تۇستىكتەگى جەتىسۋلىقتار

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ەڭبەك موبيلدىلىك ورتالىعى، قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى بەيىمدەۋ جانە ىقپالداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلقايشا ءىلياسوۆانىڭ باستاۋىمەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ پەتروپاۆل قالاسىنداعى، ايىرتاۋ، اققايىڭ، تايىنشا، اقجار، مامليۋت اۋداندارىنداعى جەتىسۋلىق قونىس اۋدارۋشىلارمەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باعامداپ قايتتىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇگىندە 500 مىڭنان استام ادام تۇرادى. سوڭعى جىلدارى حالىق سانىنىڭ ازايۋى بايقالادى. دەگەنمەن، ىسكە اسىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن ينفراقۇرىلىمدىق وزگەرىستەر وبلىستىڭ دامۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ولار دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ مەن تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا ىشكى كوشى-قون باعدارلاماسى اياسىندا كوشىپ كەلەتىندەرگە ايرىقشا نازار اۋدارادى. بۇل ايماققا كوشىپ بارىپ، تىرشىلىگىن تۇزەگەن جەتىسۋلىقتادىڭ دا قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
ايتالىق، 2010 جىلدان بەرى ورتا جاسى 30-50 ارالىعىنداعى وڭتۇستىكقازاقستاندىق بىرنەشە وتباسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تەلجان، اشىكول، القاتەرەك جانە قوندىباي ەلدى مەكەندەرىنە قونىستانعانى تۋرالى دا دەرەك بار. 2017 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تۇركىستان، الماتى، جامبىل، قىزىلوردا، ماڭعىستاۋ وبلىستارى مەن استانا، الماتى، شىمكەنت قالالارىنان 9120 ادام كوشىپ كەلگەن. بىلتىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا، سونداي-اق، پاۆلودار، اباي، ۇلىتاۋ وڭىرلەرىنە ەرىكتى تۇردە كوشىپ كەلگەن نەمەسە شاقىرىلعان 1 595 وتباسى ءۇشىن جالپى 6 100 كۆوتا بەرىلگەن. بيىلعى قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا قازاقستاندا ىشكى كوشى-قونعا قاتىسقان 417 573 ادام تىركەلىپتى. ولار نەگىزىنەن ءبىلىم، عىلىم، مەديتسينا، سەرۆيس، تەحنيكا، ءوندىرىس، مادەنيەت، اۋىل شارۋاشىلىعى، تەلەكوممۋنيكاتسيا، الەۋمەتتىك قىزمەت سالالارىنا مامان رەتىندە الىندى. سولاردىڭ ءبىرى – ايىرتاۋ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە جۇمىس ىستەيتىن بەرىكبول دۇيسەنبايۇلى:
– جەتىسۋدىڭ جايما-شۋاق دالاسىن ارتقا تاستاپ، سولتۇستىككە قاراي جول تارتۋ – ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن وڭاي شەشىم بولعان جوق. سولتۇستىك قازاقستان ءبىزدى سالقىن قاباعىمەن قارسى الدى. ايازدى قىسى، قاتاڭ كليماتى وڭتۇستىكتىڭ كۇن شۋاعىنا ۇيرەنگەن بىزگە العاشىندا اۋىر ءتيدى. تاعى ءبىر توسىن جاعداي – تىلدىك ورتا. كوپشىلىك ورىسشا سويلەيدى، بىزگە بەيىمدەلۋ ءبىراز ۋاقىتتى تالاپ ەتتى. دەگەنمەن، بالالارىمىز كەلىپ، اۋىل مەكتەبىندەگى وقۋشىلار سانىنىڭ ارتۋى كوڭىلگە دەمەۋ بولدى. بۇرىنعى 20 بالانىڭ ورنىنا بۇگىندە 60-قا جۋىق شاكىرت ءبىلىم الىپ ءجۇر. بۇل – ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزدىڭ دە ءبىر ناتيجەسى.
ارينە، قيىندىقسىز ءىس بولمايدى. بىزگە بەرىلگەن ۇيلەردىڭ كوبى ەسكىرگەن، جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. قونىس اۋدارۋشىلار نەگىزىنەن وسىعان شاعىمدانىپ ءجۇر. جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋ، تۇرمىستىڭ قيىندىعى تالايدىڭ جىگەرىن سىنادى. كەيبىرەۋلەر قايتادان ەلگە قايتىپ تا كەتتى. سوعان قاراماستان، ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلگەن قولداۋدىڭ يگىلىگىن دە كوردىك. جولعا قارجىلاي كومەك، جالعا الۋ شىعىنىن جابۋ، جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى بار. بىراق باعدارلامانىڭ ءوزى كەيدە جۇيەلى ەمەس كورىنەدى. ماماندىعى سۇرانىسقا ساي كەلمەگەندەر بوس قالادى، ال ەڭبەك كۇشى قاجەت جەرگە ءاردايىم لايىقتى ادامدار كەلە بەرمەيدى. باسىندا قينالساق تا وسىندا قالۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى اۋىلعا جان ءبىتىرۋ – ءبىزدىڭ دە، بالالارىمىزدىڭ دا بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. جاڭا قونىس – جاڭا سىناق، سونىمەن بىرگە جاڭا ءۇمىت. قازىر بارىنە ۇيرەنىپ كەتتىك، – دەيدى.

«جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا حالىقتى قونىستاندىرۋدا بەلسەنە جۇمىس اتقارىپ، ەڭبەك رەسۋرستارى تاپشىلىعىن رەتتەۋگە باعىتتالدى. جالپى قىزىلجار ايماعىندا بالا تۋۋدى ىنتالاندىرۋ، وتباسىلاردى قولداۋ، كوشى-قوندى ءتيىمدى باسقارۋ، سونداي-اق، ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ نەگىزگى باعىت رەتىندە بەلگىلەنگەن.

سولتۇستىك قازاقستانعا سوڭعى جىلدارى جەتىسۋ وبلىسىنان دا كوپتەگەن وتباسى قونىس اۋدارۋدا. 2023 جىلى وڭىرگە بارلىعى 711 وتباسى نەمەسە 2460 ادام كوشىپ كەلدى. ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ وبلىسىنان 21 وتباسى (97 ادام) قونىس اۋدارعان. 2024 جىلى قونىس اۋدارۋشىلار سانى شامامەن تۇراقتى دەڭگەيدە بولدى. بارلىعى 710 وتباسى نەمەسە 2340 ادام قونىستاندى. سونىمەن قاتار، 105 وتباسى (207 ادام) قانداس رەتىندە كەلدى. بيىل 46 وتباسى (216 ادام) كوشىپ كەلگەن. بيىلعى جوسپار بويىنشا، وڭىرگە جۇمىس كۇشى ارتىق ايماقتاردان 2969 ادام جانە 175 قانداس قابىلدانباق. جالپى، 2020-2024 جىلدار ارالىعىندا جەتىسۋ وبلىسىنان سولتۇستىككە 121 وتباسى نەمەسە 549 ادام قونىس اۋداردى.

دەگەنمەن ساراپشىلار باعدارلامانىڭ ناتيجەلى ەمەس ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. ولار كوبىنەسە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا ساي كەلمەيتىن توپتاردى جۇمىسسىزدار، قارىزعا باتقاندار دەپ سيپاتتايدى. ولارعا سولتۇستىكتە ناقتى سۇرانىس بولماۋى (ياعني ماماندىقتارى سايكەس كەلمەۋى)، سونداي-اق، كليماتتىق قيىندىقتار، مەنتاليتەت ايىرماشىلىعى جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ تومەندىلىگى كەدەرگى بولادى. سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ تا باعدارلامانى قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن ۇسىنعان.

قىسقاسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا وڭتۇستىكتەن تۇرعىنداردى كوشىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ باعدارلامالارى ىسكە اسۋدا. قارجىلىق كومەك، تۇرعىن ءۇي، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ سەكىلدى نەگىزگى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. دەگەنمەن، باعدارلامانىڭ شىنايى اسەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۇرانىس پەن ۇسىنىستى سايكەستەندىرۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە بەيىمدەلۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىستار ءجيى ايتىلادى.

قىزىلجار ءوڭىرى – تابيعاتى سۇلۋ، شۇرايلى ولكە. مۇنداعى كەڭ جازيرا دالا مەن قالىڭ ورمان-توعايدىڭ سۇلۋلىعى تالايدىڭ جۇرەگىن باۋراپ كەلەدى. كوكتەمدە كوك مايساعا ورانعان القاپ جاز شىعا قۇلپىرىپ، التىن دانگە تولادى. جايقالعان ەگىن دالاسى – ەلدىڭ بەرەكەسى، اۋىلدىڭ نەسىبەسى. ال كۇزدە ورمان-توعاي سارى مەن قىزىلعا بويالىپ، كورگەن جاندى تامساندىرادى. بۇل ءوڭىردىڭ ورمانى – ناعىز قازىنا. قاراعاي مەن قايىڭ ارالاس وسكەن توعاي تازا اۋاسىمەن، جانعا جايلى تىنىشتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قۇس ءۇنى مەن جاپىراق سىبدىرى تابيعاتتىڭ اسەم سيمفونياسىنداي. سولتۇستىكتىڭ كوركى – تەك كوزدىڭ قۋانىشى عانا ەمەس، ەلدىڭ ىرىسى دا. ورمان-توعايى، نۋ دالاسى – بولاشاق ۇرپاققا امانات، تابيعات سىيى.

سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇمسا تابيعاتىن ءسوز ەتكەندە، الدىمەن يمانتاۋ مەن

شالقار كولدەرى ويعا ورالادى. تاۋ مەن توعايدى باۋراي جايعاسقان بۇل ءوڭىر تابيعاتتىڭ ناعىز ءىنجۋ-مارجانى. وسى جولى ايىرتاۋ اۋداندىق مانساپ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان قوجاحيموۆتىڭ باستاۋىمەن يمانتاۋ-شالعار دەمالىس ايماعىنا بارىپ، ونداعى جەتىسۋلىقتارمەن كەزدەسىپ قايتتىق.

– جاز شىعا كولدىڭ ايدىنى ايناداي جارقىراپ، سايالى ورمانعا ساياحاتشىلار تولىعادى. قاراعاي مەن قايىڭ ارالاس وسكەن توعاي جانعا تىنىس، دەنساۋلىققا شيپا. قۇستىڭ سايراعان ءۇنى، سامال جەلدىڭ سىبدىرى تابيعاتتىڭ اسەم اۋەنىندەي. كول جاعاسىندا جايقالعان جاسىل شالعىن، قىپ-قىزىل قوڭىزگۇلدەر مەن سارعالداقتار ءوڭىردىڭ سۇلۋلىعىن ودان ءارى ايشىقتاي تۇسەدى. قىستا اق كورپەسىن جامىلعان تاۋ بوكتەرى شاڭعى تەبۋشىلەر مەن قىدىرۋشىلارعا ەرەكشە كوڭىل-كۇي سىيلايدى. يمانتاۋ–شالقار تەك تابيعاتىمەن عانا ەمەس، تاريحىمەن دە قىمبات، – دەيدى تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىن ەرەكشە ماقتان ەتكەن جولباستاۋشىمىز رۋسلان سايلاۋۇلى.

