Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردىڭ ۇرلانۋى 8 ءبولىم

لۋ يان

admin
2025/10/08
ەلتانۋ
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 8 бөлім

روسسيانىڭ قۇلپىتاستى بۇلاپ پاميردى جاۋلاپ الۋى

قاشقارداعى ءبىر مەيمانحانادا جاتقان ەرلى-زايىپتى ليتتەرلەر كوفە قايناتىپ، كوڭىل-كۇيلەرى قوبالجىپ، دۋتلەيردى اڭگىمە ەتىپ وتىرعان. “تاق، تاق” ەتكىزىپ ەسىك قاققان داۋىسى ەستىلدى. قىتايدىڭ مىناۋ شەكارا ءوڭىر قالاسىندا ولاردىڭ تانىس ەشكىمى جوق بولاتىن، مىنە ەندى وزدەرىن بىرەۋ ىزدەپ كەلىپ تۇر؛ بۇعان ەكەۋى دە ساسىپ قالدى. ەسىكتى اشىپ قاراعاندا ليتتەر كەلگەن قوناقتى تاڭدانا باس سالىپ:
– تۋىسقان، ءسىز بۇل جەرگە قالاي كەلىپ قالدىڭىز؟ دۋتلەيردىڭ ولگەنىن ءالى بىلگەن جوقسىز با؟ – دەپ سۇرادى.
– بىلگەنمىن، باياعىدا. اسىلىندە فرانتسيا ۇكىمەتى شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرىنە قاندى قولدارىن ۇستاتىپ، زياندى تولەتپەك بولعان، بىراق دۋتلەير ءولىمىنىڭ انىق-قانىعىنا كوزدەرى جەتكەن سوڭ ولار بايبالام سالا الماي قالدى. دۋتلەيردىڭ قىلىقتارى دا شەكتەن شىعىپ كەتكەن، زاڭسىزداردى ماجبۇرلەۋدەن نە جاقسى ناتيجە شىعارى ەدى؟ اشتى ساباق دەگەن مىنە وسى. جابايىلارعا ىلعي اياق جۇمساي بەرمەي، ءبىراز الدارقاتىپ قويعان دا ءجون، – دەپ كەلگەن قوناق ليتتەرمەن امان-سالەمدەسكەن سوڭ وسى ءبىر ورەلى پىكىرىن جاريالادى.

بۇل ادامنىڭ “تاعىلاردى” بويسۇندىرۋدا كەيبىر تاسىلدەرى بار ەكەن. ول وسىدان بۇرىن يرانعا ارحەولوگيالىق تەكسەرۋ جۇمىسىنا بارىپ، بىرقاتار ەلەۋلى ماقالا جازىپ، وزىنشە جازۋشى تانىلعان ەكەن. جاس شاماسى قىرىققا جەتپەسە دە بەلى بۇكىرە-ەڭكىرەپ قالىپتى؛ بۇل شاماسى بويىنىڭ ارتىقشا ۇزىندىعىنىڭ، ونىڭ ۇستىنە كىتاپ كوپ وقىپ، كوپ جازعاندىقتىڭ سالدارى بولسا كەرەك.
– سۆەن حەدين مىرزا، ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعان الدارقاتۋىڭىز نە نارسە؟ – دەپ اۋەستەنە سۇرايدى ليتتەر، يراندا جۇرگەنىندە تانىس بولعان بۇل كونە دوسىنان.
– بۇعان نە دەسەم بولار ەكەن؟ ءمورتى كەلگەندە بىرنەشە دوللار اقشا بەرىپ قويىڭىز، كەيدە ارزان كۇلكىمەن الداڭىز، ال كەيدە وتىرىك كىشىپەيىلسىپ قويىڭىز؛ توق ەتەر جەرىن ايتقاندا – ادامىنا قاراي ءىس ىستەپ، ەپتىلىكپەن قيمىل جاساپ وتىرساڭىز بولعانى. بىراق ءسىزدىڭ شىعارعان شىعىنىڭىز شامالى، قولعا تۇسكەنى مول بولۋى كەرەك. بۇل ارحەولوگيا جۇمىسىنىڭ ءبىر قۇپيالىعى، بۇل مەنىڭ يراندا جۇرگەندە پايدالانعان ءادىسىم.
– حا-حا! تابىلعان اقىل! بىرنەشە تەڭگە بوداۋ بەرىپ، ءبىر اربا ءىنجۋ-مارجان قولعا كەلتىرۋ! وقىمىستىلارمەن ويناۋعا بولمايدى دەگەن تەگىن ەمەس ەكەن عوي!

سۆەن حەدين ءسوزىن جالعاپ كۇلە سويلەدى:
– بۇلاي دەمەڭىز، ءبىز شۆەدتەر مۇنداي ارتىق دامە بولىپ كورگەن ەمەسپىز. مەنىڭ وسى رەت شىڭجاڭعا كەلىپ ساياحات جۇرگىزۋدەگى ويىم – بۇل ەرەن جاراتىلعان ۇڭگىردەن بىرنەشە گاۋھار تاسقا يە بولۋ عانا. بىراق رەسەيلىكتەر مادەني بۇيىمدار ىزدەۋ دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ، مادەني بۇيىم ساقتالعان جەرلەردى يەمدەنىپ الدى.
– ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز قانداي ءىس؟ ولار شىڭجاڭنان ىرعاڭ ولجاعا باتقان بولدى عوي.
– مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم وسىدان ءۇش جىل بۇرىن (1891 جىلى) رەسەيلىك پولكوۆنيك ياننوۆ پاميرداعى چان-لۋن پاتشانىڭ شاراپاتى جازىلعان قۇلپىتاستى ۇرلاپ اكەتكەن وقيعا.

قوناققا كوفە دەمدەپ بەرىپ جاتقان ليتتەر جانىم شىداي الماي سوزگە قىستىرىلا كەتتى:
– مۇنداي بولعاندا رەسەيلىك بۇل وفيتسەر دە ءسىز سياقتى كەزدەسە كەتكەن مادەني مۇرالاردى قۇتقارمايتىن ارحەولوگ بولدى عوي.
– ول ارحەولوگيادان نەمەنە بىلەدى دەيسىز؟ جانە ول قۇلپىتاس ەرتەدەگى جىبەك جولىنداعى ءبىر مادەني مۇرا بولىپ ەسەپتەلگەنىمەن دە ءداۋىرى قىسقا، سوندىقتان ول قانداي دا ءبىر ارحەولوگيالىق قۇنعا يە بولا المايدى، – دەپ سۆەن حەدين كوفەدەن ۇرتتاپ قويىپ، مادەني مۇرالاردىڭ ۇرلانۋىنا بايلانىستى وسى ءبىر وقيعانى اڭگىمەلەپ كەتتى.

زاتىندا “پامير” دەگەن ءسوز “جايپاق توبەلى ءۇي” دەگەن ماعىناداعى پارسىشا ءسوز ەكەن. بۇل ءسوز وسى ءوڭىردىڭ جەر تۇرقىنىڭ ەرەكشەلىگىن وتە وبرازدى تۇردە تۇجىرىمداپ بەرەدى. ءپاميردى ازياداعى سانسىز تاۋلاردىڭ تۇپكى توركىنى دەگەننەن گورى دۇنيەنىڭ جوتاسى دەپ اتاعان ءجون. جەر اۋماعى 20 مىڭ شارشى كم-دەن استام بۇل استىرتىن تاۋ قويناۋلارىنان جاپ-جاسىل ورمان، شالعىن ءشوپ، قايناعان تىرشىلىك كورىنىسىن كورەسىز. قىتايدىڭ ەرتە زامانداعى اڭىزدارىندا ايتىلاتىن بۋجوۋشان تاۋى – مىنە وسى پامير. بۇل ارانىڭ تاۋ اڭعارلارىندا جابايى سارىمساق قالىڭ وسەتىندىكتەن، ونى “سارىمساقتى تاۋ” دەپ تە اتايدى. ءپاميردى وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن ەلگە العاش رەت جاڭ چيان دەرەك ەتكەن، ول ەرتەدەگى جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى وتكەل بولىپ سانالادى.

