بۇگىندە سابىننىڭ سان ءتۇرى بار. ارينە، تۇرعىندار شەت ەلدىڭ حوش ءيىستى جۋىنۋ بۇيىمدارىن تۇتىنۋعا اۋەس. ونى تەرىسكە شىعارمايمىن. دەسە دە، سان عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ ايىرىلماس بولىگى بولعان قازاقتىڭ قارا سابىنى جانە ونىڭ ەمدىك قاسيەتى مەن جاسالۋ جولدارىن جاستارىمىز بىلە بەرمەيدى. ونىڭ قاي داۋىردە جاسالعانىن انىق ايتىپ بەرە المايمىن. الايدا، قازاق اراسىندا سابىن ءسوزى ەرتەرەكتە پايدا بولعانىن مىنا مىسالداردان اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن، بۇقار جىراۋ:
قارا قويدىڭ تەرىسىن،
قارا سابىنداپ جۋساڭ اعارماس، – دەسە،
شال اقىن قۇلەكەۇلىنىڭ جىرلارىندا:
سابىنىڭ ساقار بولدى دەنى كەلىن،
كورمەدىڭ شىبىن قۇرلى مەنى كەلىن، – دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارىن كەزدەستىرەسىز. بۇل ءبىز بىلەتىن مىسالدار. ءبىز بىلمەيتىندەرى قانشاما. وسىندان-اق، وتكەنىن ولەڭ تىلىمەن ورنەكتەگەن حالقىمىزدىڭ مول مۇراسىنىڭ ءبىرى – سابىننىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعانىن بىلە بەرىڭىز. سونىمەن بىرگە، ول – جاسالۋ تەحنيكاسى ۇزاق جىلدىق تاجىريبە بارىسىندا قورىتىندىلانعان، شەبەر قولدى انالارىمىز ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان اسىل قازىنا.
قارا سابىننىڭ نەگىزگى شيكىزاتتارى – ساقار مەن مالدىڭ مايى. ساقار ادەتتە سەكسەۋىل، الابوتا، سارقۋراي، ەرمەن، بالدىرعان، كۇنباعىس قاتارلى وسىمدىكتىڭ كۇلىنەن الىنادى. جوعارىداعى وسىمدىكتەر كۇزدە ابدەن پىسكەن سوڭ ورىپ الىپ، كەپتىرىپ (ۇرىعى مەن ساباعىن تۇسىرمەي) تازا جەردە ورتەيدى. وسىدان كەيىن دايىندالعان كۇلدى ۇيا (كۇلدى ەرىتۋ، سۇزۋگە ارنالعان قوندىرعى) جاساپ، ەرىتىندىنى قايناعان سۋمەن ءسۇزىپ ىدىسقا قۇيىپ، تۇندىرادى. الىنعان تۇنبانى سۇگىشتەن وتكىزىپ، جالعاستى بۋلاندىرادى. ەرىتىندى تولىق بۋلانىپ بولعاندا اق سارعىش ءتۇستى قاتتى زات ىدىستىڭ تۇبىندە قالادى. بۇل ءبىزدىڭ وندىرگەن ساقارىمىز. ساقار دايىندالعان سوڭ، ونى قازانداعى ەرىتىلگەن جىلقى مالىنىڭ مايىنا سالىپ قىزدىرامىز. قىزدىرىلعان مايعا ساقار سالىنعان كەزدە كوپىرشىكتەنەدى. ونى ۇزىنىراق اعاش قالاقپەن قويمالجىڭ زاتقا اينالعانشا ارالاستىرامىز. وسىدان كەيىن قويمالجىڭدى باسقا ىدىسقا قۇيىپ الىپ، وعان ازىراق قويدىڭ ءجۇنىن نەمەسە ۇنتاقتالعان جىلقىنىڭ تەزەگىن ارالاستىرىپ، ۇلكەن نەمەسە كىشى، دومالاق، سوپاق، تاعى باسقا دا ءتۇرلى فورماداعى سابىن جاسالادى.
قارا سابىن تابيعي وسىمدىكتەردى شىيكىزات ەتىپ جاسالاتىندىقتان ونىڭ كىردى كەتىرۋ قۋاتى جوعارى بولۋمەن قاتار، تەمىرەتكى، بورتكەن سياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەيدى جانە تەرىنىڭ مايلىلىق قۇرامى مەن سۇلۋلىعىن ساقتايدى. سونداي-اق، نارەستەلەردىڭ ءىشى كەۋىپ اۋىرعاندا كىندىك ءبولىمىن قارا سابىنمەن سىلاعاندا وزىندىك ەمدىك ءرولى جوعارى بولعان. سونىمەن بىرگە، ادامداردىڭ ىشەك جولىندا بولاتىن ءتۇرلى اۋرۋعا تاپتىرماس شيپا بولادى.
¤كىنىشكە وراي، بۇگىنگى جاستار شەتەلدىڭ حوش ءيىستى بۇيىمدارىن تۇتىنۋعا اۋەس. ارينە، بۇل دا ءجون شىعار. دەسە دە، مەديتسينا سالاسىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنسەك، بالالاردىڭ بويىنداعى ءتۇرلى دەرتتىڭ تۋىنداۋىنا سىرتقى تىتىركەندىرگىش كۇشتەردىڭ اسەرى مول بولادى ەكەن. بەرتىنگى جىلى قىتاي عالىمدارى جىلقىدان شىعاتىن تەرى مەن ونىڭ قيىنىڭ قۇرامىندا ادام دەنەسىنەن شىعاتىن كەرەكسىز زاتتاردى (كىردى) ىدىراتاتىن، قان اينالىسىن رەتتەپ، ءتۇرلى جۇقپالى ۆيرۋستى جويىپ وتىراتىن بەلگىسىز زاتتىڭ بولاتىندىعىن انىقتادى. وسى ماقساتتا ءدارى-دارمەك جانە تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ءوندىرۋدى باستاپ تا كەتتى. ولار مۇنى ۇلى جاڭالىق دەپ جارنامالاپ جاتىر. نەگىزىندە بۇل جاڭالىقتىڭ اۆتورى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بولۋى كەرەك. بالا كۇنىمىزدە اتا-اپالارىمىز جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋ دا جۇرسە دە، قانشاما شاڭ مەن توزاڭعا مالىنىپ ەڭبەك ەتسە دە كىر باسىپ جۇرگەنىن كورمەيتىنبىز. كەرىسىنشە، بەتىنەن نۇرى ويناپ، تەرىلەرى اپپاق قارداي جىلتىراپ جۇرەتىن. مۇنىڭ سەبەبى بىرىنشىدەن، ۇلتىمىزدىڭ تانىمىندا ەر قاناتى ەسەپتەلگەن جىلقى تۇلىگىنىڭ بويىنداعى ەمدىك قاسيەت بولسا، ەكىنشىدەن، بابالارىمىز ويلاپ-تاپقان قازاقتىڭ قارا سابىنىنىڭ كومەگىنەن بولعانىن بىلەمىز.
قارا سابىننىڭ جاسالۋى قاراپايىم، وزىندىك قۇنى تومەن بولعانىمەن ونىڭ پايدالى جاقتارى مەن ەمدىك قاسيەتى جوعارى. الايدا، حالقىمىزدىڭ وسى قاسيەتتى مۇراسىن زەرتتەۋ، كادەگە جاراتۋ جاعى جەتكىلىكسىز بولىپ كەلەدى.
اۋەزحان ماجاي،
زەينەتكەر.
تالدىقورعان قالاسى.
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى، 22.03.2011 جىل.
بۇگىندە ەل اراسىندا قارا سابىندى جاسايتىن ادام از قالدى. بۇل مۇرانى اۋەسحان ماجاي قىزى جالعاستىرىپ، ۇرپاقتارىنا ۇيرەتىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى ارنايى تۇسىرىلگەن فيلمدە بار.
دەرەككوز:
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#