يمانتاۋ – شالقار كۋرورتتىق ايماعى – اۋداننىڭ باستى قازىناسى ەكەنى بەلگىلى. قازىر مۇندا 40-تان استام دەمالىس ورنى جۇمىس ىستەپ، ءبىر مەزگىلدە 3 مىڭنان استام قوناقتى قابىلداي الادى. ءوڭىر تاريحقا، كيەلى جەرلەرگە دە باي. بوتاي قونىسى، شوقان ءۋاليحانوۆ مۇراجايى، ايعانىم قونىسى، قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلار مەموريالى – ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتاتىن نىساندار. ۋاقىت تاۋىپ قاراساي مەن اعىنتاي باتىردىڭ مەموريالدى كەشەنىنە ءتاۋ ەتتىك. قىسقاسى، ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ الەۋەتى زور. تازا تابيعات، تاريحي مۇرا مەن جاڭا ينفراقۇرىلىم – ونىڭ «ەكىنشى بۋرابايعا» اينالۋىنا نەگىز بولۋدا.

تابيعاتتىڭ وسى ءبىر شۇرايلى مەكەنىنە دە قونىس اۋدارۋشىلار ىرگە تەۋىپ، بولاشاق جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرا باستاپتى. كورىپ كوڭىلىمىز تولدى. دەسە دە ولاردىڭ كەيبىر ۇسىنىس-تىلەگىن تىڭداپ، وسى جازبامىز ارقىلى اۋدان، وبلىس باسشىلارىنا قۇلاققاعىس ەتكىمىز كەلەدى.

– ءبىزدىڭ يمانتاۋ تابيعاتىمەن ەرەكشە. جازدا كول جاعاسى تۋريستەرگە تولىپ، قىستا شاڭعىمەن سىرعاناپ، تازا اۋامەن تىنىستايمىز. بۇل جەردىڭ شىرايى – ورمان-توعايى مەن ءمولدىر كولدەرى. سوڭعى جىلدارى تۋريزم دامىپ كەلەدى. جولدار جوندەلىپ، دەمالىس ورىندارى كوبەيدى. جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن دە بۇل قۋانىش – جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. ارينە، ءالى دە ىستەلەتىن شارۋا كوپ. بىراق ەڭ باستىسى – تۋعان جەرىمىزدى قادىرلەپ، تابيعاتىن ساقتاۋ. بۇل وڭىردە قازاقتىڭ تالاي ارىسى ات ءىزىن سالعان، اڭىزعا اينالعان وقيعالار وتكەن. سوندىقتان دا ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، بولاشاق ۇرپاققا امان جەتكىزۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز، – دەيدى يمانتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بيبەك ابدىرازاق.

ايىرتاۋداعى اعايىندارمەن كەزدەسۋدەن سوڭ كوكشەتاۋ باعىتىمەن تايىنشا، ودان ارى اقجار اۋداندارىنا جولعا شىقتىق. ول جاقتا دا ءبىزدى كۇتىپ وتىرعان اعايىندار بار ەكەن. اقجار اۋدانى – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باتىسىندا ورنالاسقان، ورتالىعى – تالشىق اۋىلى. اقجار اۋدانى شاعىن بولعانىمەن، سولتۇستىك قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ وتىرعان ءوڭىر. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى الەۋەتى زور، حالقىنىڭ بىرلىگى مىقتى، كەلەشەگى نىق اۋدان. سوندىقتان بولار، مۇنداعى جەتىسۋلىقتاردىڭ دا جاعدايى جاقسى كورىندى. ءتىپتى، مەملەكەتتەن بەرىلگەن قايتارىمسىز گرانتپەن جەكە ءىسىن اشىپ، جوسپارىن جەتىلدىرىپ جاتقاندار كوپ ەكەن. سونىڭ ءبىرى – وتكەن جىلى تالدىقورعاننىڭ ىرگەسىندەگى كوكسۋ اۋدانىنان قونىس اۋدارعان جۇبانىش انەشتىڭ وتباسى اقجار اۋدانىنىڭ ورتالىعى تالشىن كەنتىنەن ءدامحانا اشىپتى. ال جۋىردا 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت الىپ، تاۋىق وسىرمەكشى.

– سولتۇستىككە قونىس اۋدارعاندا ەڭ ۇلكەن ارمانىمىز – ءوز كاسىبىمىزدى اشۋ ەدى. مەملەكەتتەن گرانت الىپ، سونىڭ ارقاسىندا شاعىن تسەحىمىزدى ىسكە قوستىق. بۇرىن ويعا العان جوسپارلارىمىز تەك ارمان بولىپ كورىنەتىن. ەندى، مىنە، جۇزەگە اسىپ وتىر. جاڭا ءىستىڭ اشىلۋى – تەك ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس، اۋىل ءۇشىن دە قۋانىش. جەرگىلىكتى جاستارعا جۇمىس تابىلدى، اۋىلعا جان ءبىتتى. ۇكىمەت بەرگەن قولداۋ بىزگە ۇلكەن سەنىم سىيلادى. وسىنداي مۇمكىندىككە يە بولعانىمىزعا ريزامىز. بۇل – جاڭا ءومىردىڭ باستاماسى، بولاشاعىمىزعا نىق قادام، – دەيدى اقجار اۋدانى، قۋلى كول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جۇبانىش انەش.

سولتۇستىك قازاقستاندا دارىگەر تاپشىلىعى بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار بۇل ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان جانە ولاردان بىرقاتار وڭ ناتيجە بار. اسىرەسە، قونىس اۋدارعان دارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەرگە مەملەكەت تاراپىنان تۇرعىن ءۇي بەرىلەدى نەمەسە جالداۋ اقىسى وتەلەدى. بۇل مامانداردىڭ تۇراقتاپ قالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي دارىگەردىڭ ءبىرىن اققايىڭ اۋداندىق ەمحاناسىنان كەزدەستىردىك. ءوزىن دانيار نۇرقاسىموۆ دەپ تانىستىرعان جاس جىگىت بۇل وڭىرگە قونىس اۋدارعانعا دەيىن اسفاندياروۆ اتىنداعى قازاق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، ءبىراز جىل الاكول اۋداندىق ەمحاناسىندا جۇمىس ىستەگەن.

– باعدارلاما اياسىندا كەلگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بىردەن تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. بۇل – جاس ماماندار ءۇشىن سەنىمدى قادام ءارى كاسىبي دامۋعا جول اشادى. سولتۇستىككە كەلگەن ماماندارعا ۇستەمەاقى مەن كوتەرمە جاردەماقى قاراستىرىلعان. بۇل – قارجىلىق ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى. اۋىلدىق جەرلەرگە دارىگەرلەردىڭ كەلۋى – حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ جاقىنداۋى دەگەن ءسوز. بۇل تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرىپ قانا قويماي، ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا دا سەرپىن بەرەدى. باعدارلامانىڭ ارقاسىندا جاس ماماندار تاجىريبە جيناقتاپ، بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جول تابادى. كوپتەگەن جاس دارىگەر بۇل مۇمكىندىكتى كاسىبي مانساپتاعى العاشقى قادام رەتىندە باعالاپ وتىر، – دەپ اعىنان جارىلدى دانيار نۇرقاسىموۆ.

ءتۇيىن:

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – تابيعاتى سۇلۋ، الەۋەتى زور ءوڭىر. سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. ارينە، قيىندىقتار دا بار: دەموگرافيالىق احۋال، قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ بەيىمدەلۋى، ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. بىراق وڭىرگە كەلگەن ءاربىر وتباسى اۋىلعا جان ءبىتىرىپ، مەكتەپكە بالا اكەلىپ، جاڭا تىنىس سىيلاپ وتىر. سولتۇستىكتىڭ شۇرايلى دالاسى مەن ورمان-توعايى – بولاشاق ۇرپاققا امانات. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋ مەن حالىقتىڭ ىنتاسى ۇيلەسىم تاپسا، سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەرتەڭى نۇرلى بولماق.

قاجەت انداس

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، №96. 6 قىركۇەك 2025.

Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى.