Soltústik Qazaqstan oblystyq eńbek mobildilik ortalyǵy, qandastar men qonys audarushylardy beiimdeu jáne yqpaldastyru bóliminiń basshysy Gúlqaisha Iliyasovanyń bastauymen Soltústik qazaqstannyń Petropavl qalasyndaǵy, Aiyrtau, Aqqaiyń, Taiynsha, Aqjar, Mamlyut audandaryndaǵy jetisulyq qonys audarushylarmen kezdesip, olardyń tynys-tirshiligin baǵamdap qaittyq.
Soltústik Qazaqstan oblysynda búginde 500 myńnan astam adam túrady. Sońǵy jyldary halyq sanynyń azayuy baiqalady. Degenmen, iske asyp jatqan investitsiyalyq jobalar men infraqúrylymdyq ózgerister oblystyń damu áleuetin arttyruǵa baǵyttalǵan. Olar demografiyalyq jaǵdaidy jaqsartu men túrǵyndardyń áleumettik bastamalaryn qoldau maqsatynda ishki kóshi-qon baǵdarlamasy ayasynda kóship keletinderge airyqsha nazar audarady. Búl aimaqqa kóship baryp, tirshiligin túzegen jetisulyqtadyń da qatary kóbeiip keledi.
Aitalyq, 2010 jyldan beri orta jasy 30-50 aralyǵyndaǵy ońtústikqazaqstandyq birneshe otbasy Soltústik Qazaqstan oblysynyń Teljan, Ashykól, Alqaterek jáne Qondybai eldi mekenderine qonystanǵany turaly da derek bar. 2017 jyldan beri iske asyrylyp kele jatqan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy ayasynda Túrkistan, Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystau oblystary men Astana, Almaty, SHymkent qalalarynan 9120 adam kóship kelgen. Byltyr Soltústik Qazaqstan oblysyna, sondai-aq, Pavlodar, Abai, Úlytau óńirlerine erikti túrde kóship kelgen nemese shaqyrylǵan 1 595 otbasy úshin jalpy 6 100 kvota berilgen. Biylǵy qańtar-nauryz ailarynda Qazaqstanda ishki kóshi-qonǵa qatysqan 417 573 adam tirkelipti. Olar negizinen bilim, ǵylym, meditsina, servis, tehnika, óndiris, mádeniet, auyl sharuashylyǵy, telekommunikatsiya, áleumettik qyzmet salalaryna maman retinde alyndy. Solardyń biri – Aiyrtau audandyq Mádeniet úiinde júmys isteitin Berikbol Dúisenbaiúly:
– Jetisudyń jaima-shuaq dalasyn artqa tastap, soltústikke qarai jol tartu – bizdiń otbasymyz úshin ońai sheshim bolǵan joq. Soltústik Qazaqstan bizdi salqyn qabaǵymen qarsy aldy. Ayazdy qysy, qatań klimaty ońtústiktiń kún shuaǵyna úirengen bizge alǵashynda auyr tidi. Taǵy bir tosyn jaǵdai – tildik orta. Kópshilik oryssha sóileidi, bizge beiimdelu biraz uaqytty talap etti. Degenmen, balalarymyz kelip, auyl mektebindegi oqushylar sanynyń artuy kóńilge demeu boldy. Búrynǵy 20 balanyń ornyna búginde 60-qa juyq shákirt bilim alyp júr. Búl – bizdiń kelgenimizdiń de bir nátijesi.
Árine, qiyndyqsyz is bolmaidy. Bizge berilgen úilerdiń kóbi eskirgen, jóndeudi qajet etedi. Qonys audarushylar negizinen osyǵan shaǵymdanyp júr. Jańa ortaǵa beiimdelu, túrmystyń qiyndyǵy talaidyń jigerin synady. Keibireuler qaitadan elge qaityp ta ketti. Soǵan qaramastan, Úkimet tarapynan berilgen qoldaudyń igiligin de kórdik. Jolǵa qarjylai kómek, jalǵa alu shyǵynyn jabu, júmysqa ornalasu múmkindigi bar. Biraq baǵdarlamanyń ózi keide júieli emes kórinedi. Mamandyǵy súranysqa sai kelmegender bos qalady, al eńbek kúshi qajet jerge árdaiym laiyqty adamdar kele bermeidi. Basynda qinalsaq ta osynda qaludy jón kórdik. Óitkeni auylǵa jan bitiru – bizdiń de, balalarymyzdyń da bolashaǵy úshin mańyzdy. Jańa qonys – jańa synaq, sonymen birge jańa úmit. Qazir bárine úirenip kettik, – deidi.
«Júmyspen qamtu – 2020» baǵdarlamasy Soltústik Qazaqstan oblysyna halyqty qonystandyruda belsene júmys atqaryp, eńbek resurstary tapshylyǵyn retteuge baǵyttaldy. Jalpy Qyzyljar aimaǵynda bala tuudy yntalandyru, otbasylardy qoldau, kóshi-qondy tiimdi basqaru, sondai-aq, bilim men densaulyq saqtau infraqúrylymyn damytu negizgi baǵyt retinde belgilengen.
Soltústik Qazaqstanǵa sońǵy jyldary Jetisu oblysynan da kóptegen otbasy qonys audaruda. 2023 jyly óńirge barlyǵy 711 otbasy nemese 2460 adam kóship keldi. Onyń ishinde Jetisu oblysynan 21 otbasy (97 adam) qonys audarǵan. 2024 jyly qonys audarushylar sany shamamen túraqty deńgeide boldy. Barlyǵy 710 otbasy nemese 2340 adam qonystandy. Sonymen qatar, 105 otbasy (207 adam) qandas retinde keldi. Biyl 46 otbasy (216 adam) kóship kelgen. Biylǵy jospar boiynsha, óńirge júmys kúshi artyq aimaqtardan 2969 adam jáne 175 qandas qabyldanbaq. Jalpy, 2020-2024 jyldar aralyǵynda Jetisu oblysynan Soltústikke 121 otbasy nemese 549 adam qonys audardy.
Degenmen sarapshylar baǵdarlamanyń nátijeli emes ekenin atap kórsetedi. Olar kóbinese qonys audaru baǵdarlamasyna sai kelmeitin toptardy júmyssyzdar, qaryzǵa batqandar dep sipattaidy. Olarǵa soltústikte naqty súranys bolmauy (yaǵni mamandyqtary sáikes kelmeui), sondai-aq, klimattyq qiyndyqtar, mentalitet aiyrmashylyǵy jáne infraqúrylymnyń tómendiligi kedergi bolady. Senat spikeri Máulen Áshimbaev ta baǵdarlamany qaita qarau qajet ekenin úsynǵan.
Qysqasy, Soltústik Qazaqstan oblysyna ońtústikten túrǵyndardy kóshiru úshin jan-jaqty qoldau baǵdarlamalary iske asuda. Qarjylyq kómek, túrǵyn úi, júmysqa ornalastyru sekildi negizgi máseleler qarastyrylǵan. Degenmen, baǵdarlamanyń shynaiy áserin arttyru úshin súranys pen úsynysty sáikestendiru, infraqúrylymdy damytu jáne beiimdelu júiesin jetildiru qajet degen úsynystar jii aitylady.
Qyzyljar óńiri – tabiǵaty súlu, shúraily ólke. Múndaǵy keń jazira dala men qalyń orman-toǵaidyń súlulyǵy talaidyń júregin baurap keledi. Kóktemde kók maisaǵa oranǵan alqap jaz shyǵa qúlpyryp, altyn dánge tolady. Jaiqalǵan egin dalasy – eldiń berekesi, auyldyń nesibesi. Al kúzde orman-toǵai sary men qyzylǵa boyalyp, kórgen jandy tamsandyrady. Búl óńirdiń ormany – naǵyz qazyna. Qaraǵai men qaiyń aralas ósken toǵai taza auasymen, janǵa jaily tynyshtyǵymen erekshelenedi. Qús úni men japyraq sybdyry tabiǵattyń ásem simfoniyasyndai. Soltústiktiń kórki – tek kózdiń quanyshy ǵana emes, eldiń yrysy da. Orman-toǵaiy, nu dalasy – bolashaq úrpaqqa amanat, tabiǵat syiy.
