsh-quatsyz, aqyl-oisyz, parasatsyz, kóz-qúlaqsyz qaldyru bolьsheviktik keńes imperiyasynyń memlekettik auqymdaǵy mańyzdy sayasat, túpki maqsaty bolǵandyǵy qazir eshkimge kúmán tudyrmasa kerek. Súrginge úshyraǵan qúrbandyqtar sanyna qarap otyryp, jańaǵy oiǵa odan ári beki túsesiń. 20-30-shy jyldardaǵy eń auyr soqqyny ár deńgeidegi qazaq ziyalylary kórdi. Búkil Orta Aziyada, Keńestiń túrkilik shyǵysynda eń shoqtyǵy biigi de osy qazaq ziyalylary bolatyn. Zymiyan, ákki sayasat degenine jetti. Qazaq ziyaly sondai oisyraǵannyń ornyn áli kúnge deiin toltyra alǵan joq desek, qatelese qoimaspyz.
– Máke, endi áńgime betin 1937-1938 jylǵy sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryna qarai búrsaq degen ótinish bar.
– Ózim de soǵan kele jatyrmyn. «Ádilet» qoǵamynyń 1992 jylǵy qazan aiyndaǵy bir jinalysynda júregimdi tebirentip, júikemdi qozǵaǵan bir oqiǵa boldy. Ol 1938 jylǵy aqpannyń ayaǵy men nauryzdyń basynda Almatyda jappai atylyp ketken zichlylardyń tizimin kóruim edi. Qújat qoiylǵan jerde sony óz kózimmen kórip, oqyp, zerttep shyqtym. Dereu sol arada statistikalyq taldau jasai bastadym.
Taldaudy júielei kelgende: 25 aqpannan 13 nauryzǵa deiin 631 adam atylǵan eken. Kún saiyn orta eseppen 43 adamdy atyp otyrǵan. Eń az atqandary – 37. Eń kóbi – sońǵy kúni atylǵan adam sany – 56-ǵa jetken. Qandy qasapty 15 kún ishinde ayaqtap bolǵan. Búl jazyqsyz qúrbandyqtar búkil Qazaqstan boiynsha 1937-1938 jyldary atylyp ketken 30 myń adamnyń 5 bóliginen artyq eken. Osy kezde Almatyda ǵana emes, múndai zúlmatty hasab respublikanyń barlyq oblys jáne audan ortalyqtarynda júrgizilip jatqan bolatyn.
Al, endi múndai ǵalamat zobalandy kim úiymdastyrdy degen súraqqa keleiik. Búlardyń bári de tikelei Máskeudiń núsqauymen, tek Máskeudiń sheshimimen KSRO Joǵarǵy soty áskeri kollegiyasy kóshpeli sessiyasynyń úkimimen atylǵan adamdar. Bir ǵajaby, Máskeu osynshama qazaq ziyalysyn typ-tipyl etip qanǵa búktirip, qasap jasau úshin bir ǵana ókilin – divvoenyurist Goryachevti ǵana jiberudi ábden jetkilikti dep tapqan.
– Atylǵandardyń últtyq qúramyna narazy shyǵarsyz?
– Jendet qoly jelkesin qiǵan sol 631 adamnyń 70-75 bóligi qazaq ziyalylary. Sol kezde Almatydaǵy qazaq túrǵyndarynyń úlesi 7-8 bólikten aspaityn. Al, atylǵandardyń ishinde qazaqtyń úles salmaǵy basqa últ ókilderimen salystyrǵanda on ese joǵary bolǵan. Aitalyq, jańaǵy 7-8 bóliktiń ishinde memleket, partiya qyzmetindegiler kóp boldy degenniń ózinde de atylǵan qazaq slavyan tektilerden san ese kóp. Búl – ákki zymiyandyq, halyqtyń kilegeiin qasaqana sypyru, sayasi súrgin ekenin dáleldeid. Ziyalylarynan aiyrylǵan últtyń intellektisi, ruhani kúsh-quaty tómendeidi. Tizimdegi orys, europalyq familiyalar ishinen men ataqty, belgili adamdardy kezdestire almadym. Onyń esesine qazaqtyń sol kezdegi asyl arystary túgeldei kógendelip, ústalyp, atylyp jiberilgeni baiqalady. Bári tanys esimder, bári últ qorǵany, últ maqtanyshtary.
– Máke, 28 aqpanda atylǵandardyń ishinde sizdiń ákeńizdiń inisi, azamat soǵysynyń batyry, Sáken Seifullinniń áigili «Tar batyry, taiǵaq keshuinde» suretteletin Múhametqali Tátimov te bar. Osy kisi turaly birer sóz aitsańyz?
– Aǵaǵa taǵylǵan aiyp: japon imperializmniń agenti, Qazaqstandy Reseiden bólip, derbes memleket etuge úmtylǵan, ózi áskeri adam retinde bolashaq derbes Qazaqstannyń Qorǵanys ministri bolmaqshy. Tergeu kezinde kiteliniń qaltasyna sondai arandatushy zapiska salyp jibergen.
Múhametqali aǵa qazaq júmysshylarynan shyqqan alǵashqy bolьshevikterdiń biri edi. Qyzyl tu ordenimen nagradtalǵan birinshi qazaq. Qazaq Respublikasynyń alǵashqy Eńbek narkomy, keiin Densaulyq saqtau norkamy bolǵan. Kezinde Semei gubkomynda Ejovpen birge istegen. Qaraly tizimniń ishinen bizdiń aǵaidyń da aty tabyluy meniń kóńilimdi bosatyp, qatty tolǵandyrdy.
1938 jyldyń 25 aqpanynda Sanjar Aspandiyarov, Qúdaibergen Júbanov, Temirbek Júrgenov, Úzaqbai Qúlymbetov, Izmúhan Qúramysov, Seitqali Meńdeshev, Sáken Seifullin, Iliyas Qabylov, Beiimbet Mailin, Júmat SHanin, 28-i kúni Oraz Jandosov, 3 nauryz kúni Maǵaz Masanshy, Abdolla Rozybaqiev, Ábilqaiyr Dosovtar atylǵan.
Sóitip, qazaq halqynyń ziyalylaryna kelgen qandy zaual osylai jalǵasa bergen. Últ qaimaǵyn sypyrǵan sol zaualǵa búgingi úrpaqtyń qarǵystan basqa aitary joq.
Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti. №58. 1997. -4 b.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
