وسى مەزگىلدەردە انگليانىڭ شىڭجاڭداعى “تەكسەرۋ قيمىلدارى” اسا تابىستى بولعانىمەن، رەسەيدىڭ كۇشى ارتىپ كەلە جاتقان ەدى. رەسەي 1858 جىلى جانە 1860 جىلى تسين ۇكىمەتىنە “ايحوي شارتىنا” جانە “بەيجىڭ شارتىنا” زورلىقپەن قول قويعىزىپ، قىتايدىڭ شىعىس–سولتۇستىگىندەگى حەيلۋنتسزياننىڭ تەرىستىگىنەن، سىرتقى سيانشاننىڭ وڭتۇستىگىنەن، ۋسسۋري دارياسىنىڭ شىعىسىنان ءبىر ميلليون شارشى كيلومەتردەن استام جەردى يەمدەنىپ الدى.
وسىدان سوڭ 1863 جىلى تاعى دا تسين ۇكىمەتىنە “قىتاي–رەسەي باتىس سولتۇستىك شەكارانى تەكسەرىپ ايىرۋ شارتىنىڭ ەستەلىگى” قاتارلى تەڭسىز شارتتارعا زورلاپ قول قويعىزىپ، شىڭجاڭ وڭىرىنەن بالقاش كولىنىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندەگى 440 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى يەمدەندى. كوپشىلىك ەسەپتەپ كورىڭىزدەر: رەسەي وسىلايشا ەلىمىزدىڭ ءبىر ميلليون 500 مىڭ شارشى كيلومەترلىك تەرريتورياسىن وپ-وڭاي جاۋلاپ الدى. بۇل جەردىڭ كولەمى ءۇش فرانتسياعا تەڭ كەلەدى.
الايدا رەسەيدىڭ شىڭجاڭعا دەگەن ىرگە كەڭەيتۋى ەشقاشان قاناعات تاپپادى. ول مول ادام شىعارىپ، “ساياحات”، “تەكسەرۋ” جۇرگىزۋمەن بولدى. رەسەي ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى پەرجەۆالسكيي – وسىنىڭ ىشىندەگى «ۇلەسى» ەڭ مول ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. ول 1878 جىلدان 1888 جىلعا دەيىن شىڭجاڭعا بەس رەت باسا كوكتەپ كىرىپ، “تەكسەرۋ” جۇرگىزدى. شىڭجاڭ پاتشانىڭ اۋلاسىنا اينالعانداي-اق، شىڭجاڭنىڭ جەر-سۋ اتتارىن قالاعانىنشا ورىستاردىڭ اتىمەن اتادى.
پەرجەۆالسكييدىڭ شىڭجاڭدا سوڭعى رەت تەكسەرۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. ءبىر كۇنى ول قىزمەتكەرلەرىن ەرتىپ، لوبنوردىڭ وڭتۇستىك جيەگىندەگى ءبىر جاسىل القاپقا كەلگەندە، الىستان جايىلىپ جۇرگەن ءبىر ءۇيىر جىلقىنى بايقايدى. جىلقىلاردىڭ كەيبىرى وزەننەن سۋ ءىشىپ تۇر، كەيبىرى جايىلىپ ءجۇر، ەندى بىرەۋلەرى ءبىرىن-ءبىرى قۋالاپ اسىر سالىپ ءجۇر، ال كەيبىرەۋلەرى قىراعىلىقپەن توڭىرەگىن تىگىلە باقىلاپ تۇر. توڭىرەكتەگى مىڭ قۇلپىرا اشىلعان بايشەشەكتەر، ۇزىننان-ۇزاق كوسىلىپ جاتقان جاسىل تاۋلار كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسەم سۋرەت قالىپتاستىرادى.
«مىناۋ ءبىر ءۇيىر جىلقى كىمدىكى بولدى ەكەن؟ قالايشا مىناداي يەن جەرگە اكەلىپ باعىپ ءجۇر؟» – دەپ ويلاعان پولكوۆنيك پەرجەۆالسكيي ءدۇربىسىن الىپ قارايدى. پا! شەتىنەن جۇتىنىپ تۇرعان سايگۇلىكتەر ەكەن. كەۋدەسى ەسىكتەي، سيراقتى، قامىس قۇلاق، بوكەن قاباق، جالى جىبەكشە توگىلىپ تۇر. پەرجەۆالسكيي مۇنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جابايى جىلقى ەكەنىن بىلەدى دە، نوكەرلەرىنە ۇتىمدى قۋىپ ۇستاۋعا بۇيرىق بەرەدى.
جابايى جىلقىلار وزدەرىنە قاراي شاۋىپ كەلە جاتقان ادامداردى كورىپ قاشا جونەلەدى. بىراق ولار قۋعىنشىلاردان ۇزاپ شىققان سوڭ تاعى بايىرقالاپ ارتتارىنا قارايدى، قۋعىنشىلار تاياپ قالعاندا قايتا قاشادى. ولاردىڭ بۇل قىلىعى بەينە ءبىر توپ تەنتەك بالانىڭ ويىنىنداي؛ سونداي-اق وزدەرىن قۋىپ جۇرگەن اتتاردى كوزگە ىلمەي، قاساقانا ويناپ جۇرگەنگە دە ۇقسايدى.
پەرجەۆالسكيي جابايى جىلقىلاردى قۋا-قۋا ابدەن دىڭكەلەدى، بىراق قانشا قۋسا دا ۇستاي المايتىنىن ءتۇسىندى. تىرىدەي ۇستاۋعا امال جوق ەكەنىنە كوزى جەتكەن سوڭ، قاسىنداعىلارعا وق اتۋعا ءامىر بەردى. تۇرمىسىندا مىلتىق كورمەگەن جابايى جىلقىلار قۋعىنشىلاردىڭ توقتاپ مىلتىقتارىن سايلاپ جاتقانىن كورگەندە دە تاڭىرقاي قاراپ تۇرا بەردى.
وق اتىلدى دا، جابايى جىلقىنىڭ ەكەۋى قۇلاپ ءتۇستى. شوشىنىپ ۇركىگەن باسقالارى كوزدەن عايىپ بولدى. پولكوۆنيك پەرجەۆالسكيي ءولىپ جاتقان جابايى جىلقىنىڭ قاسىنا شاۋىپ بارىپ، ونى رەسەيگە الىپ قايتتى. بۇل ەكى جابايى جىلقىنىڭ نۇسقاسى رەسەيدە كورمەگە قويىلىپ، كورەرمەندەردى قاتتى قىزىقتىردى. كەيىن عالىمدار ونىڭ دۇنيەدەگى بارلىق جابايى جىلقىلاردىڭ ارعى تەگى ەكەنىن دالەلدەدى. سول سەبەپتى بۇل جىلقىعا قولما-قول «پەرجەۆالسكيي جىلقىسى» دەگەن ات بەرىلدى.
ايتا بەرسەڭىز، مۇنداي جابايى جىلقى ەلىمىزدىڭ تاريحي كىتاپتارىنا سوناۋ ەرتەدە-اق جازىلعان. رەسەيلىك پولكوۆنيكتىڭ قانداي دا ءبىر تىڭ تابىسى ەمەس. ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى حان ۋ-دي زامانىندا جاڭ تسيان باتىس وڭىرگە جاساعان ساپارىندا فەرعاناعا كەلگەندە، ول جەردەگى جىلقىلاردىڭ سۇيەگىنىڭ ءىرى، ءبىتىمىنىڭ ايبىندى ەكەنىن كورەدى. سوندا جاڭ تسيان بۇل جىلقىنىڭ تەگىن سۇراستىرادى.
فەرعانالىقتار كوز ۇشىنداعى تيان-شاننىڭ قارلى شىڭدارىن نۇسقاپ تۇرىپ بىلاي دەيدى:
– قاراڭىز، سوناۋ اسپانداعى اقشا بۇلتتارمەن ارالاسىپ جاتقان تاۋ شىڭدارىنا دۇلدۇلدەر ءتۇسىپ وينايدى. بىراق ول دۇلدۇلدەر شاپقاندا قۇستاي ۇشادى، ادام بالاسىنىڭ ونى ۇستاۋى مۇمكىن ەمەس. كوكتەم ماۋسىمى كەلگەندە ءبىز بيەلەردى سول تاۋ ىشىنە ايداپ اكەتەمىز، دۇلدۇلدەر جەرگە تۇسكەن سوڭ بيەلەر سولارمەن ۇيىرگە تۇسەدى. ايتا بەرسەڭىز قىزىق-اق: دۇلدۇلمەن ۇيىرگە تۇسكەن بيەلەردىڭ قۇلىندارىنىڭ دا دەنەسى سوم، كۇشى مىعىم كەلەدى، تۇرقى اكەسىنەن اۋمايدى. دەنەسىنەن شىققان تەر قىپ-قىزىل بولادى. سوندىقتان ولاردى «قان كوبىكتى جىلقى» دەپ تە اتايدى، – دەيدى.
ءىس جۇزىندە فەرعانالىقتاردىڭ «ءدۇلدۇل» دەپ وتىرعانى – ەلىمىزدىڭ باتىس تەرىستىك وڭىرىندە جاسايتىن جابايى جىلقى ەدى. بۇل جابايى جىلقىنىڭ ەكى ءتۇرلى ەرەكشەلىگى بولادى: ءبىرى – جالى ۇزىن كەلەدى دە، شاپقاندا جەلمەن جەلكىلدەپ تۇتاس ارقاسىن جاۋىپ كەتەدى؛ ەكىنشىسى – شاشاسىندا شودىرايىپ شىعىپ تۇراتىن مۇيىزگەك بولادى. بۇل بەينە ارتىق شىعىپ قالعان تۇياققا ۇقسايدى.
بۇل جابايى جىلقىنىڭ احۋالى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا سوناۋ ەرتەدە-اق ەستەلىككە الىنعان ەدى. بىراق پەرجەۆالسكيي الىپ كەتكەن جابايى جىلقى عالىمداردىڭ باعالاۋى مەن كوپىرتە ماقتاۋى ارقىلى ەۋروپانى ءدۇر سىلكىندىردى.
گەرمانيانىڭ ەكى الپاۋىت اقسۇيەگى ءوز سەرىكشىلەرىنىڭ كورەرمەندەردى باۋراي ءتۇسۋى ءۇشىن گريگور دەيتىن تاجىريبەلى ساياحاتشىنى جابايى جىلقىدان بىرنەشەۋىن تىرىدەي ۇستاپ اكەلۋگە دەرەۋ شىڭجاڭعا اتتاندىردى.
بۇل ساياحاتشى ءبىر مەزگىل دايىندىق جاساپ، زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەي ۇكىمەتى مەن قىتايداعى رەسەي ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى دا، ولار بەرگەن تانىستىرۋ قاعازىن الىپ اۋەلى التايعا كەلدى. ارتىنان قارلى بوران مەن قاقاعان ايازعا قاراماي، شىڭجاڭ مەن موڭعوليا شەكاراسىنداعى قوبدا ۇڭگىرىنە بارىپ، ول جەردەگى ات جالىمەن وينايتىن ەر جۇرەك موڭعول جىگىتتەرىنەن جابايى جىلقى ۇستاۋعا جاردەمدەسۋىن ءوتىندى.
گريگوردىڭ جابايى جىلقى ۇستاۋعا جاردەم سۇراعانىن ەستىگەن موڭعولدار قارقىلداي كۇلىپ الىپ:
– ءسىزدىڭ مۇنىڭىز قۇر دامە عوي! دەگەنمەن ءسوزىڭىزدى جازعىرۋدىڭ دا ءجونى جوق. سىزدەر شەتەلدەن كەلدىڭىزدەر، جابايى جىلقىنىڭ قانداي بولاتىنىن كورمەگەن بولارسىزدار. جابايى جىلقى دەگەنىمىز – ادام سياقتى كيەلى حايۋان. ەگەر ءسىز ونى ۇستاماق بولساڭىز، ول قاسىنا استە جولاتپايدى، اسپانعا ۇشقان تۇتىندەي كوزدەن عايىپ بولادى. سوندىقتان جابايى جىلقىنى ۇستاپ العان ادام ەجەلدەن بولعان ەمەس، – دەدى.
بىراق بۇل موڭعولدار ەلىمىز تاريحىندا ءبىر ادامنىڭ ايلامەن جابايى جىلقىنى تىرىدەي ۇستاعانىن بىلمەيتىن. ول جونىندە مىناداي ءبىر كەرەمەت اڭىز بار ەدى.
بۇل اڭگىمە 2 مىڭ جىلدىڭ الدىندا بولىپتى. حىنان ولكەسىنىڭ شينە اۋدانىندا باو ليچاڭ دەگەن ادام ءومىر سۇرگەن ەكەن. ول قىمىز وتكىزگەنى ءۇشىن باتىس–سولتۇستىكتەگى ءشول دالاداعى ۋوۋا شويبين (قازىرگى گانسۋ ولكەسىنىڭ انچي اۋدانى ماڭى) دەگەن جەرگە اۋىر جۇمىسقا ايدالادى. سول جەردە ول جابايى جىلقىلاردىڭ ءۇيىر-ۇيىرىمەن وزەنگە كەلىپ سۋ ىشەتىنىن كورىپ جۇرەدى ەكەن.
بۇل جابايى جىلقىلاردىڭ دەنە ءبىتىمى ەرەكشە زور، ءجۇنى توتەنشە ادەمى، قۋساڭ جەتەتىن، قاشساڭ قۇتىلاتىن سايگۇلىكتەردىڭ ءوزى ەدى. سول كەزدەگى پاتشا اعزام حان ۋ-دي ارعىماققا ەرەكشە اۋەس ەكەنىن باو ليچاڭ ەستيدى. مۇنداي جاعدايدا ەگەر ول وسى جابايى جىلقىنىڭ ءبىرىن تىرىدەي ۇستاپ، پاتشاعا تارتۋ ەتسە، كۇناسى كەشىرىلىپ، ۇستىنە مول سىيلىققا دا يە بولۋى عاجاپ ەمەس ەدى. بىراق بۇل جىلقىنى ۇستاۋ وڭاي ءىس ەمەس. ەگەر العاش رەتتە ۇستاي الماي ۇركىتىپ السا، كەيىن ونى تابۋ قيامەت بولاتىن.
ادام بالاسى ءادىس امال تابادى عوي. ءبىر كۇنى باو ليچاڭ جابايى جىلقىلار سۋعا تۇسپەي تۇرىپ، ءوزىنىڭ بويىنداي ەتىپ بالشىقتان ادام ءمۇسىن جاسايدى دا، وعان ءوزىنىڭ كيىمدەرىن كيگىزىپ، قولىنا شىدەر، نوقتا ۇستاتىپ وزەن جاعاسىنا قاقيىپ تۇرعىزىپ قويادى. ال ءوزى ۇزاق جەرگە بارىپ تىعىلىپ قاراپ جاتادى.
كوپ وتپەي سۋ ىشۋگە كەلە جاتقان جابايى جىلقىلار وزەن جاعاسىندا تۇرعان «ادامدى» الىستان كورىپ توقتايدى، كىسىنەسەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ولار الگى «ادامنىڭ» تابجىلماي تۇرعانىن كورىپ، باتىلدانىپ وزەن جاعاسىنىڭ ادامنان الىستاۋ جەرىنە بارىپ سۋ ىشەدى. «ادام» ءالى دە قوزعالعان جوق. ەكى كۇننەن سوڭ جابايى جىلقىلار «ادامنان» قورىقپايتىن بولدى. ولار ادام تۇرعان جەردەن دە سۋ ىشەتىن بولدى، ءتىپتى كەيبىرى قورىقپاي بالشىق ءمۇسىننىڭ قاسىنا كەلىپ يىسكەلەپ، تاڭىرقاي باستادى.
بىرنەشە كۇن ءوتتى. جابايى جىلقىلاردىڭ بالشىق «ادامنان» مۇلدە قورىقپايتىنىن كورگەن باو ليچاڭ ءمۇسىندى قۇلاتىپ، ورنىنا ءوزى قاقيىپ تۇرادى دا، جىلقىلاردىڭ تۇزاققا ءتۇسۋىن كۇتەدى. جابايى جىلقىلار تاعى دا كۇندەگى ۋاقىتىندا كەلىپ سۋ ىشەدى. سۋىن ءىشىپ بولعان سوڭ، ادەتىنشە الگى «عاجاپ نارسەنىڭ» قاسىنا كەلىپ تاماشالاي باستايدى.
بۇل قازىر ايتۋعا وڭاي. ال سول ساتتە باو ليچاڭ ايرىقشا شاپشاڭدىق تانىتادى. ول جابايى جىلقىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىسىنە شالماسىن دالدەپ لاقتىرىپ، موينىنا ىلىكتىرەدى. نوقتانى سالا قويىپ، ۇزىن جالىنان شاپ بەرىپ ۇستايدى دا، قارعىپ ءمىنىپ الادى. بۇل كەزدە باسقا جىلقىلار الدەقاشان ۇركىپ، قاشىپ كەتكەن ەدى.
قولعا تۇسكەن جابايى جىلقى قاتتى شىڭعىرىپ، ۇستىندەگى ادامدى ۇركىتپەك بولادى. بىراق ونىسىنان ەشتەڭە شىقپايدى. ارتىنشا تىك شاپشىپ، باو ليچاڭدى قۇلاتپاق بولادى، ودان دا تۇك ونبەيدى. سودان كەيىن جانتالاسا تۋلايدى، قوس اياقتاپ تەبىنەدى. باو ليچاڭ سوندا دا جابىسىپ، ۇستىنەن تۇسپەي قويادى. بۇدان ەش ناتيجە شىعارا الماعان جابايى جىلقى، اقىرى الاسۇرىپ شاۋىپ كەتەدى.
اقىرى ابدەن تيتىقتاپ، تەرگە مالىنادى. باو ليچاڭ دا بولسا ونى بويسۇندىرىپ، اقىرىن ادىمداپ ءوزىنىڭ جاتىن ورنىنا قايتىپ كەلەدى.
باو ليچاڭ جابايى جىلقىنى جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىردى. جىلقىنى ۇيرەتىپ بولعانشا ول قاتتى دىڭكەلەدى، ۇستىنەن سورعالاعان تەر شاپانى مەن شالبارىن شىلقىلداتىپ جىبەردى.
پاتشا اعزامنىڭ نازارىن اۋدارىپ، مول سىيلىققا يە بولۋ ءۇشىن ول ەرەكشە قۋلىق ويلاپ تابادى. جابايى جىلقىنى ءمىنىپ، ءوزى جاقتاعى لاگەرگە جەتكەنشە ءبىر وتىرىكتى دە قۇراستىرىپ قويادى.
لاگەرگە كەلگەن سوڭ، اتىن جەتەكتەپ، ۇلىقتىڭ الدىنا شىعادى دا بىلاي دەيدى:
– قىلمىسكەرىڭىز الگىندە وزەن جاعاسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا، نايزاعايداي سۇراپىل داۋىس ەستىلدى. ارتىنشا وزەن ورتاسىنان قىزىل ساۋلە شىعىپ، ىلە-شالا ءبىر عاجايىپ ات پايدا بولدى. مەن بار دۇنيەنى ۇمىتىپ، وزەنگە قارعىپ ءتۇستىم دە، اتتىڭ جالىنان ۇستاپ مىنە كەتتىم. ول مەنى وسىندا الىپ كەلدى. بۇل – پاتشا اعزامىزعا وزەن ءتاڭىرىنىڭ تارتۋ ەتىپ وتىرعان اسىل جىلقىسى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ۇستىمدەگى سۋ بولعان كيىمىمدى دە الماستىرماستان، اتتىڭ باسىنا نوقتا سالىپ، سىزگە مالىمدەۋگە الىپ كەلدىم، – دەيدى.
لاگەر ۇلىعى باو ليچاڭ جەتەكتەپ اكەلگەن جىلقىنىڭ سۇلۋ تۇرقىن كورىپ، ونىڭ ادەتتەگى جىلقى ەمەس ەكەنىن بىلە قويادى. بۇل قىزىق حاباردى دەرەۋ حان ۋ-ديگە جەتكىزەدى. كوپ ۇزاماي پاتشا ءامىرى كەلىپ، باو ليچاڭ استاناعا اتىن اكەلىپ، سىيلىعىن السىن دەپ بۇيىرادى. كەيىن «ۋوۋا وزەنىنەن شىققان سيقىرلى جىلقى» جونىندەگى بۇل وقيعا تاريحي كىتاپتارعا جازىلىپ قالدى.
موڭعول مالشىلارى بۇل اڭگىمەنى بىلمەيتىن ەدى. ولاردىڭ جابايى جىلقى ۇستاۋعا باسقا امالدارى دا جوق بولاتىن. ارينە، بۇل تاريحي اڭىزدى گريگور دا قايدان ءبىلسىن. بىراق ول جابايى جىلقىنى ۇستاۋدىڭ ءبىر كەرەمەت ءادىسىن ەرتەدەن-اق ويلاستىرىپ قويعان ەدى.
بۇل قانداي كەرەمەت ءادىس؟
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
باسى https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m…/
جالعاسى بار…











