كوز اشقالى تاۋ ساعالاي قونىستانعان جۇپىنى اۋىلدىڭ، مالشى قاۋىمنىڭ جايبىراقات ءومىرىن كورىپ وستىك. قوزى-لاق، تايىنشا-تورپاق باعىپ ءجۇرىپ، قايسارلىقتى، شىمىرلىقتى، توزىمدىلىكتى، تاباندىلىقتى، اساۋلىقتى، العان باعىتىنان قايتپايتىن بىربەتكەيلىكتى ۇيرەندىك. تىستەسكەن جەرىندە ءتىسى قالاتىن، قادالعان جەرىنەن قان الاتىن قاتىگەزدىك تە، دالاداي كەڭ، سۋداي تۇنىق، اۋاداي تازا ارلى مىنەز دە سانامىزدا سول دالانىڭ بايتاق قاسيەتىنەن سىڭگەن. سونىڭ ءبارى دە ءالى كۇنگە مەنىڭ بويىمدا بار.
بالا كۇنىمىزدە ءبىزدىڭ ۇيگە تاياۋ جەردە «سايتان ۇيالاعان مەدرەسە» دەپ اتالاتىن توقال تامنىڭ ورنى بولاتىن. قابىرعالارى قاۋساپ، شاڭىراعى شايقالىپ، شاڭ قاۋىپ جاتقان كونە جۇرتتاعى مەدرەسەنى ەستەمەس قاجى دەگەن كىسى سالدىرعان ەكەن. اكەمنىڭ ايتۋىنشا، ەستەمەس قاجىعا بالا كۇنىنەن باق قونىپ، قىدىر دارىپتى. مال ءبىتىپ، شالقىعان باي بولىپتى. كەرۋەن تارتىپ سابەتكە (ول كەزدە قازاقستاندى وسىلاي اتايتىن) ءجيى باراتىن كورىنەدى. سونداي ساپاردىڭ بىرىندە تۇيەلى كوشكە توعاناق ارتىپ، قاشىرعا جۇك تيەپ، سايگۇلىك اتقا مىنگەن بىلەكتى جىگىتتەرگە جول باستاتىپ، سابەتتەن قۇرال-جابدىق تاسىپ، كەڭسۋ وزەنىنىڭ ساعاسىنان تەرى وڭدەۋ زاۋىتىن قۇرىپ، تىنىش جاتقان ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپتى. «شىرقىن بۇزىپتى» دەگەنگە شىرت ەتە قالماڭىز. ونىڭ جايىن سوسىن ايتامىن.
سول بىلەكتى جىگىتتەردى مەنىڭ اتام وماراقىن باسقارادى ەكەن. ول كىسى ءىرى دەنەلى، قارىمدى بولىپتى. اتامنىڭ جاۋجۇرەك باتىرلىعى، ەرلىك ىستەرىنىڭ كوبىن ءبىز ۇمىتىپ كەتتىك. ونى ءومىر، جاعداي، قىسىم ۇمىتۋعا ءماجبۇر ەتتى دەسەك تە بولادى. بىراق بالا شاقتا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ىرگەسىندە ۇلكەن قارا تاس جاتاتىن. ونى اتام شاقىرىم جەردەن ارقالاپ اكەلگەن ەكەن. اتامنىڭ جاس كەزى ەكەن اۋىلداستار كەڭسۋ وزەنىنەن سارىكەزەڭنىڭ جازىعىنا سۋ شىعارۋ ءۇشىن جوتانى وزەكتەپ كانال قازۆپ جاتقاندا الدارىنان ۇلكەن قارا تاس كولدەنەڭدەي قالادى.
– وسى تاستى ءبىر شاقىرىم جەرگە كوتەرىپ اپارعان ادامعا ءبىر جىلقى سىيعا بەرەمىن، – دەيدى قولى جومارت ەستەمەس قاجى.
جىنىككەن جىگىتتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاستى كوتەرىپ، باسىن شۇلعىپ شىعىپ جاتادى. سول كەزدە بەلىن قارا دابىمەن قىسىپ وراپ، بەلۋاردان كەلەتىن شۇقاناققا قارعىپ تۇسكەن اتام تاستى تولعاپ، تولعاپ جىبەرىپ، تىك كوتەرىپ، ارىقتىڭ ەرنگەۋىنەن ارى اسىرىپ، لاقتىرىپ جىبەرەدى. ونى ارقانمەن وراي بۋىپ، كوتەرىپ الىپ ءبىر شاقىرىمداي جول ءجۇرىپ دۇڭك ەتكىزىپ قويا سالادى. «ايتقان سەرت اتىلعان وق» دەگەن ۇستانىمدى ۇلگى ەتكەن قازاقى قاسيەتتى قادىرلەگەن ەستەمەس قاجى جوتانى ورلەپ بارا جاتقان قالىڭ جىلقىنى نۇسقاپ:
– تاڭداعان بىرەۋىن ۇستاپ ءمىن، – دەپ ىقىلاس تانىتىپتى.
جىلقىنىڭ تازا قاندى تۇقىمدارىن عانا تاڭداپ وسىرەتىن باي جىلقىسىنىڭ ىشىندەگى جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن قۇلا دونەندى ءبىر قولىمەن قۇلاقتان باسىپ، تاپجىلدىرماي ۇستاپ تۇرىپ، ەندى ءبىر قولىمەن ەرتتەپ ءمىنىپ ءجۇرىپ كەتكەن ەكەن. ەستەمەس قاجى مازاق اقالاقشىدان قالاپ العان جۇيرىگىن قانشا قيماسا دا، ۋادەسىن بۇزباي جاس جىگىتكە مىنگىزىپتى. كوپ وتپەي قاراتاستى كوتەرىپ اكەلگەن جەرگە ءۇي تۇرعىزىپ، قونىسانىپتى. مەن سول ۇيدە تۋىپ، سول اۋىلدا ەرجەتتىم.
قانال قازىلىپ، وزەن سۋى شىققاننان كەيىن سارىكەزەڭنىڭ جازىعىنا ەلدەر ءۇي سالىپ، قونىستانا باستايدى. اۋىل كوبەيگەننەن كەيىن ەل مەكتەپ، مەدرەسەگە اڭسارى اۋا باستايدى. مۇنى تۇسىنگەن ەستەمەس قاجى سارىكەزەڭنەن ءۇش ءجۇز شاقىرىم شالعايداعى قۇلجادان قۇرىلىسشىلار شاقىرتىپ، قۇرىلىسقا كەرەكتى ماتەريالداردى تاسىپ، بالا وقىتاتىن مەدرەسەنىڭ قۇرىلىسىن قولعا الادى. اتام كەرۋەندى قورعايتىن جىگىتتەردىڭ باسشىسى بولادى. ەكى ورتاداعى شۋىرما دەپ اتالاتىن تاۋ جولىندا تارانشى، قالماق، دۇڭگەننىڭ بارىمتاشىلارى ارى-بەرى وتكەن ەلدى توناپ مازا بەرمەيدى ەكەن. ءبىر جولى جامانتى وزەنىنىڭ بويىندا قالماقتىڭ اتاقتى بارىمتاشىسى بەگە مەن اتام كەزدەسىپ، بەلدەسىپ قالادى. قاسىنداعى ون جىگىتىمەن بەگەنى قوسا بايلاپ، كەشىرىم سۇراتىپ بوساتادى. وسىدان كەيىن «كەرۋەندى وماراقىن باستاپ كەلە جاتىر» دەسە ەشبىر بارىمتاشى ولاردىڭ ماڭىنا جولامايتىن بولىپتى.
مەدرەسەنىڭ قۇرىلىس جۇمىسىن نوعاي شەبەرلەرى جۇرگىزىپ، سابەتتەن شاقىرتىلعان ۇستازدار ءبىلىم بەرگەن قابىرعاسى بورەنەمەن قالانىپ، سىرتىنا ويۋلانعان اعاش تاقتايمەن، توبەسىنىڭ شاتىرى تەمىرمەن قاپتالعان سول مەدرەسە قىزىل وكىمەتتىڭ تۇسىندا تاس-تالقان ەتىپ قيراتىلىپ، ونى سالدىرعان، سالعان، وقىعان ادامداردىڭ ءبارى قۇعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. كەيىن «دەلرەسەدە سايتان بار ەكەن. ول ەلدى الجاستىرىپ، ازدىرادى» دەگەن وسەك تاراتىپ، ەلدى ۇرەيلەندىرىپ، ماڭىنا جولامايتىنداي ەتتى. بەرتىنگى جىلدارى مەدرەسەنىڭ ورنىن تەگىستەپ، ەگىستىككە اينالدىرىپ جىبەردى.
– مەن وسى مەدرەسەدە اتاڭ سابەتتەن ارنايى شاقىرىپ اكەلگەن دوسى ەگەۋبەك مۇعالىمنەن وىقىپ، حات تانىعانمىن، – دەپ اكەم ايتىپ وتىراتىن.
ەگەۋبەك مۇعالىم 1962 جىلى قازاقستانعا قايتا كوشكەندە جيعان-تەرگەن كىتاپتارى مەن قولجازبالارىن اكەمە اماناتتاپ كەتكەن ەكەن. وكىنىشكە وراي، سول دۇنيەلەردىڭ دەنىن 1966 جىلعى مادەني توڭكەرىسى تۇسىندا اپەرباقاندار ورتەپ جىبەرىپتى. تىققىشتاپ ءجۇرىپ، امان الىپ قالعان ءبىرازى جادىگەردى ءالى ساقتاپ كەلەمىن.
شىنىمەن ۇرەيلەنگەندىكتەن بە، الدە، ساياساتتىڭ قىسىمى ما؟ بالا كۇنىمىزدە ۇلكەندەر ءبىزدى مەدرەسە جاققا جولاتپايتىن. «سايتان سوعادى» دەپ قورقىتاتىن. ال وزدەرى قاراڭعى ءتۇسىپ، ەل ۇيقىعا كەتكەندە تىعىلىپ بارىپ، جاسىرىنىپ سىيىنىپ قايتىپ جۇرەتىن. اتالارىمىزدىڭ قولتابىمەن جاسالعان اسىل قازىنالار مىنە، وسىلاي «سايتان سوعادى» دەگەن ءبىر اۋىز سوبەن قۇردىمعا كەتتى. قازىر ول ولكەدە سول وركەنيەتتىڭ بەلگىسى دە قالعان جوق.
ءبىز وقۋ جاسىنا كەلگەندە تاۋ ساعالاعان اۋىلدا ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن عانا وقىتاتىن توپىراقتان سوعىپ تۇرعىزعان ءۇش بولمەلى مەكتەپ بولدى. ونىڭ ءبىر بولمەسىندە مۇعالىمدەر تۇرادى. ال قالعان ەكى بولمەنىڭ بىرەۋىندە ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سىنىپ، ەكىنشىسىندە ءۇشىنشى، ءتورتىنشى سىنىپتا وقيتىندار ەكى ءبولىنىپ وتىراتىنبىز. وقۋلىقتا تاپشى، بار ەرمەگىمىز تاڭ اتقاننان كەش باتقانشا ماركس-ەنگەلس دەگەن اقساقالداردىڭ ءولى، ءتىرى مۇراگەرلەرىنىڭ سوزدەرىنەن قىسقارتىلعان ۇزىندىلەردى جاتتاۋ بولاتىن. تەك جازعى، قىسقى دەمالىستا قالاداعى تۋىستارىمىزعا قوناققا بارىپ قالعاندا سول ۇيدەگى بالالاردىڭ سومكەسىنەن فيزيكا، حيميا، بيولوگيا، تاريح دەگەن سياقتى ساباقتاردى كورىپ، تاڭعالاتىنبىز.
امان-ەسەن ءتورتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ قولعا تاياق الىپ، مالشىلارعا كومەكشىسى بولىپ شىعا كەلگەننەن ارتىق ارمان بولمايتىن. مالشىلاردىڭ بالالارىنىڭ ەت پەن مايعا قارىق بولىپ جاتاتىنىن كورگەندە اۋىلداعى جارتى قۇرساق بىزگە ءومىردىڭ راقاتى سول بولىپ سەزىلەتىن. ءتىپتى حات تانىعاننان كەيىن-اق كۇزدى كۇنى جايلاۋدان تۇسپەي، وقۋعا كەلمەيتىندەر كوپ بولاتىن. ولار ءۇشىن جۇگەرىنىڭ ءۇنىنان پىسىرىلگەن ناندى جەپ جۇرگەننەن گورى، جاز جايلاۋدا تايپالتىپ جورعا ءمىنىپ، قىمىز ءىشىپ قىدىرىپ جۇرگەن، قىس قىستاۋدا جىلقىنىڭ بىلقىپ پىسكەن سۇرى ەتىن، مايلى قازىنى قيالاي كەسىپ قۇشىرلانا جەگەننەن ارتىق باقىت بولمايتىن ەدى. جانى جاناتتا بولعىر ماركس اقساقال ويلاپ تاپقان ءپرولوتارياتيمزمنىڭ بىزگە كورسەتكەن بايلىعى وسى بولدى.
ءتورتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن تۇستا سول سۇراق الدىمنان شىعا كەلدى. بىراق، اكەمنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىنەن تۋىنداعان وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق تاياق ۇستاۋدان گورى، قالام ۇستاۋعا قاراي جەتەلەي بەردى. مەن سياقتى بەكىنگشەن تاعى دا التايى بار ەكەن. قالادان وقيتىنىمىزدى ايتىپ، اۋىل باستىعىنىڭ الدىنا بارساق، ءبارى كەلىسىپ العانداي:
– اسىق ويناعان ازار،
دويبى ويناعان توزار.
بارىنەن دە قوي باعىپ،
قۇيرىق جەگەن وزار، – دەگەن جاۋاپپەن قايتاتىنبىز.
مۇنداي توسقاۋىلعا ءبىز دە وزىمىزشە جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق. ەندى ۇيدەن قاشاتىندا شىعاردىق. جاز بويى اۋىلدا ءجيى-ءجيى بالا جوعالۋ وقيعاسى ورىن الدى. وسىعان وراي، تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا اۋىلعا قالادان سوت ورىنداۋشىلار تەكسەرۋگە كەلدى. الدىمەن اۋىل باسشىلارى، مەكتەپ ديرەتورى، سوسىن اتا-انالارىمىزبەن جولىعىپ، تۋىنداعان ماسەلەنىڭ شىعۋ توركىنىن تابۋعا تىرىستى. بىراق، ءتۇيىندى جاۋاپ تابا المادى. اقىرى اۋىلدان قاشۋدىڭ اتاماندارىن جيناپ، اڭگىمە وتكىزدى.
ءبىز قالادا وقۋىمىزدى جالعاستىرعىمىز كەلەتىنىن ايتتىق.
وسىدان كەيىن قالادان كەلگەن كوميسسيا ءار ءۇيدى ارالاپ، وقۋ جاسىنداعى بالالاردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. ءتورتىنشى سىنىپتى بىتىرە سالا، قولىنا مالشى تاياعىن ۇستاعان 57 بالانىڭ ءتىزىمىن كورگەن كوزىلدىرىكتى باستىق جاعاسىن ۇستادى. جەر كوككە سىيعىزباي ماقتايتىن سوتسياليستىك قوعامدا سورلاعان اۋىلدىڭ كوپ ەكەندىگىنە سول كەزدە كوزدەرى جەتتى.
كەيىن ەستىسەك ول باسشىنىڭ دا كەشىرمەسى تىم اۋىر بولعان ەكەن. اكە-شەشە، تۋىس-تۋعاندارى باي-ماناپ، بىلگىر ءبىلىمدى، ەل باسقارعان ازاماتتار بولعاندىقتان 1966 جىل تۇتقىندالىپ، باۋىرى ەكەۋى تۇتقىننان قاشىپ شىعىپ، قيىر شالعايداعى ءبىزدىڭ اۋداندى پانالاپ، ءتىرى قالىپتى. ساياسات ورنىققاندا وبلىستىق سوتقا قىزمەتكە كەلگەن ەكەن.
– بۇلاي بولمايدى، – دەدى باسىن شايقاپ.
باسىندا زاڭنىڭ قاتال ەرەجەلەرىن تۇسىندىرگىسى كەلىپ تىرىسقان باستىق ەندى ءبىزدى جۇباتۋعا كوشتى:
– كۇز دە بارىڭدە وقيتىن بولاسىڭدار، – دەپ ۋادەسىن بەرىپ اتتاندى.
ەرتەسى اۋىل باسشىسى مەن مەكتەپ ديرەكتورى قالاعا شاقىرىلدى. اۋىر سوگىس العان بولار اۋىلعا كوڭىلسىز ورالدى. سوسىن اۋىلداستاردى ەسكى كينوتەاترعا جيناپ الىپ، جينالىس اشتى. ءسوز ۇزاققا سوزىلعان جوق.
– قالادان وقيمىز دەگەن بالالاردى تىزىمدەلىڭدەر، كۇزدەن باستاپ وقيسىڭدار، – دەدى دە شىعىپ جۇرە بەردى.
ءتۇرلى جاعداي سەبەبىنەن ءتورت سىپتاسىمىز وقۋعا بارمايتىن بولدى دا قالعان جەتەۋىمىز شىپ-شىرعامىز شىقپاي قالاداعى جاتاقتى مەكتەپتە كەلىپ ورنالاستىق. ءبىزدى اۋىلداستار موينىمىزعا قىزىل گالستۋك بايلاپ، قولىمىزعا جالاۋ ۇستاتىپ، ۋرانداتىپ اتتاندىرىپ سالدى. ءتىپتى، ءبىز جەر تۇبىنە بارا جاتقانداي انالارىمىز كوزىنە جاس الىپ، ەمىرەنىپ قۇشاعىنا قىسقانى ءالى كۇنى بويىمىزدى جىلىتىپ كەلەدى.
ءبىز وقيتىن مەكتەپ قالانىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان ەكەن. مۇعالىمدەرىمىز اسا جىلى قابىلداي قويعان جوق. قاتقىل، قاتقىل سويلەپ، قاباقتارىن ءتۇيىپ، بۇيرىق بەرىپ جاتتى. اۋىلدا ەركىن وسكەن بىزگە بۇل بۇيرىقتار وعاشتاۋ سەزىلدى. بىراق، ءبىزدى مەنسىنبەي قابىلداعان سول ۇستازدارىمىز بۇگىندە بىزبەن ماقتانىپ ءجۇر.
مەنسىنبەۋدىڭ كوكەسىن وقۋ باستالعاندا كوردىك. بەسىنشى سىنىپقا قابىلدانعان 25 بالا ەرتەسى-اق قالالىقتار جانە دالالىقتار بولىپ بولىنە قالدىق. قالالىقتار ادەمى كيىنگەن، قولدارى اپپاق، ساۋساقتارى سالالى، وقۋ قۇرالدارى دا، سۋمكالارى دا جاڭا. ال ءبىزدىڭ ءتۇرىمىز توتىعىپ كۇيگەن، ۇستىمىزگە شەشەلەرىمىز كورشىلەردەن سۇراپ ءجۇرىپ تاپقان ماتالارىمەن تىگىپ كيگىزگەن كيىمدەر، داپتەر، قارىنداش دەگەن دە تولىق ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قالالىقتار بىرنەشە توپقا بولىنەدى ەكەن. ساباق ارالىق دەمالىس بولسا «ءور جاق، تومەن جاق»، «ءبىرىنشى بولىمشە، ەكىنشى بولىمشە» دەپ ءبولىنىپ الىپ، قىرىلىسىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە قىزىق سەزىلدى. سول كەزدە جاقسىز، شاقسىز ەتىستىك سياقتى جەتەۋمىز ءبىر جاقتا قالامىز. كەلە سالعان كۇنى-اق بىزگە «سايتان مەكتەپتىڭ جەتى سايتانى» دەگەن ات قويىپ الدى. كەزىندە كەمسىتىلىپ ايتىلعان سول اتاۋ بۇگىندە ماقتانىشپەن ايتىلادى.
– سەن جەتەۋىڭ ارتقى ۇستەلگە وتىرىڭدار، – دەپ بۇيىردى ەڭ العاش ساباققا كىرگەن كوزىلدىرىكتى اپايىمىز. – باسشىلار كەلسە ۇيات بولادى.
بالا بولساق تا، ءبارىن ءتۇسىنىپ تۇرمىز. ومىردەگى ەڭ العاشقى سوققىنى وسىلاي الدىق. بىراق كوز جاسىمىزدى كورسەتكەن جوقپىز. ويتكەنى، ءبىز بالا كۇننەن الپەشتەلىپ ەمەس، جەردەن تاياق جەپ، شىمىرلانىپ وسكەن ەدىك. بىراق، سول ورتا بىزگە ەڭ الدىمەن ءبولىنۋدىڭ ابىروي اپەرمەيتىنىن ۇعىندىردى. وسى كۇنگە دەيىن مەيلى ول كىم، قاي ۇلت، قاي رۋ بولسىن، ادامگەرشىلىگمەن سىيلاسقان ادامنىڭ ءبارى مەنىڭ توبىم، تۋىسىم، سىرلاسىم دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. تەك ءبىزدى دەنەشىنىقتىرۋ پانىنەن ساباق بەرەتىن اعاي جىلى قابىلدادى.
فيزيكا، حيمايا مەن ماتەماتيكا سابىعىندا سىن ەستىپ، سىنىق قاباق بولىپ شىقساق تا، دەنەشىنىقتىرۋ پانىندە كەتكەن ەسەمىزدى قايتىرىپ جۇردىك. تاۋدا قوزى-لاق قۋالاپ، تاي ۇيرەتىپ وسكەن ءبىز قالالىقتاردى شاق قاپتىرىپ كەتەتىنبىز. ءار جىلى بەسىنشى ايدا اۋدان كولەمىندەگى مەكتەپارالىق جەڭىلاتلەتيكادان جارىستاردا بارلىق ماراپاتتى ءبىز ەنشىلەيمىز. اۋىلدا اۋىر-جەڭىل جۇمىستاردىڭ قاي-قايسىسىندا جالىقپاي ىستەپ ۇيرەنگەندىكتەن كۇشىنىمىز مىعىم، جۇدىرىعىمىز قاتتى بولاتىن. كۇرەس ساباعىندا قارسىلاستارىمىزدى وڭدىرماي مىجعىلاپ، رەتىن تاۋىپ ساباپ الاتىنبىز.
ايتپاقشى، سول كەزدە ايىنا ءبىر رەت اۋىلدان پوشتا كەلەتىن. پوشتاشى اعاي كەلگەن كۇنى توي بولاتىن. اۋىلداعى اتا-انامىزدان، دوستارىمىزدان كەلگەن حاتتى جابىرلاي وقىپ، ءبىر جاساپ قالامىز. ءبىزدىڭ بۇل قىلىعىمىزعا قالالىق بالالار اڭتارىلىپ قالاتىن. ويتكەنى، ولار مۇنداي سەزىمنىڭ ءلازاتىن سەزىنبەيدى عوي.
– مەن ەرتەڭ اۋىلعا قايتامىن، – دەپ ەسكەرتەتىن اعاي.
بارىمىزدە تۇسىنە قويامىزدا تۇنىمەن اۋىلعا حات جازۋعا كىرىسەتىنبىز. جازىپ بولعانىمىزدى قايتا-قايتا وقىپ، تۇنىمەن ۇيىقتامايمىز دا، ەرتەسى ساباقتا قالعىپ-مۇلگىپ وتىرامىز. تاعى دا ماتەماتيكا اپاي ۋلى ءتىلىن قاداپ-قاداپ الاتىن:
– تاعى دا تۇنىمەن رومان جازعانسىڭدار ما؟ اۋىلدارىڭ كوشىپ كەتىپ پە؟ جوق، تاۋ قوپارىلىپ، تاس قۇلاتىپپا، – دەيتىن جانىمىزدى جارالاپ.
– تۇنىمەن سايتان اۋلاپتى، – دەپ دۋىلداپ جاتادى قارسىلاستارىمىز.
ءبىر قىزىعى، وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋىلعا قىدىرىپ بارعانىمدا سول اپايىم مەنىڭ كىتاپتارىمدى بالالارىنىڭ جاتىن بولمەسىنە ءتىزىپ قويىپتى. بالالارى كريلشە جازىلعان كىتاپتاردى وقي الماسا دا: «مەنىڭ شاكىرتىمنىڭ جازعان كىتابى» دەپ ماقتانادى ەكەن. “وتپەلى دۇنيە، وزگەرمەلى نەسىبە» دەگەن وسى بولار.
ءبىر جولى ءبىزدىڭ حال-جايىمىزدى بىلمەك بولىپ اكەم كەلدى. سول كۇنگى قۋانىشىم ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. جەتەۋمىزدى ەرتىپ شىعىپ، قالانىڭ ەڭ تاڭداۋلى دەگەن اسحاناسىنان تاماقتاندىردى. وسى جولى جەگەن ءمانتىنىڭ ءدامى ءالى كۇنگە ءتىلىمنىڭ ۇشىندا تۇرادى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى كەتپەيدى» دەگەندەي، كەيىندە جەتەۋمىز كەزدەسىپ قالعاندا ءمانتى جەۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ءبىر-ءبىرىمىزدى قوناققا شاقىرساقتا مانتىمەن سىيلايمىز. تاعى دا جەتەۋمىزدى ءبولىپ جارماي جەتى ناسكي ساتىپ اپەردى. جولىنان اسقان اقشاسىنىڭ سوعان عانا جەتەتىنىن ءبىلىپ تۇرمىز. بۇگىن ويلاسام، بۇل اكەمنىڭ: «جورتقاندا جولدارىڭ بولسىن» دەگەن نيەتىن ءتىلسىز تۇسىندىرگەنى ەكەن عوي. سىرتتان كەلگەن قوناقتى وقۋشىلاردىڭ جاتاقحاناسىنا جاتقىزبايتىن ءتارتىپ بار. اكەم قالاداعى ءبىر تانىسىنىڭ ۇيىنە قونۋعا كەتتى.
ءبىز جاتاقحاناعا ورالعان سوڭ اۋىلعا حات جازۋعا قامداندىق. ورتامىزداعى بىرەۋى:
– ءبارىمىز بولەك-بولەك جازعانشا، بىرلەسىپ، ۇلكەن تاقتا قاعازعا ارمانىمىزدى سىيدىرىپ، ونى كوركەمدەپ، اۋىلعا جىبەرسەك تاماشا تارتۋ ولار ەدى، – دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. مۇنى ءبارىمىز قولدادىق. كۇزەتشى اتايعا جالىنىپ، جالبارىنىپ ءجۇرىپ، ۇلكەن تاقتا قاعاز، ءتۇرلى-ءتۇستى قارىنداش، مەكتەپ كىتاپحاناسىنان بىرنەشە گازەتتى سۇراپ الدىقتا الدىمىزعا جايدىق. اربىرىنەن ءبىر-ءبىر ۇلگى الىپ، وعان: «ارمانعا تولى اق پاراق» دەگەن تاقىرىپ قويىپ، بولاشاق جايلى ارمىنىمىزدى جازىپ، ونى ءتۇرلى-ءتۇستى ەتىپ كوركەمدەپ ەرتەسى اكەمنەن اۋىلعا بەرىپ جىبەردىك. بۇل ءبىزدىڭ سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمىز ەدى. بۇل ءۇردىس ءبىر-ەكى جىلعا جالعاستى. كەيىنگى كەزگە دەيىن سول تاقتا قاعازدار اۋىل مەكتەبىنىڭ كىتاپحاناسىندا ءىلۋلى تۇردى. بارعان سايىن ونى كورىپ، وتكەن كۇندەردى وي ەلەگىمىزدەن وتكىزۋشى ەدىك. كىم ءبىلسىن، قازىر ونى الدەكىمدەر جۇلىپ الىپ، اياۋسىز جۇمارلاپ، جىرتىپ-جىرتىپ كۇرەسىنەگە لاقتىرا سالعان شىعار.
بۇل باستاما بىزگە وي سالدى. ەرتەسى جەتى سايتان جيىلىپ، مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارىنا جولىعىپ.
– مەكتەپتىڭ قابىرعا گازەتىن شىعارساق، – دەگەن ويىمىزدى ايتتىق.
– قولدارىڭنان كەلە مە؟، – دەدى ول كىسى.
– كەلەدى، – دەدىك ءبارىمىز.
ەرتەسى ءبىزدى حاتشى قىز شاقىردى:
– سەندەرمەن ديرەكتور كەزدەسپەكشى، – دەدى بىردەن.
ءتىزىلىپ ديرەكتوردىڭ كابينەتىنە كىردىك.
– الدىمەن سەندەردىڭ تالاپتارىڭا ريزامىن. سوسىن قالاداعى باسقا مەكتەپتەردە قابىرعا گازەتى بار. بىزدە سول جاعى جەتىسپەي تۇر ەدى. قولدارىڭنان كەلە مە؟ – دەدى سۇراۋلى كوزبەن.
توبەمىز كوككە جەتكەندەي بولدى.
– كەلەدى، – دەدىك ءبارىمىز.
– ەندەشە، كىرىسىڭدەر. كەرەك جاراقتارىڭدى كىتاپحاناشى مەن ەسەپشىدەن الساڭدار بولادى، – دەپ شىعارىپ سالدى. بۇل ونىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمىز ەدى.
كوپ وتپەي «جاس تولقىن» اتتى گازەتىمىزدىڭ ءبىرىنشى نومەرى شىقتى. ول كەزدە قازىرگىدەي تەحنيكا جوق. ماتەريالدى مەكتەپتەگى جالعىز ماشينكامەن تەرىپ، ماي باسپامەن باسىپ شىققان گازەتىمىزدى وقۋشىلار جاقسى قابىلدادى. اسىرەسە، وڭ قولى كەمتار نۇربولدىڭ سولاقاي قولىمەن سالعان سۋرەتتەرى كوز تارتىپ تۇراتىن. وكىنىشكە قاراي، ءومىر ونىڭ باعىن اشپادى.
كەيىن اكەم گازەتىمىزدىڭ ءبىر بەتىن دوستارىنا ايتىپ ءجۇرىپ، «ىلە ورەندەرى» دەگەن وبلىستىق گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە بەرگىزدى. وسىدان باستاپ بىزبەن ساناساتىندار كوبەيە ءتۇستى. جولىمىز ءتۇسىپ قالا باستىعىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ءبىر-ءبىر ديپلوم ارقالاپ شىقتىق. ءبىزدىڭ وسى قۋانىشىمىزدى ەستىگەن اۋىلداعىلار مال سويىپ، تىلەۋ تىلەپتى. ەرتەسى قورجىن تولى اۋىلدىڭ ءدامىن ارقالاپ، اكەم تاعى كەلدى. مەكتەپتىڭ اسحاناسىن سۇراپ الىپ، جاتاقحانادا تۇراتىن وقۋشىلاردىڭ بارىنە داستارقان جايىپ، ءبىر تويلاتتىق. «كەدەيدىڭ ءبىر تويعانى، شالا بايىعانى» دەگەندەي، بىردە توق، بىردە اش جۇرگەن جاتاقتاستارىمىز ءبىر قۋانىپ قالعانى انىق. وسىدان كەيىن ءبىزدى كوزگە ىلمەيتىن قالالىقتار دا جاقىنداي باستادى. باسىندا ولاردى ماڭىمىزعا جولاتپاۋعا تىرىستىق. بىراق جۇرەك قانشا قاتال بولعانىمەن، كوڭىل جۇمساق قوي. ۋاقىت وتە رەنىشتىڭ ءبارى ۇمىتىلىپ، ولاردا قاتارىمىزعا قوسىلدى. گازەتىمىز قانشا قاراپايىم بولعانىمەن سول تۇستاعى ورتانىڭ كوزىمەن قاراعاندا ەرەكشە جالىندى ءىس بولىپ باعالاندى.
ەندى ءبىزدىڭ جاتاقحانامىز رەداكتسياعا اينالدى. ساباقتان كەيىن ادەبيەتكە ىنتاسى بار بالالار وسىندا جينالىپ، گازەتتىڭ كەلەسى نومەرى تۋرالى تالقىلايمىز. ال قىزدار جوعىمىزدى تولىقتاپ، جۇپىنى جاتاقحانانى جايناتىپ تاستادى. بويىمىزداعى بۇلقىنعان كۇشتىڭ، بۇلا قۋانىشتىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ ءبىر جىلدىڭ قالاي وتكەنىن دە اڭعارماي قالدىق. ويىمىز دا، بويىمىز دا تولىستى. سول جالىنمەن ورتا مەكتەپتى بىتىردىك.
اۋىلعا قايتاتىن كۇنى مەكتەپ ديرەكتورى ارنايى قابىلداپ، بارىمىزگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال كەيدە ءبىلىپ، كەيدە بىلمەي ىستەگەن قاتەلىگى ءۇشىن اعاي-اپايلارىمىز كەشىرىم وتىنسە، باسىندا قاتۋ، كەيىن تاتۋ بولعان قالالىق دوستارىمىز قيماستىقپەن اتتاندىرىپ سالدى.
ءيا، سودان بەرى 27 جىل ءوتتى. توقتاۋسىز ۋاقىت قانشا ارمانىمىزدى ۇرلاسا دا، قانشا ءۇمىتىمىزدىڭ جولى كەسىلسە دە، شىعام دەگەن بيىككە شىعا الماساق تا، ول بىزگە ونشا اسەر ەتكەن جوق. ءبىز مەكتەپتى ءبىتىرىپ كەتكەن سوڭ العاشقى قول تاڭبامىز قالعان سول گازەت جۇمىسىن توقتاتتى. بىزدەن كەيىنگىلەردىڭ اراسىنان ادەبيەتكە قۇشتار «سايتاندار» تابىلا قويمادى. دەسە دە، سول ءبىر ءجاسوسپىرىم شاقتاعى جالىندى ءۇمىتىمىز ءالى دە ءبىزدى ۇكىلەپ كەلەدى. قاراپايىم بولسا دا، قالىڭ وقۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان گازەت جايلى بۇگىن دە بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. بىراق، سول سارعايعان گازەت نۇسقالارى ءاربىرىمىزدىڭ ارحيۆىمىزدە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. ونىڭ عۇمىرىنىڭ قىسقا نەمەسە ۇزاق بولۋى ءبىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگىمىزبەن ولشەنەدى. مەنىڭ قۇرداستارىمنىڭ ءار كۇندى تىنىمسىز ەڭبەكپەن باتىرىپ، ءار تاڭدى بولاشاققا دەگەن ۇمىتپەن اتىراتىنى دا سوندىقتان.
مەكتەپ بىتىرگەن كۇننەن باستاپ جەتى سايتاننىڭ جولى جەتىگە ايىرىلدى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اۇپاراتتىق اگەنتتىگى.











