رەفورمالار جۇرگىزۋگە دەيىنگى چۋ مەملەكەتىندەگى نەگىزگى بيلىك قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ قولىندا بولدى. ولار ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن ءىرىتتى، ەكونوميكانى السىرەتتى، حالىقتى كۇيزەلتتى. ۋۋ چي وسى جاعدايدىڭ ءتۇپ-تامىرى اقسۇيەكتەردىڭ شەكتەن تىس بيلىگىندە ەكەنىن ءتۇسىنىپ، مەملەكەت دامۋى ءۇشىن باتىل وزگەرىس قاجەت دەپ سانادى. ونىڭ ويىنشا:
«ۋازىرلەردىڭ قۇقىعى شەكتەن تىس ۇلكەن، بەكتەردىڭ سانى تىم كوپ. ولار جوعارىدا پاتشانى قىسپاققا الىپ، تومەندە حالىقتى ەزەدى. مەملەكەتتىڭ كەدەيلەنۋىنىڭ جانە اسكەردىڭ السىرەۋىنىڭ باستى سەبەبى – وسى».
ۋۋ ءچيدىڭ چۋ مەملەكەتىندەگى رەفورمالارى:
مۇراگەرلىك لاۋازىمدار مەن جالاقىنى جويۋ. اقسۇيەكتەردىڭ شەندەرى مەن مۇراگەرلىك ارتىقشىلىقتارى جويىلىپ، مەملەكەت پايداسىنا قايتارىلدى.
اقسۇيەكتەردىڭ ىقپالىن السىرەتۋ. قۋاتتى اقسۇيەكتەر الىس وڭىرلەرگە جەر يگەرۋگە جىبەرىلدى.
مەملەكەتتىك اپپاراتتى قايتا قۇرۋ. جارامسىز شەنەۋنىكتەردى قىسقارتىپ، ولاردىڭ ورنىنا قابىلەتتى اكىمدەر قويىلدى.
ۋۋ ءچيدىڭ رەفورمالارى چۋ مەملەكەتىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇشەيتتى. ول جانگو داۋىرىندەگى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى.
اقسۇيەكتەر رەفورمالارعا قارسى شىعىپ، پاتشا داو-ۆان قايتىس بولعاننان كەيىن بۇلىك ۇيىمداستىرىپ، ۋۋ ءچيدى ساداقپەن اتىپ ءولتىردى. ءسويتىپ ونىڭ رەفورمالارى توقتادى، چۋ السىرەدى.
اتاقتى زاڭشىل حان فەي: «چۋ ەلى ۋۋ ءچيدى قولدانباعاندىقتان السىرەدى» – دەپ ونىڭ قازاسىنا قاتتى قىنجىلعان.
قىتاي مەملەكەتتىگىنە ىقپالى
ۋۋ چي – جانعو داۋىرىندەگى اسا ءىرى رەفورماتور، زاڭشىلدار مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى جانە اسكەري ويشىل. ونىڭ رەفورمالارى قىتايدىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك جانە اسكەري جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تەرەڭ ىقپال ەتىپ، كەيىنگى 2 مىڭ جىلدىق وركەنيەتتىك دامۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى.
ول مۇراگەرلىك لاۋازىمداردى شەكتەپ، شەندى ەڭبەكپەن الۋ ءپرينتسيپىن ەنگىزدى. بۇل كەيىن شان يان رەفورمالارىنا، تسين يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە مەملەكەتتىك قىزمەت ەمتيحاندارىنا نەگىز بولدى.
ۋۋ چي «زاڭ بارىنە ورتاق» قاعيداسىن العا تارتتى. بۇل قىتايداعى ورتالىقتانعان مەملەكەتتىك ءتارتىپتىڭ، سالىق جانە اكىمشىلىك جۇيەنىڭ تۇراقتانۋىنا اسەر ەتتى.
«ۋۋ تسزى» تراكتاتى سۋن-تسزىدان كەيىنگى ەڭ ىقپالدى اسكەري ەڭبەك سانالادى. ول حان، تان، سۋن داۋىرلەرىندە اسكەري اكادەميالاردا مىندەتتى وقۋلىق بولدى.
اقسۇيەكتەردىڭ ارتىق قۇقىقتارى شەكتەلىپ، قاراپايىم حالىققا جوعارى قىزمەتكە كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل قىتاي قوعامىنداعى الەۋمەتتىك كوشۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى.
ۋۋ چي رەفورمالارى ورتالىقتاندىرىلعان بيۋروكراتيالىق مەملەكەتتىڭ العاشقى ۇلگىسىن جاسادى. بۇل مودەل كەيىنگى مىڭجىلدىقتار بويى وزگەرىسسىز ساقتالدى.
ول حالىقشىل رەفورماتوردىڭ سيمۆولىنا اينالىپ، كەيىنگى اۋلەتتەردەگى بارلىق رەفورمالاردىڭ رۋحاني نەگىزىنە اينالدى.
ۋۋ چي رەفورمالارى قىتايدىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتىپ، اسكەري قۋاتىن ارتتىرىپ، الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن جاڭارتتى. ول قىتاي وركەنيەتىنىڭ دامۋ باعىتىن مىڭجىلدىقتارعا انىقتاپ كەتكەن ۇلى رەفورماتور.
بۇگىنگى قىتاي قوعامىنا ىقپالى
ۋۋ چي – جاڭگو ءداۋىرىنىڭ ەڭ ىقپالدى رەفورماتورلارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ، زاڭ ۇستەمدىگى، اسكەري ءتارتىپ، الەۋمەتتىك قۇرىلىم تۋرالى يدەيالارى قازىرگى قىتاي مەملەكەتىنىڭ اكىمشىلىك-قۇقىقتىق جۇيەسىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. قازىرگى قىتايداعىششەنەۋنىكتەردى باقىلاۋ، ەمتيحان ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ جۇيەسى ۋۋ چي قاعيدالارىنىڭ تىكەلەي جالعاسى. «ۋۋ تسزى» اسكەري تراكتاتى ءالى كۇنگە دەيىن اسكەري اكادەميالاردا وقىتىلادى. ارميانىڭ كاسىبي دايىندىق ستاندارتتارى ۋۋ ءچيدىڭ ءتارتىپ ەرەجەلەرىنە نەگىزدەلگەن. قىتايدا جەر مەملەكەت مەنشىگى. سانالادى. اكىمشىلىك رەفورمالار ۋۋ ءچيدىڭ باسقارۋ ۇلگىسىمەن ۇندەسەدى.
قىتاي قوعامىنىڭ قازىرگى مودەلىندە ۋۋ چي رەفورمالارىنىڭ ءىزى ايقىن كورىنىس تاپقان. زاڭ ۇستەمدىگى، مەريتوكراتيا، ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك، جەر رەفورماسى جانە اسكەري ءتارتىپ – ونىڭ رەفورمالارىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى.
ۋۋ چي ۇستانىمىنىڭ قازاقستان–قىتاي قاتىناسىنا ىقپالى
ۋۋ ءچيدىڭ ساياسي-اكىمشىلىك رەفورمالارى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋرالى ۇستانىمدارى قازىرگى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك مودەلىنىڭ نەگىزىنە اينالعان. وسى قاعيدالار بۇگىنگى قازاقستان–قىتاي قارىم-قاتىناسىنا دا جاناما ءارى تىكەلەي تۇردە ىقپال ەتە الادى.
ۋۋ چي “مەملەكەت مۇددەسى – ەڭ جوعارى قۇندىلىق” ءپرينتسيپى ەكى ەل اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا، ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىم سالاسىنا، “ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ۋۋ چي مەملەكەتتىڭ قۋاتىن ونىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىمەن بايلانىستىرعان. قىتاي قازاقستاننىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى.
ۋۋ چي رەفورمالارى زاڭنىڭ بارىنە ورتاق بولۋىنا نەگىزدەلدى. قازىرگى قىتاي ۇزاق مەرزىمدى قۇقىقتىق مىندەتتەمەلەرگە سۇيەنەدى، ۋۋ چي مۇراگەرلىك بيلىككە قارسى شىققان، مانساپتى قابىلەتپەن الۋ يدەياسىن ەنگىزگەن. قازىرگى قىتاي ديپلوماتياسى جوعارى كاسىبي ماماندارعا سۇيەنەدى. وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا قىتايتانۋشى ماماندار تاپشى. ال قىتايدا قازاقستان تانۋشى ماماندار ارنايى دايىندالۋدا. بۇل ەكىجاقتى ساياساتتا تەڭسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىن.
ۋۋ چي اسكەري ءتارتىپ پەن قورعانىس ستراتەگياسىن كۇشەيتتى. قىتاي قازاقستانمەن شەكارا قاۋىپسىزدىگى، سۋ رەسۋرستارى، ايماقتىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرىن ستراتەگيالىق دەڭگەيدە قاراستىرادى. بۇل ىلە جانە ەرىس وزەندەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋدە ماڭىزدى سانالادى.
ۋۋ چي فيلوسوفياسى بويىنشا، ەل ءىشى بەرىك بولماسا، سىرتقى ساياسات تا ءالسىز بولادى. قىتاي قازاقستاننىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە اسا ءمان بەرەدى. ولار ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە دەن قويۋى مۇمكىن، بىراق ىشكى تۇراقسىزدىقتى تۋدىراتىن ارەكەتكە وتە ساقتاقپەن بارادى.
ۋۋ چي رەفورمالارى قازاقستانعا مىنا ستراتەگيالاردى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەريتوكراتيالىق كادر جۇيەسىن دامىتۋ، زاڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ، ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ، سىرتقى ساياساتتا پراگماتيزمدى ارتتىرۋ، ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىن نىعايتۋ.
ۋۋ چي قىتايدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ رەفورمالارى بۇگىنگى قىتايدىڭ اكىمشىلىك، قۇقىقتىق، ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق ساياساتىنا نەگىز بولعان. سوندىقتان قازاقستان–قىتاي قاتىناستارى ۋۋ چي يدەياسىمەن تىكەلەي بايلانىسى بار ستراتەگيالىق، پراگماتيكالىق جانە ۇزاق مەرزىمدى سيپاتقا يە.
بىراق ساياسات قانجاردىڭ ەكى بەتى سياقتى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا كۇندى شاعىلىستىرا الادى. بۇل دا ويدا جۇرەتىن دۇنيە…
قاجەت انداس،
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
