Poiyz stansysynan Qostanai oblystyq eńbek mobilьdilik ortalyǵy direktorynyń orynbasary Erlan Qairatúly degen azamat qarsy aldy. Kókshetaudyń tumasy bolǵandyqtan da kórkem minezdi jigit bolyp sezildi maǵan. Astanadan ótken soń Qostanaiǵa jetkenshe poiyzdaǵy saparlastarymmen tilimdi búrap sóileskenimdi úmytyp, taza qazaqsha pikirlesip kettik.
Qostanai tarihi eskertkishterge bai qala eken. Óitkeni, qazaq ruhaniyatynyń kósh basynda túratyn Ybyrai Altynsarin, Ahmet Baitúrsynov, Eldes Omarov, Áljan Baiqara, Myrjaqyp Dulatov, taǵy da basqa últ ziyalylary tuǵan, ósken, eńbek etken qútty meken ǵoi. Sol ziyalylyq Qostanai qalasy men eldi mekenderdegi tarihi eskertkishterge qúrmetpen qaraityn izgilikterinen seziledi.
Oblys ortalyǵy men eldi mekenderde bir ǵasyr nemese odan da búryn salynǵan kópesterdiń úileri sol qalpynda saqtalyp, tarihi eskertkish retinde memleket qorǵauyna alynypty. Onyń kóbinde búginde oblys ákimdigine qarasty memlekettik jáne byudjettik mekemeler ornalasqan. Aitalyq, HIH ǵasyrdyń sońynda irgesi qalanǵan kópes Voishevtiń úiine Qostanai oblystyq ardagerler úii, taǵy bir kópestiń úiine A. Nikiforov atyndaǵy oblystyq kórkemsuret mektebi, HIH ǵasyrdyń sońynda salynǵan búrynǵy «Halyq úii» ǵimaratyna oblystyq mádeniet basqarmasy ornalasypty. HIH ǵasyrda túrǵyzylǵan kópes YAushevterdiń passajy oblystyq tarihi-ólketanu muzeiine berilipti. Aita bersek, búl tizim ary qarai tizbektelip kete beredi. Búl úlgi etuge tatityn úlken qúndylyq. Eger búl úiler jekemenshiktiń qolynda bolsa búgingi jaǵdaiy qalai bolar edi?! Esik-terezesi shaǵylyp, kirpishi tasylyp, orny omyraiyp, taǵany ǵana qalar ma edi?! Salystyrmaly túrde aitatyn bolsaq, úirenuge tatityn qúndylyq. Osyny kórgende Taldyqorǵan qalasy men audan, qalalardaǵy tarihi ǵimarattardy saqtauda enjarlyq tanytqanymyzdy oilap, júregim auyrdy.
Tarihqa osylai tereń súiispenshilikpen qaraityn qostanailyqtar Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan júmys kúshiniń útqyrlyǵyn arttyru úshin erikti kóshi-qonmen Qostanaiǵa kóship barǵan azamattar men shetelden tarihi Otanyna oralǵan qandastarǵa da ystyq qúshaǵyn ashyp, jyly peiilin tanytypty.
Qostanaida mal jayatyn, astyq egetin jer kóp. Ózge elderden kóship kelip, adal eńbeginiń arqasynda berekesin asyryp, maldyń basyn kóbeitip jatqan qandastardyń da qatary jyl saiyn kóbeiip kele jatyr eken. Olar otbasynyń jaǵdaiyn jaqsartumen qatar oblys ekonomikasyn eselep, ainalasyndaǵy jerlesterine de ónege kórsete bastapty. Onyń birazynyń júmysymen tanystyq. Aitalyq, Tájikstannan Túrkistan oblysyna, odan erikti qonys audaru boiynsha Qostanai oblysynyń Altynsarin audanyna kóship kelgen SHúkir degen azamat audandyq bilim bóliminde júmys isteidi. Úiiniń qasynan qosymsha 1 gektar jer alyp, kókónis-kóktat egip, qosymsha tabys kózin tapqandardyń sanatyna qosylǵan. Qostanai audany Konstantinovka degen auylǵa qonystanǵan Ózbekstannan kelgen aǵaiyndar asyl túqymdy, sútti eshkilerdi ósirudi qolǵa alyp, irimshiktiń túr-túrin naryqqa shyǵarady. Olar memleket tarapynan beriletin qaitarymsyz grandtqa qújat ótkizipti. Eger qarjy túsip jatsa auqymdy júmysty qolǵa alamyz deidi. Ónimderi Qostanaidyń bazarynda ǵana emes, kúlli Qazaqstanda súranysqa ie bolady degen senimde. Múndai azamattardyń qatary jyl ótken saiyn kóbeiip keledi.
Qostanai oblysyna kóship barǵan jetisulyqtardyń qatarynda búginde egistikpen, mal sharuashylyǵymen, kásipkerlikpen ainalysqandar joq eken. Jalpy 2023-2024 jyldary erikti qonys audaru boiynsha Jetisu oblysynan Qostanai oblysynyń audan, qalalaryna 12 otbasy qonystanypty. Olardyń bári mamandyq boiynsha júmysqa ornalasyp, sol aimaqtyń áleumettik-ekonomikalyq, bilim, mádeniet salasyn órkendetuge úles qosuda. Aitalyq, Kerbúlaq audanynan kóship barǵan Ashat Adambaev Rudnyi qalasyndaǵy «Transremvagon» JSHS-na, Taldyqorǵan qalasynan kóshken Ramazan Kópjasarov «Rudnenskoe remontnoe depo» JSHS-na túraqty júmysqa túrypty. Tekeliden kóshken Farida Abuova Rudnyi qalalyq auruhanasyna, Taldyqorǵannan kóshken Úlpan Júnisova qalalyq №2 auruhanaǵa dáriger bolyp ornalasyp, densaulyq saqtau salasynda eńbek etude. Al Taldyqorǵannan kóshken Dáuren Tomataev Ahmet Baitúrsynov atyndaǵy Qostanai óńirlik universitetinde, Miras Qúltanov qalalyq №13 orta mektepte ústaz bolyp, bilim beru salasyndaǵy jetistikterimen kózge túse bastapty. Basqalar da mamandyq boiynsha júmys atqaruda. Sol jerlesterimizben kezdesip, jetisulyqtardyń sálemin jetkizip, qonys qútty bolsyn aittyq. Bitpei jatqan júmystary, oryndalmai jatqan armandary jaily súrap, úsynys-tilekterin jazyp aldyq.
Solardyń biri – Tekeli qalasynan kóship barǵan Ardaq Seiitqalieva:
– 2004 jyly Almaty qalasynan Tekelige kelip qonystandyq. Mektepten soń I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetin bitirdim. Joǵary oqu ornyn tamamdaǵan soń Tekeli qalalyq №4 orta mektepte múǵalimdik júmys atqardym. Júbaiym Qaraǵandyda júmysta, eki balamyz bar. Úlkeni mektepte oqidy, kishi balamyz biyl 1-synypqa barady. Halqymyzda: «Júrgenge jórgem ilinedi» degen sóz bar ǵoi. Bir jerde túra bergenshe memleket qoldau tanytyp jatqanda jas kezde basqa jaqtarda júmys istep, biliktilikti arttyrǵanymyz jón. Ótken jyly qazan aiynda kóship keldik. Qazir memleket tarapynan beriletin járdemaqyny tolyq aldyq. Túrǵyn úi aluǵa tiisti 4,5 mln. teńge sertifikaty berildi. Mamyr aiynda úi satyp alamyz degen oidamyz. Búginde arnaiy qamqorlyqty qajet etetin balalardy ońaltuǵa baǵyttalǵan mekemede júmys isteimin, – deidi.
Ardaqtyń armany – janyna jaqyn múǵalim mamandyǵy boiynsha júmysqa ornalasu. Ótken jyly kúz aiynda kóship kelgendikten júmys tabylmapty. Dese de bizben birge júrgen Qostanai oblystyq eńbek mobilьdilik ortalyǵynyń basshylary Ardaqtyń armanyn oryndauǵa kómek kórsetetin boldy. Osy maqalany daiyndap jatqanda Ardaqpen taǵy habarlastyq. Ol túrǵyn úi aluǵa qatysty qújat ótkizip, úidiń kiltin kútip otyrǵanyn jetkizdi.
Taǵy bir jerlesimiz Ádilet Taldybaiqyzy óziniń kóshu sebebin bayandady.
– Kóshkenge deiin Tekeli qalasyndaǵy №8 mektepte múǵalim bolyp júmys istedim. Mektep direktory Elьmira Seidahmetqyzy júmys barysynda bolsyn, keiin Qostanaiǵa kóshemin degennen keiin de qoldau kórsetti. Talai shákirtterdi tárbielep, kóptegen ata-ananyń alǵysyna bólendim. Osylai kóshudegi sebebim – úsh úlym bar. Úlken úlym Ǵalymjan Rudnyida júmys isteidi. Kenje úlym Amandyq Rudnyi qalasynda elektr mamandyǵy boiynsha bitirip, áskeri mindetin ótep qaitqan soń osynda túrudy sheshti. Sosyn bárimiz ár jaqta júrgenshe bir jerge jinalaiyq dedik te kóshuge bel budym. Ortanshy úlym Asyljan Taldyqorǵanda áskeri salada júmys isteitin. Ol úldy da kóshirip aldyq. Qazir ornalasyp, járdemaqymyzdy alyp, túrǵyn úili boldyq. Bala-shaǵa, nemerelerimniń ortasynda ómir súrip jatyrmyn. Biraq túrǵyn úi Rudnyi qalasynan berildi de júmys qaladan 50 shaqyrym shalǵaidaǵy auyldan tabyldy, – deidi Ádilet Taldybaiqyzy.
Ádilettiń de: «Rudnyi qalasyndaǵy mektepterdiń birinen júmys tabylsa» degen armany bar. Óitkeni «Bala-shaǵamyzben bir jerde túramyz» degen armanmen kelip, júmys úshin 50 shaqyrym shalǵaidaǵy auylda páter jaldap jalǵyz túru qisynǵa kelmeidi. Ádilettiń ótinishin de tiisti mekeme basshylaryna jetkizdik.
Ádilettiń aituynsha, Qostanaidaǵy mektepterde matematika, aǵylshyn tili, fizika, himiya, biologiya pánderinen sabaq beretin múǵalimderge súranys kóp eken. Sondyqtan universitetti bitirgen jastar biliktiligin arttyryp, óz mamandyǵyn meńgermek bolsa memlekettik baǵdarlamaǵa qatysyp, baǵyn synap kóruge múmkindik bar.
Jetisulyq jerlestermen áńgime barysynda eskeruge tiisti biraz dúnieni de baǵamdadyq. Eń aldymen, erikti qonys audarushylardyń kóbi kóshuge sheshim qabyldap, qújattaryn ótkizgennen keiin birden túrǵylyqty jerindegi júmysynan shyǵyp ketedi. Al túrǵyn úi sertifikatynyń merzimi jarty jyl. Demek, jarty jylda túrǵyn úidi satyp alyp úlgeru kerek. Sóitip túrǵyn úidi satyp alu maqsatynda qújattaryn ótkizgende sońǵy jarty jylda zeinetaqy tólemi bolmaǵandyqtan bank ótinimin qabyldamai tastaidy. Qaitadan júmysqa kirip, zeinetaqy salymy túse bastaǵansha jarty jyl uaqyt óte shyǵady da sertifikattyń uaqyty ótip, 4,5 mln. teńge mólsherinde memleketten tólenetin kómek qarajatty ala almai qalady. Sondyqtan erikti qonys audarushylar kóship barǵan jerine qújattaryn ótkizip, ótinimi qabyldanyp, túraqty júmysqa túrǵansha túrǵylyqty jerindegi júmysynan shyqpaǵany jón. Búl jaǵyndaǵy jeńildikter qarastyrylǵanyn aita ketkenimiz jón. Sonda ǵana memlekettik baǵdarlamanyń igiligin tolyq kórip, ary qaraiǵy tirshilikti rettei alady.
Sosyn Qostanai oblysynda erikti qonys audarushylar bolsyn, qandastar bolsyn, kópbalaly otbasylarǵa múmkindikter óte kóp. Ásirese, Qostanai oblysynyń keibir audandarynda mektep jasyndaǵy balalar azaiyp, mektepteri jabylu aldynda túrǵan auyldar bar. Eger osy auyldarǵa kóship kelse, jergilikti túrǵyndar tarapynan birneshe bas mal, onyń eki jyl boiǵy jemshóbi, otyn-suy sekildi qosymsha kómek kórsetiledi. Mysaly, biyl Nauryzym audanynyń SHieli auylyna kóship barǵan bir qandasymyz memleket tarapynan taǵaiyndalǵan járdemaqyny alumen qatar, auyldaǵylar tegin úi berip, ony jóndep, suyn kirgizip, aulasyn rettep, aldyna mal salyp, egin egetin jerine deiin qújattandyryp beripti. Qysqasy, búl elden bauyrmaldyq pen jaqyndyqtyń belgisi áli óshe qoimaǵan.
Qostanai oblystyq júmyspen qamtudy úilestiru jáne áleumettik baǵdarlamalar basqarmasynan alynǵan aqparatta 700-ge juyq bos júmys ornynyń aqparaty kórsetilgen. Onyń ishinde barlyq salanyń mamandaryna súranys bar. Erikti qonys audarushylar úshin búl úlken múmkindik. Múnan bólek, qostanailyq kásipkerlerdiń de syrttan eńbek kúshin ákelu maqsatynda jasap jatqan jaqsylyǵy mol.
Fyodorov audanyndaǵy Kamyshnyi auyldyq okruginiń Kamyshnyi CHandak auylyndaǵy egin jáne asyl túqymdy mal ósirumen ainalysatyn «Túrar» sharua qojalyǵy júmysshylaryna arnap bir kóshe boiyna qaz-qatar jańa úiler salyp tastapty. Syrtqy kórinisi kóz tartatyn úilerdiń ishi zamanaui jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Tósek-oryn, kórpe-jastyq, ydys-ayaq bári tolyq. Júmysshylardyń jalaqysy joǵary, nauqan kezinde ortasha jalaqy 1 mln. teńge kóleminde bolady. Al qystaǵy ailyq sál azayady desek te otyn-suyn, sorpa-qatyǵyn sharuashylyq beredi. Qosymsha egin egip, mal ósiruge de múmkindik mol. Múndai sharua qojalyqtar audandarda da bar. Eń tómengi jalaqysy 800 myń teńgeden bastalady. Aita keterligi, osy sharua qojalyqtary egin men maldyń jaiyn biletin mamandarǵa záru. Joǵaryda aitylǵan tólemder men baspana erikti qonys audarushylarǵa beriletin memlekettik kómekten tys sharua qojalyqtary tarapynan jasalǵan jaǵdailar. YAǵni, júmysqa túrǵan qonys audarushylar memlekettik baǵdarlama ayasyndaǵy kómekti tolyq alady.
Qostanai oblysynda biyl 283,4 mlrd. teńgege 7 jobany iske qosu jáne «ozyq tehnologiyalar jáne syrtqy naryqtarǵa baǵdarlanu» talaptaryna sáikes keletin 3,4 myń júmys ornyn qúru josparlanuda. Olardyń ishindegi eń mańyzdysy 1500 jańa júmys orny ashylatyn «KIA» avtomobilь zauyty men 1000 júmys orny ashylatyn ystyq brikettelgen temir zauyty. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes Aqtóbe oblysynan Qostanaiǵa deiin tartylatyn magistralьdi gaz qúbyry eldi mekenderdi kógildir otynmen qamtyp qana qoimai, investitsiyalyq jobalardyń artuyna septigin tigizbek. Dese de, mine, osyndai, auqymdy jobalardy júzege asyrudy kózdep otyrǵan Qostanai oblysy biyl 150 qandasty jáne eńbek kúshi artyq óńirlerden 535 qonys audarushyny qabyldau kvotasyn bekitipti. Búl byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 400 adamǵa az. Sáuir aiyna deiin bólingen kvota tolyǵymen igerilip bitken. Al Qostanaiǵa kóship jatqan adam kóp, kóshudi niet etip jatqandar da barshylyq. Esesine, Qostanai oblysy men kórshi Soltústik Qazaqstan, Pavlodar oblystaryna birneshe myń kvota bólingen.
Qajet ANDAS
Taldyqorǵan – Qostanai – Taldyqorǵan
