ءبىزدىڭ جەتكەن بيىگىمىز، جيناعان ابىروي-اتاعىمىز ءبىر نارسەگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىن ساقتايتىن، «ادال ەڭبەك ەتۋدى، ەڭبەكپەن تاپقان قارا نان، ەڭبەكسىز تاپقان جال-جايا، قازى-قارتادان ارتىقتىعىن» (بازار جىراۋ) ساناسىنا سىڭىرگەن ۇلتجاندى ۇرپاق تاربيەلەۋگە باعىتتالادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق قازاق بولعالى قايماعى بۇزىلماي، تازا، ءمولدىر، كىرشىكسىز قالپىمەن ءجىبىن ۇزبەي كەلە جاتقان قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ول وزگەشە بوياۋ، ەرەكشە سەزىم، سىرلى اۋەنىمەن دە جاندى ەلىتەدى. سوندىقتان دا كەشەگى اقان سەرى، ءبىرجان سال، ۇكىلى ىبىراي، بالۋان شولاق، سەگىز سەرى سياقتى دانالاردىڭ ءىزىن جالعاپ وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى، الپىسىنشى جىلدارى قازاق مۋزىكا ونەرىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان تاماشا كومپوزيتورلار ومىربەك بايدىلداەۆ، بەكەن جاماقاەۆ، ءابىلاحات ەسباەۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، ءشامشى قالداياقوۆ سىندى ءبىرتۋار ازاماتتار جۇلدىزداي جارقىراپ، جۇرت جۇرەگىنەن ورىن الدى. سول قاتاردا مۇراتحان ەگىنباەۆ تا بولدى.
بەلگىلى اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ مۇراتحان تۋرالى: «ءبىز جەتىسۋ وڭىرىندەگى ايگىلى دارىندارىمىز اقىن سارا، ءىلياس جانسۇگىروۆ، مۇقان تولەباەۆتى ەسكە الساق، مەن سولارعا جالعاپ مۇراتحان ەگىنباەۆتىڭ دا ەسىمىن اتار ەدىم. كوزگە قوراش كورىنگەنىمەن، تۇلپار بايگە جولىندا ايقىندالادى عوي. مۇراتحان دا ءوزىنىڭ تۇلپارلىعىن سولاي تانىتىپ كەلەدى» دەگەن بولاتىن. البەتتە، وسىلاي باعا بەرىلۋىنىڭ دە وزىندىك سەبەبى بار.
ەشقانداي مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق مۇراتحاننىڭ تالانتى ەڭ العاش رەت توعىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە (1957ج.) مۇقاعالي ماقاتەۆتىڭ سوزىنە جازعان «ساعىندىم» دەگەن انىمەن كوپشىلىك جۇرەگىنە جول تارتتى. سول تۇستا انسۇيەر قاۋىم اۆتوردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسە دە بىردەن كوتەرىپ اكەتكەن. كەيىن قانات، ايتكۇل قۇدايبەرگەنوۆتار قوس داۋىسپەن ورىنداعاندا ءان جاڭا قىرىنان تانىلىپ، ساحنادان تۇسپەيتىن بولدى. بۇل بالا سازگەردىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى بولسا دا تىڭنان تۇرەن سالعان تالانتىنىڭ ۇشقىنى ەدى.
مۇراتحان – باسقا ماماندىق يەسى بولعاندىقتان ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم الماعان ادام. الايدا ونىڭ ءان ونەرىنە دەگەن ۇمتىلىسىنا حالىقتىق مۋزىكانىڭ ىقپالى زور بولدى. جەتپىسىنشى، سەكسەنىنشى جىلدارى جازعان «اڭساعانىم، اۋىلىم»، «تۋعان ەلىم، تۋعان جەرىم»، «ءۇش ارىس» اندەرى سول تۇستاعى قايرات بايبوسىنوۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، بەكبولات تىلەۋحانوۆ سياقتى تانىمال انشىلەردىڭ تالعامىنا ساي كەلدى. ءداستۇرلى اندەرىمەن قاتار مۇراتحاننىڭ ەستراداعا ارناپ جازعان «سايگۇلىگىم»، «دوستار-اي»، «سەن مەنى ەسكە الدىڭ با؟» دەگەن اندەرى ماحمۇت تويكەنوۆ، مايرا نۇركەنوۆا، مايرا ءىلياسوۆا، ماقپال ءجۇنىسوۆالاردىڭ ورىنداۋىمەن انسۇيەر قاۋىمنىڭ جىلى قابىلداۋىنا بولەنىپ، حالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاق راديوسىنىڭ اۋە تولقىندا شىرقالىپ، ەل اراسىنا كەڭ تارادى. ءتىپتى، شەتەلدەگى قازاقتار مۇراتحاندى بىلمەسە دە، ونىڭ اندەرىن قۇمارتا ايتادى. وسى رەتتە، «ءۇش ارىس» ءانى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سەبەبى، بۇل ءان كەڭەس بيلىگىنىڭ قانى تامىپ تۇرعان 1ۇ83 جىلى جازىلدى.
تار كەزەڭدە بىرلەسىپ،
بار قاتەردى ءبىر كەشىپ،
ەڭىرەپ تۋعان ەلىم دەپ،
قازاقتىڭ ىرىلەرى،
ابايدىڭ ىنىلەرى،
ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت،
– دەپ كەلەتىن شىمىر ويمەن شيراتىلعان رۋحتى ءان جاستاردىڭ نامىسىن جانىپ، جىگەرىن ەرلەتتى. 1937 جىلى جازىقسىز اتىلعان تۇلعالاردىڭ حالقىنىڭ ىستىق قۇشاعىنا ورالعانىن بەينەلەگەن بۇل اۋەندى سول تۇستا تەبىرەنبەي تىڭداماعان ادام كەمدە-كەم. اۋەن مەن ءماتىننىڭ ۇندەستىگى، وركەسترگە وڭدەپ ءتۇسىرىلۋى مۋزىكا سالاسىنا جاڭالىق اكەلدى. ءتىپتى، 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە وسىنداي رۋحتى اندەر جاستارعا دەم بەردى، قايراتىن تاسقىنداتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا، 2000-جىلى رەسپۋبليكالىق «جاڭا عاسىر، جاڭا ءان» بايقاۋىندا اقىن تەمىرحان مەدەتبەكوۆتىڭ سوزىنە جازعان «ابىلاي» اتتى ءانى «ەلىم، جەرىم، قازاقستانىم، باتىرلىق، بايان – تاريحىم» نوميناتسياسى بويىنشا «گران-پري» جەڭىپ العانى وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
ەلىڭ ءۇشىن ايقاستىڭ،
جەرىڭ ءۇشىن شايقاستىڭ.
ۋا، حان يەم، ابىلاي،
ەشكىمنەن دە ىقپادىڭ.
نامىس تۋىن جىقپادىڭ،
ماڭدايداعى باعىم-اي.
تەڭىز قۇساپ بۇلقىندىڭ،
نايزاعاي بوپ سىلكىندىڭ،
ۋا، حان يەم ابىلاي!
، – دەپ ەسىمى قازاق تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىن بابا رۋحىن تىرىلتكەن تۋىندى جەكە داۋىستا حور مەن وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىندە ورىندالاتىن شوقتىعى بيىك ءان. ال 1991 جوڭعار الاتاۋىنىڭ توسىندە ءۇش مىڭ كيىز ءۇي تىگىلىپ، قازاق ساربازدارىنىڭ ۇلى قولباسشىسى قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. سالتاناتتى شارادا مۇراتحاننىڭ اقىن وراز جۇماشەۆتىڭ ولەڭىنە جازعان «قاراكەرەي قابانباي» ءان-تولعاۋى كونتسەرتتىك قويىلىمنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ، تىڭدارماننىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنگەن ەدى. بۇل ءان قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنىپ، بۇگىندە تەلەەكرانداردا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سول سياقتى «رايىمبەك بابا» (ءسوزى ب. باتىربەكقىز) ءانى مەن جالايىر رۋىنىڭ ەسكەلدى، بالپىق بيلەر مەن قابىليسا جىراۋدىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن «جاپىراق جايسىن ۇلاعات» (ءسوزى و. جۇماشەۆ) ءان-تولعاۋى مادەني-شارالاردىڭ شىرايىنا اينالسا، اقىن ساكەن يماناسوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «سايگۇلىك» ءانى الامان بايگەنىڭ ءان ۇرانىنا اينالعالى قاشان. «كەرتولعاۋ» (ءسوزى قۇتتىبەك باياندىنىكى) كۇردەلى مۋزىكالىق شىعارمالار قاتارىنا جاتاتىن ءان- تولعاۋ رەتىندە مۋزىكاتانۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان تۋىندى. ءان سوزىندەگى پالساپالىق ۇعىمدار مەن اۋەن ۇندەستىگى تەڭ تۇسكەن سونشا قاي كەز، قانداي تاريحي جاعدايعا بولسىن ساي كەلەتىندىگىمەن ەرەكشە. اقىن قانيپا بۇعىباەۆانىڭ سوزىنە جازىلعان «وتان – انام»، وراز جۇماشەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «مايدانگەرلەر» ءانى مادەني شارالاردا ساحنانىڭ سانىنە اينالعانىن دا جۇرت بىلەدى. ال ەستراداعا ارناپ جازعان تۋىندىلارى جاستاردىڭ جۇرەگىن جىلىتىپ جۇرگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ءيا، اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاقتىڭ قارا ولەڭىن «شەكپەن جاۋىپ» ءوڭىن كىرگىزسە، مۇراتحان ەگىنباەۆ قازاق ءان ونەرىنىڭ تۇرلەنۋىنە دە سونداي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتىر.
قيىندىعى جوق ءومىر قىزىقسىز. وسىنداي جەتىستىگىنىڭ ارقاسىندا مۇراتحان ەگىنباەۆ 2003 جىلى كومپوزيتور دۇنگەنباي بوتباەۆ پەن قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ پلەنۋم مۇشەسى مىڭجاسار ماڭعىتاەۆتىڭ ىقپالىندا قازاقستان كويپوزيتورلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلداندى. ارينە، ەشقانداي مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق ادام ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەتىستىك. ول – ونەر قۇدىرەتىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
بۇعان دەيىندە سازگەردىڭ «ءانىم مەنىڭ – الاشىم» اتتى ءان جيناعى باسپادان شىعىپ، انسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەنىن بىلەمىز. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن شىققان «تاريحي، بابالار جانە دانالار تۋرالى تولعاۋ اندەر»، «تۋعان ەل، تۋعان جەر جانە وتانسۇيگىشتىك تۋرالى اندەر» جانە «ماحاببات، دوستىق جانە جاستىق شاق تۋرالى ليريكالىق اندەر» سياقتى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كىتاپقا سازگەردىڭ 200-گە جۋىق ءانى ەنگەن. ونىڭ دەنى حالىق اراسىندا ورىندالىپ جۇرگەن تۋىندىلار سانالادى. بۇل مۇراتحاننىڭ ناعىز سازگەرلىك بولمىسىن پاش ەتكەن ەرەكشە ەڭبەك رەتىندە قابىلداندى.
مىنە، ەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا سازگەردىڭ «بابالار ءۇنى» اتتى ەكى تومدىق اندەر توپتاماسى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلۋعا دايىن. «Astana Press Group» باسپاسىندا باسىلعان ەكى كىتاپتا ونىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترى مەن حور سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالاتىن جانە جەكە وركەستر نەمەسە حور مەن جەكە داۋىستارعا ارنالعان تۋىندىلارى جيناقتالعان.
ءبىرىنشى كىتاپ مەملەكەت قايراتكەرى، قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ارحيتەكتور شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «قازاق ەلى» انىمەن باستالادى. ودان ارى «قازاق ەلى»، «ابىلاي»، «قاراكەرەي قابانباي»، «رايىمبەك بابا»، «اڭىراقاي»، «جالمەندە بي ءپىشانىم»، «ابايىم»، «جامبىل اتا» «شوقان»، «مۇقان سازگەر»، «مامان تۇرىسبەك» سياقتى باتىر بابالار مەن «جولبارىس جۇرەك جىراۋلار» اتتى جىراۋلارعا ارنالعان ءان-تولعاۋلار مەن ۇلى اقىندارىمىزدىڭ بەينەسىن سومداعان تۋىندىلارى انسۇيەر قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرمايدى. ال ەكىنشى كىتاپقا ماحاببات، سۇيىسپەنشىلىك، ومىرگە قۇشتارلىق، پاتريوتتىق باعىتتا جازىلعان تۋىندىلارى مەن استانا قالاسىنىڭ ايشىعىن مۋزىكا تىلىمەن ورنەكتەگەن اندەرى جانە كۇيلەرى ەنگەن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ءور ەلىم» انىمەن جالعاسادى.
بەيمازا مىناۋ زامانعا،
بەرىك قىپ قويدىڭ توسقاۋىل.
ۇرانىڭ سەنىڭ ءاماندا،
ادامعا ادام دوس-باۋىر.
ەرىكتى ەلدىڭ بەرىك قىپ قويدىڭ،
كوگىلدىر تارتقان جالاۋىن،
– دەگەن شۋماقتاعى سوڭعى ەكى تارماقتى قايىرما رەتىندە سازگەردىڭ ءوزى قوسقان. بۇل اقىن ولەڭىنە دەگەن قيانات ەمەس، قايتا جاڭارعان ءداۋىردى ايشىقتاپ تۇرعانداي سەزىلەدى. وسى سياقتى مۇراتحان شىعارماشىلىعىندا اقىنداردىڭ ءسوزىن ەلەپ، ەكشەپ، انگە لايىقتاپ وتىرۋ ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان ونىڭ تۋىندىلارىنداعى ءان مەن ءسوز ءوزارا قابىسىپ، جاراسىم تاۋىپ تۇرادى. بۇل دا جاس كومپوزيتورلارعا كورسەتكەن ۇلگى ىسپەتتى.
البەتتە، سازگەردىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن ەستراداعا ارناپ جازعان اندەرى دە جەتكىلىكتى. دەسە دە، كەيبىر مىقتى دەگەن مۋزىكانتتاردىڭ ءوزى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي وركەستر مەن حورعا ارناپ ءان جازۋدان جاسقانشاقتايتىنى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى، مۇنداي كۇردەلى تاقىرىپقا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. بىراق مۇراتحان ەگىنباەۆ بۇل تاقىرىپقا جاسقانباي بارىپ، دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. وسىلاي شىعار تۇعىرىنىڭ تىم بيىكتە ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. ويتكەنى، ونىڭ ساناسىنان شالقىپ شىققان اۋەن مەن ىرعاق ءداستۇرلى انشىلىكتىڭ قۇدىرەتىنەن تىنىستادى. تۋىندىلارى وزىندىك اۋەزدىلىگى مەن حالىقتىق داستۇرگە جاقىندىعىمەن ەرەكشەلەندى. اندەرىن تىڭداساڭىز كوز الدىڭىزعا كەڭ-بايتاق قازاق دالاسى ەلەستەيدى، جۇسان ءيىسى اڭقىعان جۇپار اۋا تاناۋىڭدى قىتىقتايدى. بىردە ارعىماق اتقا مىنگەن باتىر بەينەسى ەلەستەسە، ەندى بىردە مايداقوڭىر دالا تىرشىلىگى جانارىڭدى جاۋلاپ الادى.
قاي قىرىنان كەلسەك تە، مۇراتحان اندەرى الميساقتان بەرى ءجىبىن ۇزبەي كەلە جاتقان دالا مۋزىكاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى سەزىلەدى. ونەردە ءوزىم-بىلەمدىك ابىروي اپەرمەيدى. ال وزىنە دەيىنگىلەردىڭ وي ورامىن كەزىپ، پاراسات تەڭىزىنە سۇڭگىسە عانا ءىنجۋ-مارجان، لاعىلعا قويىن-قونىشى تولادى. ەڭ باستىسى، ول سوڭىنا «قىپ-قىزىل شوقتان سۋىرىپ الىپ زەرگەرلەر سۋعا سالعان سەرتكە ۇستار سەمسەر-الماستاي» مۇرا قالدىرعان سازگەر. ۇلتتىق مۇرات، مەملەكەتتىك مۇددەنى ءوز قارا باسىنىڭ پايداسىنان جوعارى قويعان تالانت يەسى.
قاجەت انداس
ءبىزدىڭ جەتكەن بيىگىمىز، جيناعان ابىروي-اتاعىمىز ءبىر نارسەگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىن ساقتايتىن، «ادال ەڭبەك ەتۋدى، ەڭبەكپەن تاپقان قارا نان، ەڭبەكسىز تاپقان جال-جايا، قازى-قارتادان ارتىقتىعىن» (بازار جىراۋ) ساناسىنا سىڭىرگەن ۇلتجاندى ۇرپاق تاربيەلەۋگە باعىتتالادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق قازاق بولعالى قايماعى بۇزىلماي، تازا، ءمولدىر، كىرشىكسىز قالپىمەن ءجىبىن ۇزبەي كەلە جاتقان قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ول وزگەشە بوياۋ، ەرەكشە سەزىم، سىرلى اۋەنىمەن دە جاندى ەلىتەدى. سوندىقتان دا كەشەگى اقان سەرى، ءبىرجان سال، ۇكىلى ىبىراي، بالۋان شولاق، سەگىز سەرى سياقتى دانالاردىڭ ءىزىن جالعاپ وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى، الپىسىنشى جىلدارى قازاق مۋزىكا ونەرىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان تاماشا كومپوزيتورلار ومىربەك بايدىلداەۆ، بەكەن جاماقاەۆ، ءابىلاحات ەسباەۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، ءشامشى قالداياقوۆ سىندى ءبىرتۋار ازاماتتار جۇلدىزداي جارقىراپ، جۇرت جۇرەگىنەن ورىن الدى. سول قاتاردا مۇراتحان ەگىنباەۆ تا بولدى.
بەلگىلى اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ مۇراتحان تۋرالى: «ءبىز جەتىسۋ وڭىرىندەگى ايگىلى دارىندارىمىز اقىن سارا، ءىلياس جانسۇگىروۆ، مۇقان تولەباەۆتى ەسكە الساق، مەن سولارعا جالعاپ مۇراتحان ەگىنباەۆتىڭ دا ەسىمىن اتار ەدىم. كوزگە قوراش كورىنگەنىمەن، تۇلپار بايگە جولىندا ايقىندالادى عوي. مۇراتحان دا ءوزىنىڭ تۇلپارلىعىن سولاي تانىتىپ كەلەدى» دەگەن بولاتىن. البەتتە، وسىلاي باعا بەرىلۋىنىڭ دە وزىندىك سەبەبى بار.
ەشقانداي مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق مۇراتحاننىڭ تالانتى ەڭ العاش رەت توعىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە (1957ج.) مۇقاعالي ماقاتەۆتىڭ سوزىنە جازعان «ساعىندىم» دەگەن انىمەن كوپشىلىك جۇرەگىنە جول تارتتى. سول تۇستا انسۇيەر قاۋىم اۆتوردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسە دە بىردەن كوتەرىپ اكەتكەن. كەيىن قانات، ايتكۇل قۇدايبەرگەنوۆتار قوس داۋىسپەن ورىنداعاندا ءان جاڭا قىرىنان تانىلىپ، ساحنادان تۇسپەيتىن بولدى. بۇل بالا سازگەردىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى بولسا دا تىڭنان تۇرەن سالعان تالانتىنىڭ ۇشقىنى ەدى.
مۇراتحان – باسقا ماماندىق يەسى بولعاندىقتان ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم الماعان ادام. الايدا ونىڭ ءان ونەرىنە دەگەن ۇمتىلىسىنا حالىقتىق مۋزىكانىڭ ىقپالى زور بولدى. جەتپىسىنشى، سەكسەنىنشى جىلدارى جازعان «اڭساعانىم، اۋىلىم»، «تۋعان ەلىم، تۋعان جەرىم»، «ءۇش ارىس» اندەرى سول تۇستاعى قايرات بايبوسىنوۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، بەكبولات تىلەۋحانوۆ سياقتى تانىمال انشىلەردىڭ تالعامىنا ساي كەلدى. ءداستۇرلى اندەرىمەن قاتار مۇراتحاننىڭ ەستراداعا ارناپ جازعان «سايگۇلىگىم»، «دوستار-اي»، «سەن مەنى ەسكە الدىڭ با؟» دەگەن اندەرى ماحمۇت تويكەنوۆ، مايرا نۇركەنوۆا، مايرا ءىلياسوۆا، ماقپال ءجۇنىسوۆالاردىڭ ورىنداۋىمەن انسۇيەر قاۋىمنىڭ جىلى قابىلداۋىنا بولەنىپ، حالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاق راديوسىنىڭ اۋە تولقىندا شىرقالىپ، ەل اراسىنا كەڭ تارادى. ءتىپتى، شەتەلدەگى قازاقتار مۇراتحاندى بىلمەسە دە، ونىڭ اندەرىن قۇمارتا ايتادى. وسى رەتتە، «ءۇش ارىس» ءانى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سەبەبى، بۇل ءان كەڭەس بيلىگىنىڭ قانى تامىپ تۇرعان 1ۇ83 جىلى جازىلدى.
تار كەزەڭدە بىرلەسىپ،
بار قاتەردى ءبىر كەشىپ،
ەڭىرەپ تۋعان ەلىم دەپ،
قازاقتىڭ ىرىلەرى،
ابايدىڭ ىنىلەرى،
ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت،
– دەپ كەلەتىن شىمىر ويمەن شيراتىلعان رۋحتى ءان جاستاردىڭ نامىسىن جانىپ، جىگەرىن ەرلەتتى. 1937 جىلى جازىقسىز اتىلعان تۇلعالاردىڭ حالقىنىڭ ىستىق قۇشاعىنا ورالعانىن بەينەلەگەن بۇل اۋەندى سول تۇستا تەبىرەنبەي تىڭداماعان ادام كەمدە-كەم. اۋەن مەن ءماتىننىڭ ۇندەستىگى، وركەسترگە وڭدەپ ءتۇسىرىلۋى مۋزىكا سالاسىنا جاڭالىق اكەلدى. ءتىپتى، 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە وسىنداي رۋحتى اندەر جاستارعا دەم بەردى، قايراتىن تاسقىنداتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا، 2000-جىلى رەسپۋبليكالىق «جاڭا عاسىر، جاڭا ءان» بايقاۋىندا اقىن تەمىرحان مەدەتبەكوۆتىڭ سوزىنە جازعان «ابىلاي» اتتى ءانى «ەلىم، جەرىم، قازاقستانىم، باتىرلىق، بايان – تاريحىم» نوميناتسياسى بويىنشا «گران-پري» جەڭىپ العانى وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
ەلىڭ ءۇشىن ايقاستىڭ،
جەرىڭ ءۇشىن شايقاستىڭ.
ۋا، حان يەم، ابىلاي،
ەشكىمنەن دە ىقپادىڭ.
نامىس تۋىن جىقپادىڭ،
ماڭدايداعى باعىم-اي.
تەڭىز قۇساپ بۇلقىندىڭ،
نايزاعاي بوپ سىلكىندىڭ،
ۋا، حان يەم ابىلاي!
، – دەپ ەسىمى قازاق تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىن بابا رۋحىن تىرىلتكەن تۋىندى جەكە داۋىستا حور مەن وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىندە ورىندالاتىن شوقتىعى بيىك ءان. ال 1991 جوڭعار الاتاۋىنىڭ توسىندە ءۇش مىڭ كيىز ءۇي تىگىلىپ، قازاق ساربازدارىنىڭ ۇلى قولباسشىسى قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. سالتاناتتى شارادا مۇراتحاننىڭ اقىن وراز جۇماشەۆتىڭ ولەڭىنە جازعان «قاراكەرەي قابانباي» ءان-تولعاۋى كونتسەرتتىك قويىلىمنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ، تىڭدارماننىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنگەن ەدى. بۇل ءان قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنىپ، بۇگىندە تەلەەكرانداردا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سول سياقتى «رايىمبەك بابا» (ءسوزى ب. باتىربەكقىز) ءانى مەن جالايىر رۋىنىڭ ەسكەلدى، بالپىق بيلەر مەن قابىليسا جىراۋدىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن «جاپىراق جايسىن ۇلاعات» (ءسوزى و. جۇماشەۆ) ءان-تولعاۋى مادەني-شارالاردىڭ شىرايىنا اينالسا، اقىن ساكەن يماناسوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «سايگۇلىك» ءانى الامان بايگەنىڭ ءان ۇرانىنا اينالعالى قاشان. «كەرتولعاۋ» (ءسوزى قۇتتىبەك باياندىنىكى) كۇردەلى مۋزىكالىق شىعارمالار قاتارىنا جاتاتىن ءان- تولعاۋ رەتىندە مۋزىكاتانۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان تۋىندى. ءان سوزىندەگى پالساپالىق ۇعىمدار مەن اۋەن ۇندەستىگى تەڭ تۇسكەن سونشا قاي كەز، قانداي تاريحي جاعدايعا بولسىن ساي كەلەتىندىگىمەن ەرەكشە. اقىن قانيپا بۇعىباەۆانىڭ سوزىنە جازىلعان «وتان – انام»، وراز جۇماشەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «مايدانگەرلەر» ءانى مادەني شارالاردا ساحنانىڭ سانىنە اينالعانىن دا جۇرت بىلەدى. ال ەستراداعا ارناپ جازعان تۋىندىلارى جاستاردىڭ جۇرەگىن جىلىتىپ جۇرگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ءيا، اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاقتىڭ قارا ولەڭىن «شەكپەن جاۋىپ» ءوڭىن كىرگىزسە، مۇراتحان ەگىنباەۆ قازاق ءان ونەرىنىڭ تۇرلەنۋىنە دە سونداي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتىر.
قيىندىعى جوق ءومىر قىزىقسىز. وسىنداي جەتىستىگىنىڭ ارقاسىندا مۇراتحان ەگىنباەۆ 2003 جىلى كومپوزيتور دۇنگەنباي بوتباەۆ پەن قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ پلەنۋم مۇشەسى مىڭجاسار ماڭعىتاەۆتىڭ ىقپالىندا قازاقستان كويپوزيتورلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلداندى. ارينە، ەشقانداي مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق ادام ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەتىستىك. ول – ونەر قۇدىرەتىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
بۇعان دەيىندە سازگەردىڭ «ءانىم مەنىڭ – الاشىم» اتتى ءان جيناعى باسپادان شىعىپ، انسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەنىن بىلەمىز. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن شىققان «تاريحي، بابالار جانە دانالار تۋرالى تولعاۋ اندەر»، «تۋعان ەل، تۋعان جەر جانە وتانسۇيگىشتىك تۋرالى اندەر» جانە «ماحاببات، دوستىق جانە جاستىق شاق تۋرالى ليريكالىق اندەر» سياقتى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كىتاپقا سازگەردىڭ 200-گە جۋىق ءانى ەنگەن. ونىڭ دەنى حالىق اراسىندا ورىندالىپ جۇرگەن تۋىندىلار سانالادى. بۇل مۇراتحاننىڭ ناعىز سازگەرلىك بولمىسىن پاش ەتكەن ەرەكشە ەڭبەك رەتىندە قابىلداندى.
مىنە، ەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا سازگەردىڭ «بابالار ءۇنى» اتتى ەكى تومدىق اندەر توپتاماسى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلۋعا دايىن. «Astana Press Group» باسپاسىندا باسىلعان ەكى كىتاپتا ونىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترى مەن حور سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالاتىن جانە جەكە وركەستر نەمەسە حور مەن جەكە داۋىستارعا ارنالعان تۋىندىلارى جيناقتالعان.
ءبىرىنشى كىتاپ مەملەكەت قايراتكەرى، قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ارحيتەكتور شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «قازاق ەلى» انىمەن باستالادى. ودان ارى «قازاق ەلى»، «ابىلاي»، «قاراكەرەي قابانباي»، «رايىمبەك بابا»، «اڭىراقاي»، «جالمەندە بي ءپىشانىم»، «ابايىم»، «جامبىل اتا» «شوقان»، «مۇقان سازگەر»، «مامان تۇرىسبەك» سياقتى باتىر بابالار مەن «جولبارىس جۇرەك جىراۋلار» اتتى جىراۋلارعا ارنالعان ءان-تولعاۋلار مەن ۇلى اقىندارىمىزدىڭ بەينەسىن سومداعان تۋىندىلارى انسۇيەر قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرمايدى. ال ەكىنشى كىتاپقا ماحاببات، سۇيىسپەنشىلىك، ومىرگە قۇشتارلىق، پاتريوتتىق باعىتتا جازىلعان تۋىندىلارى مەن استانا قالاسىنىڭ ايشىعىن مۋزىكا تىلىمەن ورنەكتەگەن اندەرى جانە كۇيلەرى ەنگەن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ءور ەلىم» انىمەن جالعاسادى.
بەيمازا مىناۋ زامانعا،
بەرىك قىپ قويدىڭ توسقاۋىل.
ۇرانىڭ سەنىڭ ءاماندا،
ادامعا ادام دوس-باۋىر.
ەرىكتى ەلدىڭ بەرىك قىپ قويدىڭ،
كوگىلدىر تارتقان جالاۋىن،
– دەگەن شۋماقتاعى سوڭعى ەكى تارماقتى قايىرما رەتىندە سازگەردىڭ ءوزى قوسقان. بۇل اقىن ولەڭىنە دەگەن قيانات ەمەس، قايتا جاڭارعان ءداۋىردى ايشىقتاپ تۇرعانداي سەزىلەدى. وسى سياقتى مۇراتحان شىعارماشىلىعىندا اقىنداردىڭ ءسوزىن ەلەپ، ەكشەپ، انگە لايىقتاپ وتىرۋ ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان ونىڭ تۋىندىلارىنداعى ءان مەن ءسوز ءوزارا قابىسىپ، جاراسىم تاۋىپ تۇرادى. بۇل دا جاس كومپوزيتورلارعا كورسەتكەن ۇلگى ىسپەتتى.
البەتتە، سازگەردىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن ەستراداعا ارناپ جازعان اندەرى دە جەتكىلىكتى. دەسە دە، كەيبىر مىقتى دەگەن مۋزىكانتتاردىڭ ءوزى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي وركەستر مەن حورعا ارناپ ءان جازۋدان جاسقانشاقتايتىنى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى، مۇنداي كۇردەلى تاقىرىپقا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. بىراق مۇراتحان ەگىنباەۆ بۇل تاقىرىپقا جاسقانباي بارىپ، دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. وسىلاي شىعار تۇعىرىنىڭ تىم بيىكتە ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. ويتكەنى، ونىڭ ساناسىنان شالقىپ شىققان اۋەن مەن ىرعاق ءداستۇرلى انشىلىكتىڭ قۇدىرەتىنەن تىنىستادى. تۋىندىلارى وزىندىك اۋەزدىلىگى مەن حالىقتىق داستۇرگە جاقىندىعىمەن ەرەكشەلەندى. اندەرىن تىڭداساڭىز كوز الدىڭىزعا كەڭ-بايتاق قازاق دالاسى ەلەستەيدى، جۇسان ءيىسى اڭقىعان جۇپار اۋا تاناۋىڭدى قىتىقتايدى. بىردە ارعىماق اتقا مىنگەن باتىر بەينەسى ەلەستەسە، ەندى بىردە مايداقوڭىر دالا تىرشىلىگى جانارىڭدى جاۋلاپ الادى.
قاي قىرىنان كەلسەك تە، مۇراتحان اندەرى الميساقتان بەرى ءجىبىن ۇزبەي كەلە جاتقان دالا مۋزىكاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى سەزىلەدى. ونەردە ءوزىم-بىلەمدىك ابىروي اپەرمەيدى. ال وزىنە دەيىنگىلەردىڭ وي ورامىن كەزىپ، پاراسات تەڭىزىنە سۇڭگىسە عانا ءىنجۋ-مارجان، لاعىلعا قويىن-قونىشى تولادى. ەڭ باستىسى، ول سوڭىنا «قىپ-قىزىل شوقتان سۋىرىپ الىپ زەرگەرلەر سۋعا سالعان سەرتكە ۇستار سەمسەر-الماستاي» مۇرا قالدىرعان سازگەر. ۇلتتىق مۇرات، مەملەكەتتىك مۇددەنى ءوز قارا باسىنىڭ پايداسىنان جوعارى قويعان تالانت يەسى.
قاجەت انداس











