Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Jibek jolyndaǵy mádeni Múralardyń úrlanuy 4 bólim

LU IAN Perjevalskiidıŋ jabaiy jylqyny ūstap, Europany dür sılkındıruı

admin
2025/09/26
Eltaný
0
Jibek jolyndaǵy mádeni Múralardyń úrlanuy  4 bólim

 

Osy mezgilderde Angliyanyń SHyńjańdaǵy “tekseru qimyldary” asa tabysty bolǵanymen, Reseidiń kúshi artyp kele jatqan edi. Resei 1858 jyly jáne 1860 jyly TSin úkimetine “Aihoi shartyna” jáne “Beijiń shartyna” zorlyqpen qol qoiǵyzyp, Qytaidyń shyǵys–soltústigindegi Heiluntszyannyń teristiginen, syrtqy Syanьshanьnyń ońtústiginen, Ussuri dariyasynyń shyǵysynan bir million sharshy kilometrden astam jerdi iemdenip aldy.

Osydan soń 1863 jyly taǵy da TSin úkimetine “Qytai–Resei batys soltústik shekarany tekserip aiyru shartynyń esteligi” qatarly teńsiz sharttarǵa zorlap qol qoiǵyzyp, SHyńjań óńirinen Balqash kóliniń shyǵysy men ońtústigindegi 440 myń sharshy kilometr jerdi iemdendi. Kópshilik eseptep kórińizder: Resei osylaisha elimizdiń bir million 500 myń sharshy kilometrlik territoriyasyn op-ońai jaulap aldy. Búl jerdiń kólemi úsh Frantsiyaǵa teń keledi.

Alaida Reseidiń SHyńjańǵa degen irge keńeitui eshqashan qanaǵat tappady. Ol mol adam shyǵaryp, “sayahat”, “tekseru” júrgizumen boldy. Resei armiyasynyń polkovnigi Perjevalьskii – osynyń ishindegi «úlesi» eń mol adamdardyń biri edi. Ol 1878 jyldan 1888 jylǵa deiin SHyńjańǵa bes ret basa kóktep kirip, “tekseru” júrgizdi. SHyńjań patshanyń aulasyna ainalǵandai-aq, SHyńjańnyń jer-su attaryn qalaǵanynsha orystardyń atymen atady.

Perjevalьskiidiń SHyńjańda sońǵy ret tekseru júrgizip júrgen kezi bolatyn. Bir kúni ol qyzmetkerlerin ertip, Lobnordyń ońtústik jiegindegi bir jasyl alqapqa kelgende, alystan jaiylyp júrgen bir úiir jylqyny baiqaidy. Jylqylardyń keibiri ózennen su iship túr, keibiri jaiylyp júr, endi bireuleri birin-biri qualap asyr salyp júr, al keibireuleri qyraǵylyqpen tóńiregin tigile baqylap túr. Tóńirektegi myń qúlpyra ashylǵan báisheshekter, úzynnan-úzaq kósilip jatqan jasyl taular kózdiń jauyn alatyn ásem suret qalyptastyrady.

«Mynau bir úiir jylqy kimdiki boldy eken? Qalaisha mynadai ien jerge ákelip baǵyp júr?» – dep oilaǵan polkovnik Perjevalьskii dúrbisin alyp qaraidy. Pa! SHetinen jútynyp túrǵan sáigúlikter eken. Keudesi esiktei, siraqty, qamys qúlaq, bóken qabaq, jaly jibekshe tógilip túr. Perjevalьskii múnyń sirek kezdesetin jabaiy jylqy ekenin biledi de, nókerlerine útymdy quyp ústauǵa búiryq beredi.

Jabaiy jylqylar ózderine qarai shauyp kele jatqan adamdardy kórip qasha jóneledi. Biraq olar quǵynshylardan úzap shyqqan soń taǵy baiyrqalap arttaryna qaraidy, quǵynshylar tayap qalǵanda qaita qashady. Olardyń búl qylyǵy beine bir top tentek balanyń oiynyndai; sondai-aq ózderin quyp júrgen attardy kózge ilmei, qasaqana oinap júrgenge de úqsaidy.

Perjevalьskii jabaiy jylqylardy qua-qua ábden dińkeledi, biraq qansha qusa da ústai almaitynyn túsindi. Tiridei ústauǵa amal joq ekenine kózi jetken soń, qasyndaǵylarǵa oq atuǵa ámir berdi. Túrmysynda myltyq kórmegen jabaiy jylqylar quǵynshylardyń toqtap myltyqtaryn sailap jatqanyn kórgende de tańyrqai qarap túra berdi.

Oq atyldy da, jabaiy jylqynyń ekeui qúlap tústi. SHoshynyp úrkigen basqalary kózden ǵaiyp boldy. Polkovnik Perjevalьskii ólip jatqan jabaiy jylqynyń qasyna shauyp baryp, ony Reseige alyp qaitty. Búl eki jabaiy jylqynyń núsqasy Reseide kórmege qoiylyp, kórermenderdi qatty qyzyqtyrdy. Keiin ǵalymdar onyń dúniedegi barlyq jabaiy jylqylardyń arǵy tegi ekenin dáleldedi. Sol sebepti búl jylqyǵa qolma-qol «Perjevalьskii jylqysy» degen at berildi.

Aita berseńiz, múndai jabaiy jylqy elimizdiń tarihi kitaptaryna sonau ertede-aq jazylǵan. Reseilik polkovniktiń qandai da bir tyń tabysy emes. Eki myń jyl búrynǵy Han U-di zamanynda Jań TSyan batys óńirge jasaǵan saparynda Ferǵanaǵa kelgende, ol jerdegi jylqylardyń súieginiń iri, bitiminiń aibyndy ekenin kóredi. Sonda Jań TSyan búl jylqynyń tegin súrastyrady.

Ferǵanalyqtar kóz úshyndaǵy Tyanь-SHanьnyń qarly shyńdaryn núsqap túryp bylai deidi:
– Qarańyz, sonau aspandaǵy aqsha búlttarmen aralasyp jatqan tau shyńdaryna dúldúlder túsip oinaidy. Biraq ol dúldúlder shapqanda qústai úshady, adam balasynyń ony ústauy múmkin emes. Kóktem mausymy kelgende biz bielerdi sol tau ishine aidap áketemiz, dúldúlder jerge túsken soń bieler solarmen úiirge túsedi. Aita berseńiz qyzyq-aq: dúldúlmen úiirge túsken bielerdiń qúlyndarynyń da denesi som, kúshi myǵym keledi, túrqy ákesinen aumaidy. Denesinen shyqqan ter qyp-qyzyl bolady. Sondyqtan olardy «qan kóbikti jylqy» dep te ataidy, – deidi.

Is júzinde ferǵanalyqtardyń «dúldúl» dep otyrǵany – elimizdiń batys teristik óńirinde jasaityn jabaiy jylqy edi. Búl jabaiy jylqynyń eki túrli ereksheligi bolady: biri – jaly úzyn keledi de, shapqanda jelmen jelkildep tútas arqasyn jauyp ketedi; ekinshisi – shashasynda shodyraiyp shyǵyp túratyn múiizgek bolady. Búl beine artyq shyǵyp qalǵan túyaqqa úqsaidy.

Búl jabaiy jylqynyń ahualy elimizdiń tarihynda sonau ertede-aq estelikke alynǵan edi. Biraq Perjevalьskii alyp ketken jabaiy jylqy ǵalymdardyń baǵalauy men kópirte maqtauy arqyly Europany dúr silkindirdi.

Germaniyanyń eki alpauyt aqsúiegi óz serikshileriniń kórermenderdi baurai túsui úshin Grigor deitin tájiribeli sayahatshyny jabaiy jylqydan birnesheuin tiridei ústap ákeluge dereu SHyńjańǵa attandyrdy.

Búl sayahatshy bir mezgil daiyndyq jasap, zertteu júrgizdi. Onyń ústine Resei úkimeti men Qytaidaǵy Resei elshiliginiń qoldauyna ie boldy da, olar bergen tanystyru qaǵazyn alyp áueli Altaiǵa keldi. Artynan qarly boran men qaqaǵan ayazǵa qaramai, SHyńjań men Mońǵoliya shekarasyndaǵy Qobda úńgirine baryp, ol jerdegi at jalymen oinaityn er júrek mońǵol jigitterinen jabaiy jylqy ústauǵa járdemdesuin ótindi.

Grigordyń jabaiy jylqy ústauǵa járdem súraǵanyn estigen mońǵoldar qarqyldai kúlip alyp:
– Sizdiń múnyńyz qúr dáme ǵoi! Degenmen sózińizdi jazǵyrudyń da jóni joq. Sizder shetelden keldińizder, jabaiy jylqynyń qandai bolatynyn kórmegen bolarsyzdar. Jabaiy jylqy degenimiz – adam siyaqty kieli haiuan. Eger siz ony ústamaq bolsańyz, ol qasyna áste jolatpaidy, aspanǵa úshqan tútindei kózden ǵaiyp bolady. Sondyqtan jabaiy jylqyny ústap alǵan adam ejelden bolǵan emes, – dedi.

Biraq búl mońǵoldar elimiz tarihynda bir adamnyń ailamen jabaiy jylqyny tiridei ústaǵanyn bilmeitin. Ol jóninde mynadai bir keremet ańyz bar edi.

Búl áńgime 2 myń jyldyń aldynda bolypty. Hynan ólkesiniń SHinьe audanynda Bao Lichań degen adam ómir súrgen eken. Ol qymyz ótkizgeni úshin batys–soltústiktegi shól daladaǵy Uoua SHoibin (qazirgi Gansu ólkesiniń Anchi audany mańy) degen jerge auyr júmysqa aidalady. Sol jerde ol jabaiy jylqylardyń úiir-úiirimen ózenge kelip su ishetinin kórip júredi eken.

Búl jabaiy jylqylardyń dene bitimi erekshe zor, júni tótenshe ádemi, qusań jetetin, qashsań qútylatyn sáigúlikterdiń ózi edi. Sol kezdegi patsha aǵzam Han U-di arǵymaqqa erekshe áues ekenin Bao Lichań estidi. Múndai jaǵdaida eger ol osy jabaiy jylqynyń birin tiridei ústap, patshaǵa tartu etse, kúnási keshirilip, ústine mol syilyqqa da ie boluy ǵajap emes edi. Biraq búl jylqyny ústau ońai is emes. Eger alǵash rette ústai almai úrkitip alsa, keiin ony tabu qiyamet bolatyn.

Adam balasy ádis amal tabady ǵoi. Bir kúni Bao Lichań jabaiy jylqylar suǵa túspei túryp, óziniń boiyndai etip balshyqtan adam músin jasaidy da, oǵan óziniń kiimderin kigizip, qolyna shider, noqta ústatyp ózen jaǵasyna qaqiyp túrǵyzyp qoyady. Al ózi úzaq jerge baryp tyǵylyp qarap jatady.

Kóp ótpei su ishuge kele jatqan jabaiy jylqylar ózen jaǵasynda túrǵan «adamdy» alystan kórip toqtaidy, kisinesedi. Biraz uaqyt ótken soń olar álgi «adamnyń» tabjylmai túrǵanyn kórip, batyldanyp ózen jaǵasynyń adamnan alystau jerine baryp su ishedi. «Adam» áli de qozǵalǵan joq. Eki kúnnen soń jabaiy jylqylar «adamnan» qoryqpaityn boldy. Olar adam túrǵan jerden de su ishetin boldy, tipti keibiri qoryqpai balshyq músinniń qasyna kelip iiskelep, tańyrqai bastady.

Birneshe kún ótti. Jabaiy jylqylardyń balshyq «adamnan» múlde qoryqpaitynyn kórgen Bao Lichań músindi qúlatyp, ornyna ózi qaqiyp túrady da, jylqylardyń túzaqqa túsuin kútedi. Jabaiy jylqylar taǵy da kúndegi uaqytynda kelip su ishedi. Suyn iship bolǵan soń, ádetinshe álgi «ǵajap nárseniń» qasyna kelip tamashalai bastaidy.

Búl qazir aituǵa ońai. Al sol sátte Bao Lichań airyqsha shapshańdyq tanytady. Ol jabaiy jylqylardyń ishindegi eń irisine shalmasyn dáldep laqtyryp, moinyna iliktiredi. Noqtany sala qoiyp, úzyn jalynan shap berip ústaidy da, qarǵyp minip alady. Búl kezde basqa jylqylar áldeqashan úrkip, qashyp ketken edi.

Qolǵa túsken jabaiy jylqy qatty shyńǵyryp, ústindegi adamdy úrkitpek bolady. Biraq onysynan eshteńe shyqpaidy. Artynsha tik shapshyp, Bao Lichańdy qúlatpaq bolady, odan da túk ónbeidi. Sodan keiin jantalasa tulaidy, qos ayaqtap tebinedi. Bao Lichań sonda da jabysyp, ústinen túspei qoyady. Búdan esh nátije shyǵara almaǵan jabaiy jylqy, aqyry alasúryp shauyp ketedi.

Aqyry ábden tityqtap, terge malynady. Bao Lichań da bolsa ony boisúndyryp, aqyryn adymdap óziniń jatyn ornyna qaityp keledi.

Bao Lichań jabaiy jylqyny janyn shúberekke túiip júrip qolǵa túsirdi. Jylqyny úiretip bolǵansha ol qatty dińkeledi, ústinen sorǵalaǵan ter shapany men shalbaryn shylqyldatyp jiberdi.

Patsha aǵzamnyń nazaryn audaryp, mol syilyqqa ie bolu úshin ol erekshe qulyq oilap tabady. Jabaiy jylqyny minip, ózi jaqtaǵy lagerьge jetkenshe bir ótirikti de qúrastyryp qoyady.

Lagerьge kelgen soń, atyn jetektep, úlyqtyń aldyna shyǵady da bylai deidi:
– Qylmyskerińiz álginde ózen jaǵasynan ótip bara jatqanda, naizaǵaidai súrapyl dauys estildi. Artynsha ózen ortasynan qyzyl sáule shyǵyp, ile-shala bir ǵajaiyp at paida boldy. Men bar dúnieni úmytyp, ózenge qarǵyp tústim de, attyń jalynan ústap mine kettim. Ol meni osynda alyp keldi. Búl – patsha aǵzamyzǵa ózen táńiriniń tartu etip otyrǵan asyl jylqysy dep oilaimyn. Sondyqtan ústimdegi su bolǵan kiimimdi de almastyrmastan, attyń basyna noqta salyp, sizge málimdeuge alyp keldim, – deidi.

Lagerь úlyǵy Bao Lichań jetektep ákelgen jylqynyń súlu túrqyn kórip, onyń ádettegi jylqy emes ekenin bile qoyady. Búl qyzyq habardy dereu Han U-dige jetkizedi. Kóp úzamai patsha ámiri kelip, Bao Lichań astanaǵa atyn ákelip, syilyǵyn alsyn dep búiyrady. Keiin «Uoua ózeninen shyqqan siqyrly jylqy» jónindegi búl oqiǵa tarihi kitaptarǵa jazylyp qaldy.

Mońǵol malshylary búl áńgimeni bilmeitin edi. Olardyń jabaiy jylqy ústauǵa basqa amaldary da joq bolatyn. Árine, búl tarihi ańyzdy Grigor da qaidan bilsin. Biraq ol jabaiy jylqyny ústaudyń bir keremet ádisin erteden-aq oilastyryp qoiǵan edi.

Búl qandai keremet ádis?

Qajet ANDAS

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

Basy  https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m…/

Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 10
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz