Rossiyanyń qúlpytasty búlap Pamirdy jaulap aluy
Qashqardaǵy bir meimanhanada jatqan erli-zaiypty Litterler kofe qainatyp, kóńil-kúileri qobaljyp, Dutleirdi áńgime etip otyrǵan. “Taq, taq” etkizip esik qaqqan dauysy estildi. Qytaidyń mynau shekara óńir qalasynda olardyń tanys eshkimi joq bolatyn, mine endi ózderin bireu izdep kelip túr; búǵan ekeui de sasyp qaldy. Esikti ashyp qaraǵanda Litter kelgen qonaqty tańdana bas salyp:
– Tuysqan, siz búl jerge qalai kelip qaldyńyz? Dutleirdiń ólgenin áli bilgen joqsyz ba? – dep súrady.
– Bilgenmin, bayaǵyda. Ásilinde Frantsiya úkimeti SHyńjań bileushilerine qandy qoldaryn ústatyp, ziyandy tóletpek bolǵan, biraq Dutleir óliminiń anyq-qanyǵyna kózderi jetken soń olar baibalam sala almai qaldy. Dutleirdiń qylyqtary da shekten shyǵyp ketken, zańsyzdardy májbúrleuden ne jaqsy nátije shyǵary edi? Ashty sabaq degen mine osy. Jabaiylarǵa ylǵi ayaq júmsai bermei, biraz aldarqatyp qoiǵan da jón, – dep kelgen qonaq Littermen aman-sálemdesken soń osy bir óreli pikirin jariyalady.
Búl adamnyń “taǵylardy” boisúndyruda keibir tásilderi bar eken. Ol osydan búryn Iranǵa arheologiyalyq tekseru júmysyna baryp, birqatar eleuli maqala jazyp, ózinshe jazushy tanylǵan eken. Jas shamasy qyryqqa jetpese de beli búkire-eńkirep qalypty; búl shamasy boiynyń artyqsha úzyndyǵynyń, onyń ústine kitap kóp oqyp, kóp jazǵandyqtyń saldary bolsa kerek.
– Sven Hedin myrza, sizdiń aityp otyrǵan aldarqatuyńyz ne nárse? – dep áuestene súraidy Litter, Iranda júrgeninde tanys bolǵan búl kóne dosynan.
– Búǵan ne desem bolar eken? Mórti kelgende birneshe dollar aqsha berip qoiyńyz, keide arzan kúlkimen aldańyz, al keide ótirik kishipeiilsip qoiyńyz; toq eter jerin aitqanda – adamyna qarai is istep, eptilikpen qimyl jasap otyrsańyz bolǵany. Biraq sizdiń shyǵarǵan shyǵynyńyz shamaly, qolǵa túskeni mol boluy kerek. Búl arheologiya júmysynyń bir qúpiyalyǵy, búl meniń Iranda júrgende paidalanǵan ádisim.
– Ha-ha! Tabylǵan aqyl! Birneshe teńge bodau berip, bir arba inju-marjan qolǵa keltiru! Oqymystylarmen oinauǵa bolmaidy degen tegin emes eken ǵoi!
Sven Hedin sózin jalǵap kúle sóiledi:
– Búlai demeńiz, biz shvedter múndai artyq dáme bolyp kórgen emespiz. Meniń osy ret SHyńjańǵa kelip sayahat júrgizudegi oiym – búl eren jaratylǵan úńgirden birneshe gauhar tasqa ie bolu ǵana. Biraq reseilikter mádeni búiymdar izdeu degendi syltau etip, mádeni búiym saqtalǵan jerlerdi iemdenip aldy.
– Sizdiń aityp otyrǵanyńyz qandai is? Olar SHyńjańnan yrǵań oljaǵa batqan boldy ǵoi.
– Meniń aityp otyrǵanym osydan úsh jyl búryn (1891 jyly) reseilik polkovnik YAnnov Pamirdaǵy CHan-lun patshanyń sharapaty jazylǵan qúlpytasty úrlap áketken oqiǵa.
Qonaqqa kofe demdep berip jatqan Litter janym shydai almai sózge qystyryla ketti:
– Múndai bolǵanda reseilik búl ofitser de siz siyaqty kezdese ketken mádeni múralardy qútqarmaityn arheolog boldy ǵoi.
– Ol arheologiyadan nemene biledi deisiz? Jáne ol qúlpytas ertedegi Jibek jolyndaǵy bir mádeni múra bolyp eseptelgenimen de dáuiri qysqa, sondyqtan ol qandai da bir arheologiyalyq qúnǵa ie bola almaidy, – dep Sven Hedin kofeden úrttap qoiyp, mádeni múralardyń úrlanuyna bailanysty osy bir oqiǵany áńgimelep ketti.
Zatynda “Pamir” degen sóz “jaipaq tóbeli úi” degen maǵynadaǵy parsysha sóz eken. Búl sóz osy óńirdiń jer túrqynyń ereksheligin óte obrazdy túrde tújyrymdap beredi. Pamirdi Aziyadaǵy sansyz taulardyń túpki tórkini degennen góri dúnieniń jotasy dep ataǵan jón. Jer aumaǵy 20 myń sharshy km-den astam búl astyrtyn tau qoinaularynan jap-jasyl orman, shalǵyn shóp, qainaǵan tirshilik kórinisin kóresiz. Qytaidyń erte zamandaǵy ańyzdarynda aitylatyn Bujoushan tauy – mine osy Pamir. Búl aranyń tau ańǵarlarynda jabaiy sarymsaq qalyń ósetindikten, ony “sarymsaqty tau” dep te ataidy. Pamirdi osydan eki myń jyl búryn elge alǵash ret Jań CHyan derek etken, ol ertedegi Jibek jolyndaǵy mańyzdy ótkel bolyp sanalady.
TSin handyǵynyń CHyanluńnyń 23-jyly (jańa eranyń 1758 jyly) kelgende islam dini Aqtau mazhabynyń atamany Búrfanidiń Qoja jáne onyń inisi Qojajapan Reseidiń jeliktirui jáne qoldauymen ózderin “tekti áulet” qoja dep atap, búqaraǵa jar salyp, jasaq basshy boluǵa úmtyldy. Búkil SHyńjańdy basyp alyp, óz aldyna derbes memleket qúru nietine salyndy. Oilamaǵan jerden olar jasaq bastap shyqqan kezde-aq SHyńjańdaǵy ár últ halyqtyń qarsylyǵyna tap boldy, tipti ózderiniń tuǵan-tuystary da ásker shyǵaryp olarǵa shabuyl jasaidy. Búl kezde orda generaly Jau Hoidy jasaq bastap baryp, “aǵaly-inili qojalardyń” búligin tynyshtandyruǵa jiberedi. Ol osy bir top búlikshini tyqsyra otyryp Pamirge quyp barady, eń sońynda Pamirdyń Ishilkól (Jasyl kól) degen jerinde sheshushi shaiqas júrgizip, otandy bólshektegen osy bir top keri tartpashylardy typ-tipyl joyady. Soǵys ayaqtaǵan soń orda búiryq túsirip, osy jerge bir qúlpytas ornaǵyzyp, oǵan soǵys barysyn egjei-tegjeili jazdyrady. Sol jyly CHenluńnyń 24-jyly (jańa eranyń 1759 jyly) bolǵandyqtan búl qúlpytas “CHyanluń sharapatynyń eskertkishi” dep te atalady. Sol jerdiń túrǵyndary da ertedegi osy soǵys maidanyn “Suman tash”, yaǵni qúlpytas ornatylǵan jer dep ataǵan. Keiin TSin úkimeti Pamirdyń jer jaǵdaiyna qarai otyryp 20 myń sharshy shaqyrymnan astam osy úńgirdi segiz aimaqqa bólip “Segiz Pamir” dep ataidy, ári búl aimaqtarǵa aiyrym-aiyrym ásker ornalastyrady.
Ertede Pamir Qoqan handyǵymen tútasyp jatatyn, sol sebepti ol ara úzaq jyldar tynysh ótken. Resei Qoqan handyǵyn ózine qosyp, atyn ózgertip Reseidiń Ferǵana ólkesi etip alǵannan keiin eki jaq arasynda jaisyz oqiǵalar tuyndaidy. Kei kezderi Resei áskeri bólimderi shekaradan ótip, mal talaidy. Keide shekaraǵa basa-kóktep kirip, manevr ótkizedi. Qytaidyń qarauylshy ásker ofitserleri búl jaǵdailarǵa súrau salsa, olar betterin búlk etpesten “aǵattyq bolypty, aǵattyq ketirippiz” dep múntekesedi.
1891 jyly jazda polkovnik Bannov (YAnnov) taǵy da bir batalьon ásker bastap, Suman tashtyń soltústigine kelip manevr ótkizedi. Búl Resei áskeri bólimderiniń birneshe jyldan beri daǵdyǵa ainalǵan áreketi edi, sondyqtan Qytaidyń shekara qarauylyndaǵy áskerleri olardyń manevrlerine súrau salmaidy. Alaida olardyń búl jolǵy manevri qalyptan tys boldy: top-topqa bólingen Resei áskerleri Qytaidyń qorǵanys aimaǵyna aiqailap, ozandap lap qoyady, qarsha boraǵan oq TSin áskerleriniń basynan ysqyryp ótip jatady.
Osy óńirde túratyn TSin armiyasynyń guandaiy jaǵdaidyń asqynyp bara jatqanyn kórip, áskerlerge bekiniske kirip, soǵysuǵa saqadai sai túrudy shúǵyl búiyrady. Óziniń adamy az, onyń ústine qaru-jaraqtarynyń nashar ekenin biletin ol dereu joǵary úlyqtan kómek súrap, qosyn jiberuin ótinip, dereu eki áskerdi atty adammen jóneltedi. Biraq jaǵdai olardyń meńzegenindei qauipti bolmai shyǵady. Resei áskerleri shabuyldap, shekara jaǵasyna deiin kelip, azdan soń artqa búrylyp, aiqai salyp qaityp ketedi.
Búl jaǵdai birneshe kúnge jalǵasyp, TSin patshalyǵynyń áskerin qatty sastyrady. SHekara qarauylynyń guandaiy ahualdy joǵaryǵa eki ret málimdeidi. Biraq qarsy jaq soqtyqpaǵan soń joǵarydan sógis estidi. Osydan keiin Qytaidyń shekara qarauylyndaǵy áskerleri de bosańsi bastaidy.
Bir kúni YAnnov áskerlerin bastap taǵy da shabuyl jasaidy. Qytai bekinisindegi qarauylshy áskerler qarsy jaqtyń áreketin núsqap, baqylap túrady. Áskerlerdiń bireui túryp:
– Qarai gór, búl túkti bettterdiń taǵy da aulanyp shyqqanyn, beine bir top qoraz, jer jarǵan aiqaiy bar, biraq tapqan júmyrtqasy joq, – deidi.
– Olarǵa júmyrtqa tapqyzǵyń kelse, op-ońai, sen olar jaqqa qarai jalǵyz oq shyǵarsań bolǵany, olardyń oǵy seni ólgen dońyzdai teńkeitip tastaidy, – deidi ekinshisi.
Bir estik bastyǵy kóregendikpen:
– Osyny da bilmei túrsyńdar ma? Mynau reseilikterdiń shyrǵalań tásili. Olar bizge oq shyǵartyp, qaitarma soqqy bergizbekshi! Sen oq shyǵarsań bolǵany – olardyń ózine qarsy tap beruine syltau tabylady. Sondyqtan joǵary oryn aldyńǵy kúni bizdiń jónsiz qimyl jasauymyzǵa tyiym salyp, eger búiryqqa boisúnbaushylar bolsa basyn kesip ilip qoyu jóninde qatal búiryq túsirip otyr, – dedi de qolymen bas kesu isharasyn kórsetip, basqalardy du kúldirdi.
Reseilikter búl joly oilamaǵan jerden tasqyn sudai lap qoidy da shekara syzyǵynan ótip, aldyńǵy bekiniste jańa ǵana kúlisip, ázildesip jatqan TSin áskerlerin bir demde-aq qarusyzdandyrdy. Osydan soń olar taǵy Qytaidyń qarauyl ornyna tap beredi.
TSin armiyasynyń álgi guandaiy oqiǵa tuyndasa, joǵaryǵa málimdeu úshin birneshe kúnnen beri júirik attardy daiyndatyp qoiǵan bolatyn. Búl joly jaǵdaidyń taǵy da jamanǵa ainalyp bara jatqanyn kórgen ol qarauylshy áskerden ekeuin atqa mingizip, kazarmaǵa kómek súrauǵa shaptyrdy. Ol soǵysuǵa batyldyq etpedi, qaitarma soqqy bere qoyatyndai kúshi de joq edi. Sondyqtan jaǵdaidy túsindirip, nasihat aityp, Resei áskerlerin shegindirmek boldy.
Ol birneshe qarauylshy ásker jáne bir tilmashty ertip, qarauyl aldyna qaru-jaraqsyz shyqqan kezde Reseidiń bir toby kelip, Qytaidyń osy bir tómen dárejeli áskeri basshysyn qorshap aldy…
Biraq YAnnov qaruyn tapsyrǵan osy bir top Qytai áskerlerin artyqsha qinamady. Ol búl qytailyqtardy uaqyt útuǵa adam qaldyrdy da, ózi bir top Resei áskerin bastap baryp, CHen-lun jyldary ornatylǵan álgi qúlpytasty qazdyryp aldy. Búl qúndy qúlpytasty patshaǵa aparyp berse, patshanyń ózine mol eńbek jazatynyn YAnnov jaqsy biletin.
YAnnov qúlpytasty búlap alyp ketkennen keiin kóp úzamai Pamirdy qorǵap túrǵan kazarmadaǵy TSin armiyasy asyǵys jetedi. Qúlpytastyń ornyn kórip, kek kernegen olar:
– Qaraqshy! Qaraqshy! – dep aiǵailady. Úzaq jyldar boiy memleket shekarasynyń belgisi bolyp kelgen qúlpytas joǵalsa, búdan bylai Resei áskerleri qalaǵanynsha basa-kóktep kiretindigi TSin áskerlerine aidan anyq edi. Imperialister Qytai territoriyasyna shapqynshylyq jasaǵanda olardy osy bir kesek qúlpytas qana bógep túrǵan ba edi? TSin áskerleri múny oilap kórmegen.
Búl oqiǵadan habar tapqan SHyńjańnyń ámirshisi tabanda búkil poshta arqyly ordaǵa habar jiberedi, sonymen bir uaqytta Reseidiń Tashkenttegi gubernatoryna narazylyq bildiredi. Bastapta búl gubernator jaltaruǵa tyrysyp:
– YAnnov polkovnik óz kásibin ǵana biletin túz ofitser, mádeni búiymdardy, kóne zattardy jinap áure bolmaidy, al bir qúlpytasqa tipti de qyzyqpaidy, – degen siyaqty sózder aitady.
Keiin jaltaruǵa esh amaly qalmai, moiyndauǵa májbúr bolǵanda ǵana kómekeii bosańsyp:
– Búl úǵyspastyqpen bolǵan is eken. YAnnov ol qúlpytastyń memleket shekarasyna qoiylǵan belgi ekenin bilmei qalypty, – deidi.
Sonymen qúlpytastyń deregin súrastyrǵan kezde Resei jaǵy siyr qúimyshaqtatyp, qúlpytasty qaitaryp bermei qoyady.
SHyńjań bileushileri de búl qúlpytasqa erekshe nazar audarǵan edi. Qúlpytas úrlanǵannan keiin kóp ótpei olar adam jiberip, búrynǵy qúlpytasqa jazylǵan jazulardy kóshirip, qaitadan bir qúlpytas jasatady da, ony aparyp búrynǵy qúlpytastyń ornyna ornatady. Sondai-aq eki jaǵynan qorǵan salyp, tarihi aimaq etedi.
Mine, osydan Reseige “syltau” tabylady. Olar:
– Qytai áli anyq ajyratylmaǵan shekarada zańsyz áreket jasady, – deidi de, 1892 jyly Pamirǵa jalpy bettik ásker shyǵarady. Qaruly kúsh arqyly qysym jasap, áueli Qytaidan 20 myń sharshy km jerdi bólgizip alady, sonan soń kelissóz ótkizedi.
Angliya Reseidiń búl aumaqta jerdi basyp alǵanyn, ózi bilep-tóstep otyrǵan Úndistanǵa qater tóndiretinin biledi. Sondyqtan “territoriya qauipsizdigin qorǵau” degen jeleumen Qytaidyń Kishi Pamirin jaulap alady.
Sven Hedin Qashqarǵa kelgen kezde Resei men Angliya syndy eki imperiya “Pamir shekara komiteti” degendi qúryp, Qytaidyń batystaǵy osy bir baiyrǵy qalasynda Pamirdy qalai bólisu máselesi ústinde qyzyl keńirtek bolyp aitysyp jatqan edi. Búlardyń ishinde Qytai uákili de bolǵan, biraq onyń qúqyǵy tek qol qoyu ǵana edi.
Áńgimesin ayaqtaǵan Sven Hedin kúrsinip:
– Qazir beldi elder Qytaidy bólisip jatqan shaq, al bizdiń shvedter sonau Soltústik Europada túryp, eldiń qyzyǵyn tamashalaumen ǵana bolyp jatyr, – dedi.
– Siz de qapysyn jibermei qarmai qalatyn kezińiz bar emes pe edi? Eger bizdiń Úly Britaniya imperiyasy Qytai qaqpasyn qaruly kúshpen ashpaǵan bolsa, osy jerde didarlasamyz degen kimniń oiyna kelgen! – dep Litter babtana sóiledi.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