Soltústik Qazaqstannyń túmsa tabiǵatyn sóz etkende, aldymen Imantau men SHalqar kólderi oiǵa oralady. Tau men toǵaidy baurai jaiǵasqan búl óńir tabiǵattyń naǵyz inju-marjany. Osy joly Aiyrtau audandyq mansap ortalyǵynyń direktory Ruslan Qojahimovtyń bastauymen Imantau-SHalǵar demalys aimaǵyna baryp, ondaǵy jetisulyqtarmen kezdesip qaittyq.
– Jaz shyǵa kóldiń aidyny ainadai jarqyrap, sayaly ormanǵa sayahatshylar tolyǵady. Qaraǵai men qaiyń aralas ósken toǵai janǵa tynys, densaulyqqa shipa. Qústyń sairaǵan úni, samal jeldiń sybdyry tabiǵattyń ásem áuenindei. Kól jaǵasynda jaiqalǵan jasyl shalǵyn, qyp-qyzyl qońyzgúlder men sarǵaldaqtar óńirdiń súlulyǵyn odan ári aishyqtai túsedi. Qysta aq kórpesin jamylǵan tau bókteri shańǵy tebushiler men qydyrushylarǵa erekshe kóńil-kúi syilaidy. Imantau–SHalqar tek tabiǵatymen ǵana emes, tarihymen de qymbat, – deidi tuǵan jeriniń tabiǵatyn erekshe maqtan etken jolbastaushymyz Ruslan Sailauúly.
Imantau – SHalqar kurorttyq aimaǵy – audannyń basty qazynasy ekeni belgili. Qazir múnda 40-tan astam demalys orny júmys istep, bir mezgilde 3 myńnan astam qonaqty qabyldai alady. Óńir tarihqa, kieli jerlerge de bai. Botai qonysy, SHoqan Uálihanov múrajaiy, Aiǵanym qonysy, Qarasai men Aǵyntai batyrlar memorialy – últtyq ruhty asqaqtatatyn nysandar. Uaqyt tauyp Qarasai men Aǵyntai batyrdyń memoriyaldy keshenine táu ettik. Qysqasy, Aiyrtau audanynyń áleueti zor. Taza tabiǵat, tarihi múra men jańa infraqúrylym – onyń «ekinshi Burabaiǵa» ainaluyna negiz boluda.
Tabiǵattyń osy bir shúraily mekenine de qonys audarushylar irge teuip, bolashaq josparlaryn júzege asyra bastapty. Kórip kóńilimiz toldy. Dese de olardyń keibir úsynys-tilegin tyńdap, osy jazbamyz arqyly audan, oblys basshylaryna qúlaqqaǵys etkimiz keledi.
– Bizdiń Imantau tabiǵatymen erekshe. Jazda kól jaǵasy turisterge tolyp, qysta shańǵymen syrǵanap, taza auamen tynystaimyz. Búl jerdiń shyraiy – orman-toǵaiy men móldir kólderi. Sońǵy jyldary turizm damyp keledi. Joldar jóndelip, demalys oryndary kóbeidi. Jergilikti halyq úshin de búl quanysh – júmys oryndary ashylyp jatyr. Árine, áli de isteletin sharua kóp. Biraq eń bastysy – tuǵan jerimizdi qadirlep, tabiǵatyn saqtau. Búl óńirde qazaqtyń talai arysy at izin salǵan, ańyzǵa ainalǵan oqiǵalar ótken. Sondyqtan da ony kózdiń qarashyǵyndai saqtap, bolashaq úrpaqqa aman jetkizu – bárimizdiń ortaq mindetimiz, – deidi Imantau auylynyń túrǵyny Bibek Abdyrazaq.
Aiyrtaudaǵy aǵaiyndarmen kezdesuden soń Kókshetau baǵytymen Taiynsha, odan ary Aqjar audandaryna jolǵa shyqtyq. Ol jaqta da bizdi kútip otyrǵan aǵaiyndar bar eken. Aqjar audany – Soltústik Qazaqstan oblysynyń batysynda ornalasqan, ortalyǵy – Talshyq auyly. Aqjar audany shaǵyn bolǵanymen, Soltústik Qazaqstannyń áleumettik-ekonomikalyq damuyna ózindik úlesin qosyp otyrǵan óńir. Auyl sharuashylyǵyndaǵy áleueti zor, halqynyń birligi myqty, keleshegi nyq audan. Sondyqtan bolar, múndaǵy jetisulyqtardyń da jaǵdaiy jaqsy kórindi. Tipti, memleketten berilgen qaitarymsyz grantpen jeke isin ashyp, josparyn jetildirip jatqandar kóp eken. Sonyń biri – ótken jyly Taldyqorǵannyń irgesindegi Kóksu audanynan qonys audarǵan Júbanysh Áneshtiń otbasy Aqjar audanynyń ortalyǵy Talshyn kentinen dámhana ashypty. Al juyrda 400 ailyq eseptik kórsetkish kóleminde qaitarymsyz grant alyp, tauyq ósirmekshi.
– Soltústikke qonys audarǵanda eń úlken armanymyz – óz kásibimizdi ashu edi. Memleketten grant alyp, sonyń arqasynda shaǵyn tsehymyzdy iske qostyq. Búryn oiǵa alǵan josparlarymyz tek arman bolyp kórinetin. Endi, mine, júzege asyp otyr. Jańa istiń ashyluy – tek biz úshin ǵana emes, auyl úshin de quanysh. Jergilikti jastarǵa júmys tabyldy, auylǵa jan bitti. Úkimet bergen qoldau bizge úlken senim syilady. Osyndai múmkindikke ie bolǵanymyzǵa rizamyz. Búl – jańa ómirdiń bastamasy, bolashaǵymyzǵa nyq qadam, – deidi Aqjar audany, Quly kól auylynyń túrǵyny Júbanysh Ánesh.
Soltústik Qazaqstanda dáriger tapshylyǵy bar ekeni jasyryn emes. Degenmen, sońǵy jyldary qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalar búl máseleni sheshuge baǵyttalǵan jáne olardan birqatar oń nátije bar. Ásirese, qonys audarǵan dárigerler men medbikelerge memleket tarapynan túrǵyn úi beriledi nemese jaldau aqysy óteledi. Búl mamandardyń túraqtap qaluyna múmkindik beredi. Sondai dárigerdiń birin Aqqaiyń audandyq emhanasynan kezdestirdik. Ózin Daniyar Núrqasymov dep tanystyrǵan jas jigit búl óńirge qonys audarǵanǵa deiin Asfandiyarov atyndaǵy Qazaq meditsinalyq universitetin bitirip, biraz jyl Alakól audandyq emhanasynda júmys istegen.
– Baǵdarlama ayasynda kelgen meditsina qyzmetkerleri birden túraqty júmysqa ornalastyrylady. Búl – jas mamandar úshin senimdi qadam ári kásibi damuǵa jol ashady. Soltústikke kelgen mamandarǵa ústemeaqy men kóterme járdemaqy qarastyrylǵan. Búl – qarjylyq yntalandyrudyń mańyzdy tetigi. Auyldyq jerlerge dárigerlerdiń kelui – halyqqa sapaly meditsinalyq qyzmettiń jaqyndauy degen sóz. Búl túrǵyndardyń ómir súru deńgeiin arttyryp qana qoimai, óńirdiń áleumettik damuyna da serpin beredi. Baǵdarlamanyń arqasynda jas mamandar tájiribe jinaqtap, biliktiligin arttyruǵa jol tabady. Kóptegen jas dáriger búl múmkindikti kásibi mansaptaǵy alǵashqy qadam retinde baǵalap otyr, – dep aǵynan jaryldy Daniyar Núrqasymov.
Túiin:
Soltústik Qazaqstan oblysy – tabiǵaty súlu, áleueti zor óńir. Sońǵy jyldary júzege asyrylyp jatqan jobalar men memlekettik baǵdarlamalar halyqtyń túrmys sapasyn jaqsartuǵa baǵyttalǵan. Árine, qiyndyqtar da bar: demografiyalyq ahual, qonys audarushylardyń beiimdelui, infraqúrylymnyń jetkiliksizdigi. Biraq óńirge kelgen árbir otbasy auylǵa jan bitirip, mektepke bala ákelip, jańa tynys syilap otyr. Soltústiktiń shúraily dalasy men orman-toǵaiy – bolashaq úrpaqqa amanat. Eger memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldau men halyqtyń yntasy úilesim tapsa, Soltústik Qazaqstannyń erteńi núrly bolmaq.
Qajet Andas
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, №96. 6 qyrkúek 2025.
Q-Andas aqparattyq agenttigi.