تسين حاندىعىنىڭ چيانلۋڭنىڭ 23-جىلى (جاڭا ەرانىڭ 1758 جىلى) كەلگەندە يسلام ءدىنى اقتاۋ مازحابىنىڭ اتامانى ءبۇرفانيدىڭ قوجا جانە ونىڭ ءىنىسى قوجاجاپان رەسەيدىڭ جەلىكتىرۋى جانە قولداۋىمەن وزدەرىن “تەكتى اۋلەت” قوجا دەپ اتاپ، بۇقاراعا جار سالىپ، جاساق باسشى بولۋعا ۇمتىلدى. بۇكىل شىڭجاڭدى باسىپ الىپ، ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت قۇرۋ نيەتىنە سالىندى. ويلاماعان جەردەن ولار جاساق باستاپ شىققان كەزدە-اق شىڭجاڭداعى ءار ۇلت حالىقتىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولدى، ءتىپتى وزدەرىنىڭ تۋعان-تۋىستارى دا اسكەر شىعارىپ ولارعا شابۋىل جاسايدى. بۇل كەزدە وردا گەنەرالى جاۋ حويدى جاساق باستاپ بارىپ، “اعالى-ءىنىلى قوجالاردىڭ” بۇلىگىن تىنىشتاندىرۋعا جىبەرەدى. ول وسى ءبىر توپ بۇلىكشىنى تىقسىرا وتىرىپ پاميرگە قۋىپ بارادى، ەڭ سوڭىندا پاميردىڭ يشىلكول (جاسىل كول) دەگەن جەرىندە شەشۋشى شايقاس جۇرگىزىپ، وتاندى بولشەكتەگەن وسى ءبىر توپ كەرى تارتپاشىلاردى تىپ-تيپىل جويادى. سوعىس اياقتاعان سوڭ وردا بۇيرىق ءتۇسىرىپ، وسى جەرگە ءبىر قۇلپىتاس ورناعىزىپ، وعان سوعىس بارىسىن ەگجەي-تەگجەيلى جازدىرادى. سول جىلى چەنلۋڭنىڭ 24-جىلى (جاڭا ەرانىڭ 1759 جىلى) بولعاندىقتان بۇل قۇلپىتاس “چيانلۋڭ شاراپاتىنىڭ ەسكەرتكىشى” دەپ تە اتالادى. سول جەردىڭ تۇرعىندارى دا ەرتەدەگى وسى سوعىس مايدانىن “سۋمان تاش”، ياعني قۇلپىتاس ورناتىلعان جەر دەپ اتاعان. كەيىن تسين ۇكىمەتى پاميردىڭ جەر جاعدايىنا قاراي وتىرىپ 20 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام وسى ۇڭگىردى سەگىز ايماققا ءبولىپ “سەگىز پامير” دەپ اتايدى، ءارى بۇل ايماقتارعا ايىرىم-ايىرىم اسكەر ورنالاستىرادى.

ەرتەدە پامير قوقان حاندىعىمەن تۇتاسىپ جاتاتىن، سول سەبەپتى ول ارا ۇزاق جىلدار تىنىش وتكەن. رەسەي قوقان حاندىعىن وزىنە قوسىپ، اتىن وزگەرتىپ رەسەيدىڭ فەرعانا ولكەسى ەتىپ العاننان كەيىن ەكى جاق اراسىندا جايسىز وقيعالار تۋىندايدى. كەي كەزدەرى رەسەي اسكەري بولىمدەرى شەكارادان ءوتىپ، مال تالايدى. كەيدە شەكاراعا باسا-كوكتەپ كىرىپ، مانەۆر وتكىزەدى. قىتايدىڭ قاراۋىلشى اسكەر وفيتسەرلەرى بۇل جاعدايلارعا سۇراۋ سالسا، ولار بەتتەرىن بۇلك ەتپەستەن “اعاتتىق بولىپتى، اعاتتىق كەتىرىپپىز” دەپ مۇنتەكەسەدى.

1891 جىلى جازدا پولكوۆنيك باننوۆ (ياننوۆ) تاعى دا ءبىر باتالون اسكەر باستاپ، سۋمان تاشتىڭ سولتۇستىگىنە كەلىپ مانەۆر وتكىزەدى. بۇل رەسەي اسكەري بولىمدەرىنىڭ بىرنەشە جىلدان بەرى داعدىعا اينالعان ارەكەتى ەدى، سوندىقتان قىتايدىڭ شەكارا قاراۋىلىنداعى اسكەرلەرى ولاردىڭ مانەۆرلەرىنە سۇراۋ سالمايدى. الايدا ولاردىڭ بۇل جولعى مانەۆرى قالىپتان تىس بولدى: توپ-توپقا بولىنگەن رەسەي اسكەرلەرى قىتايدىڭ قورعانىس ايماعىنا ايقايلاپ، وزانداپ لاپ قويادى، قارشا بوراعان وق تسين اسكەرلەرىنىڭ باسىنان ىسقىرىپ ءوتىپ جاتادى.

وسى وڭىردە تۇراتىن تسين ارمياسىنىڭ گۋاندايى جاعدايدىڭ اسقىنىپ بارا جاتقانىن كورىپ، اسكەرلەرگە بەكىنىسكە كىرىپ، سوعىسۋعا ساقاداي ساي تۇرۋدى شۇعىل بۇيىرادى. ءوزىنىڭ ادامى از، ونىڭ ۇستىنە قارۋ-جاراقتارىنىڭ ناشار ەكەنىن بىلەتىن ول دەرەۋ جوعارى ۇلىقتان كومەك سۇراپ، قوسىن جىبەرۋىن ءوتىنىپ، دەرەۋ ەكى اسكەردى اتتى اداممەن جونەلتەدى. بىراق جاعداي ولاردىڭ مەڭزەگەنىندەي قاۋىپتى بولماي شىعادى. رەسەي اسكەرلەرى شابۋىلداپ، شەكارا جاعاسىنا دەيىن كەلىپ، ازدان سوڭ ارتقا بۇرىلىپ، ايقاي سالىپ قايتىپ كەتەدى.

بۇل جاعداي بىرنەشە كۇنگە جالعاسىپ، تسين پاتشالىعىنىڭ اسكەرىن قاتتى ساستىرادى. شەكارا قاراۋىلىنىڭ گۋاندايى احۋالدى جوعارىعا ەكى رەت مالىمدەيدى. بىراق قارسى جاق سوقتىقپاعان سوڭ جوعارىدان سوگىس ەستيدى. وسىدان كەيىن قىتايدىڭ شەكارا قاراۋىلىنداعى اسكەرلەرى دە بوساڭسي باستايدى.

ءبىر كۇنى ياننوۆ اسكەرلەرىن باستاپ تاعى دا شابۋىل جاسايدى. قىتاي بەكىنىسىندەگى قاراۋىلشى اسكەرلەر قارسى جاقتىڭ ارەكەتىن نۇسقاپ، باقىلاپ تۇرادى. اسكەرلەردىڭ بىرەۋى تۇرىپ:
– قاراي گور، بۇل تۇكتى بەتتتەردىڭ تاعى دا اۋلانىپ شىققانىن، بەينە ءبىر توپ قوراز، جەر جارعان ايقايى بار، بىراق تاپقان جۇمىرتقاسى جوق، – دەيدى.
– ولارعا جۇمىرتقا تاپقىزعىڭ كەلسە، وپ-وڭاي، سەن ولار جاققا قاراي جالعىز وق شىعارساڭ بولعانى، ولاردىڭ وعى سەنى ولگەن دوڭىزداي تەڭكەيتىپ تاستايدى، – دەيدى ەكىنشىسى.
ءبىر ەستىك باستىعى كورەگەندىكپەن:
– وسىنى دا بىلمەي تۇرسىڭدار ما؟ مىناۋ رەسەيلىكتەردىڭ شىرعالاڭ ءتاسىلى. ولار بىزگە وق شىعارتىپ، قايتارما سوققى بەرگىزبەكشى! سەن وق شىعارساڭ بولعانى – ولاردىڭ وزىنە قارسى تاپ بەرۋىنە سىلتاۋ تابىلادى. سوندىقتان جوعارى ورىن الدىڭعى كۇنى ءبىزدىڭ ءجونسىز قيمىل جاساۋىمىزعا تىيىم سالىپ، ەگەر بۇيرىققا بويسۇنباۋشىلار بولسا باسىن كەسىپ ءىلىپ قويۋ جونىندە قاتال بۇيرىق ءتۇسىرىپ وتىر، – دەدى دە قولىمەن باس كەسۋ يشاراسىن كورسەتىپ، باسقالاردى دۋ كۇلدىردى.

رەسەيلىكتەر بۇل جولى ويلاماعان جەردەن تاسقىن سۋداي لاپ قويدى دا شەكارا سىزىعىنان ءوتىپ، الدىڭعى بەكىنىستە جاڭا عانا كۇلىسىپ، ازىلدەسىپ جاتقان تسين اسكەرلەرىن ءبىر دەمدە-اق قارۋسىزداندىردى. وسىدان سوڭ ولار تاعى قىتايدىڭ قاراۋىل ورنىنا تاپ بەرەدى.

تسين ارمياسىنىڭ الگى گۋاندايى وقيعا تۋىنداسا، جوعارىعا مالىمدەۋ ءۇشىن بىرنەشە كۇننەن بەرى جۇيرىك اتتاردى دايىنداتىپ قويعان بولاتىن. بۇل جولى جاعدايدىڭ تاعى دا جامانعا اينالىپ بارا جاتقانىن كورگەن ول قاراۋىلشى اسكەردەن ەكەۋىن اتقا مىنگىزىپ، كازارماعا كومەك سۇراۋعا شاپتىردى. ول سوعىسۋعا باتىلدىق ەتپەدى، قايتارما سوققى بەرە قوياتىنداي كۇشى دە جوق ەدى. سوندىقتان جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، ناسيحات ايتىپ، رەسەي اسكەرلەرىن شەگىندىرمەك بولدى.

ول بىرنەشە قاراۋىلشى اسكەر جانە ءبىر ءتىلماشتى ەرتىپ، قاراۋىل الدىنا قارۋ-جاراقسىز شىققان كەزدە رەسەيدىڭ ءبىر توبى كەلىپ، قىتايدىڭ وسى ءبىر تومەن دارەجەلى اسكەري باسشىسىن قورشاپ الدى…

بىراق ياننوۆ قارۋىن تاپسىرعان وسى ءبىر توپ قىتاي اسكەرلەرىن ارتىقشا قينامادى. ول بۇل قىتايلىقتاردى ۋاقىت ۇتۋعا ادام قالدىردى دا، ءوزى ءبىر توپ رەسەي اسكەرىن باستاپ بارىپ، چەن-لۋن جىلدارى ورناتىلعان الگى قۇلپىتاستى قازدىرىپ الدى. بۇل قۇندى قۇلپىتاستى پاتشاعا اپارىپ بەرسە، پاتشانىڭ وزىنە مول ەڭبەك جازاتىنىن ياننوۆ جاقسى بىلەتىن.

ياننوۆ قۇلپىتاستى بۇلاپ الىپ كەتكەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي پاميردى قورعاپ تۇرعان كازارماداعى تسين ارمياسى اسىعىس جەتەدى. قۇلپىتاستىڭ ورنىن كورىپ، كەك كەرنەگەن ولار:
– قاراقشى! قاراقشى! – دەپ ايعايلادى. ۇزاق جىلدار بويى مەملەكەت شەكاراسىنىڭ بەلگىسى بولىپ كەلگەن قۇلپىتاس جوعالسا، بۇدان بىلاي رەسەي اسكەرلەرى قالاعانىنشا باسا-كوكتەپ كىرەتىندىگى تسين اسكەرلەرىنە ايدان انىق ەدى. يمپەرياليستەر قىتاي تەرريتورياسىنا شاپقىنشىلىق جاساعاندا ولاردى وسى ءبىر كەسەك قۇلپىتاس قانا بوگەپ تۇرعان با ەدى؟ تسين اسكەرلەرى مۇنى ويلاپ كورمەگەن.

بۇل وقيعادان حابار تاپقان شىڭجاڭنىڭ ءامىرشىسى تاباندا بۇكىل پوشتا ارقىلى ورداعا حابار جىبەرەدى، سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا رەسەيدىڭ تاشكەنتتەگى گۋبەرناتورىنا نارازىلىق بىلدىرەدى. باستاپتا بۇل گۋبەرناتور جالتارۋعا تىرىسىپ:
– ياننوۆ پولكوۆنيك ءوز كاسىبىن عانا بىلەتىن ءتۇز وفيتسەر، مادەني بۇيىمداردى، كونە زاتتاردى جيناپ اۋرە بولمايدى، ال ءبىر قۇلپىتاسقا ءتىپتى دە قىزىقپايدى، – دەگەن سياقتى سوزدەر ايتادى.
كەيىن جالتارۋعا ەش امالى قالماي، مويىنداۋعا ءماجبۇر بولعاندا عانا كومەكەيى بوساڭسىپ:
– بۇل ۇعىسپاستىقپەن بولعان ءىس ەكەن. ياننوۆ ول قۇلپىتاستىڭ مەملەكەت شەكاراسىنا قويىلعان بەلگى ەكەنىن بىلمەي قالىپتى، – دەيدى.
سونىمەن قۇلپىتاستىڭ دەرەگىن سۇراستىرعان كەزدە رەسەي جاعى سيىر قۇيمىشاقتاتىپ، قۇلپىتاستى قايتارىپ بەرمەي قويادى.

شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرى دە بۇل قۇلپىتاسقا ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى. قۇلپىتاس ۇرلانعاننان كەيىن كوپ وتپەي ولار ادام جىبەرىپ، بۇرىنعى قۇلپىتاسقا جازىلعان جازۋلاردى كوشىرىپ، قايتادان ءبىر قۇلپىتاس جاساتادى دا، ونى اپارىپ بۇرىنعى قۇلپىتاستىڭ ورنىنا ورناتادى. سونداي-اق ەكى جاعىنان قورعان سالىپ، تاريحي ايماق ەتەدى.

مىنە، وسىدان رەسەيگە “سىلتاۋ” تابىلادى. ولار:
– قىتاي ءالى انىق اجىراتىلماعان شەكارادا زاڭسىز ارەكەت جاسادى، – دەيدى دە، 1892 جىلى پاميرعا جالپى بەتتىك اسكەر شىعارادى. قارۋلى كۇش ارقىلى قىسىم جاساپ، اۋەلى قىتايدان 20 مىڭ شارشى كم جەردى بولگىزىپ الادى، سونان سوڭ كەلىسسوز وتكىزەدى.
انگليا رەسەيدىڭ بۇل اۋماقتا جەردى باسىپ العانىن، ءوزى بيلەپ-توستەپ وتىرعان ۇندىستانعا قاتەر توندىرەتىنىن بىلەدى. سوندىقتان “تەرريتوريا قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ” دەگەن جەلەۋمەن قىتايدىڭ كىشى ءپاميرىن جاۋلاپ الادى.

سۆەن حەدين قاشقارعا كەلگەن كەزدە رەسەي مەن انگليا سىندى ەكى يمپەريا “پامير شەكارا كوميتەتى” دەگەندى قۇرىپ، قىتايدىڭ باتىستاعى وسى ءبىر بايىرعى قالاسىندا پاميردى قالاي ءبولىسۋ ماسەلەسى ۇستىندە قىزىل كەڭىرتەك بولىپ ايتىسىپ جاتقان ەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قىتاي ۋاكىلى دە بولعان، بىراق ونىڭ قۇقىعى تەك قول قويۋ عانا ەدى.
اڭگىمەسىن اياقتاعان سۆەن حەدين كۇرسىنىپ:
– قازىر بەلدى ەلدەر قىتايدى ءبولىسىپ جاتقان شاق، ال ءبىزدىڭ شۆەدتەر سوناۋ سولتۇستىك ەۋروپادا تۇرىپ، ەلدىڭ قىزىعىن تاماشالاۋمەن عانا بولىپ جاتىر، – دەدى.
– ءسىز دە قاپىسىن جىبەرمەي قارماي قالاتىن كەزىڭىز بار ەمەس پە ەدى؟ ەگەر ءبىزدىڭ ۇلى بريتانيا يمپەرياسى قىتاي قاقپاسىن قارۋلى كۇشپەن اشپاعان بولسا، وسى جەردە ديدارلاسامىز دەگەن كىمنىڭ ويىنا كەلگەن! – دەپ ليتتەر بابتانا سويلەدى.

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

باسى:
https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m%d2%b1ralardy%d2%a3-%d2%b1rlanuy-7-b%d3%a9lim-4574/

جالعاسى بار…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 24
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz