قارت وقىمىستىنىڭ قابىرعا سۋرەت سىزبالارىن كورىپ كۇيىنىشتى جىر جازۋى
باسى: حان لەراننىڭ لانچجوۋدا اشقان «قىزىل مىڭ ءۇيىنىڭ قابىرعا سۋرەتتەر كورمەسى» كوپتەگەن ادامداردىڭ نازارىن اۋداردى. كەيبىرەۋلەر كەلىپ، جوعالىپ كەتكەنىنە كوپ زامان بولعان «ۇيسىندەردىڭ سۋرەت سىزبالارىن» زەرتتەدى؛ كەيبىرەۋلەر كەلىپ، ەرتەدەگى كۇشار بي كورىنىسىنەن ءلاززاتتاندى؛ كەيبىرەۋلەر كەلىپ، ەرتە زامانداعى باتىس ءوڭىرىن ءبىلدى، ال ەندى كەيبىر ادامدار انشەيىن تانىسايىق ءۇشىن عانا كەلدى. بىرنەشە كۇننەن بەرى قابىرعا سۋرەت كورمەسىن كورۋگە كەلۋشىلەردىڭ، قابىرعا سۋرەتتەردى بۇيىرتىپ سىزعىزىپ، ساتىپ الۋشىلاردىڭ اياعى ۇزىلمەدى. گازەتتەر دە وسى كورمە جونىندە بىرنەشە حابار جاريالاپ، تالداپ الىنعان كەيبىر قابىرعا سۋرەتتەرىن تانىستىردى. حان لەران مۇنىڭ ىقپالىن كەڭەيتىپ، ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارۋدى ويلاستىردى. دۋنحۋان مىڭ ۇڭگىرىندەگىدەي ءبىر زەرتتەۋ ورنى قۇرىلسا، ۇزاق ۋاقىت سول ارادا جاتىپ مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋگە ادام شىعارىلسا، قۇندى ماقالالار جازىلسا جاقسى بولار ەدى. ەگەر سونداي ءبىر زەرتتەۋ ورنى قۇرىلسا، ءوزىنىڭ سول جاپان تۇزگە بارىپ ىستەۋگە پەيىل ەكەندىگىن دە ءبىلدىردى حان لەران.
ويلاعان بۇل ويلارىندا نەگىز بار سياقتى. ويتكەنى 1942 جىلى مەملەكەت دۋنحۋاندا مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جانە زەرتتەۋ ورنىن قۇرماپ پا ەدى؟ ايتەۋىر قوعامنىڭ كۇشتى قىسىمىمەن بولسا دا گوميندان ۇكىمەتى وسىنداي ءبىر قۇرىلىم قۇرۋعا ءماجبۇر بولىپ ەدى. بىراق بۇل ءىس مۇنان ارى ماندىمادى، بولماعاندا مادەني مۇرالاردى بۇلىنشىلىككە ۇشىراتپاسا دا بولدى عوي. تەك سۋرەت كورمەسىنىڭ ىقپالىن كەڭەيتە بەرسەم بولعانى — ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى ءسوز جوق ويلاستىرادى دەپ سەندى حان لەران.
ايتقانداي-اق، كورمە اشىلعاننان كەيىن بەسىنشى كۇنى گومينداننىڭ لانچجوۋ قالالىق پارتيا شتابىنىڭ مادەنيەت ءبولىم باستىعى قارا سىرلى ۆەگوستيتىنە جىبەرىپ، حان لەراندى قوناقاسىعا شاقىرادى.
بۇل رەتكى قوناقاسى ءبىر اتاقتى ەۋروپاشا تاعامدار اسحاناسىندا وتكىزىلدى. قوناق يەسى جانە قوناقتارى بولىپ نەبارى ءۇش-اق ادام بولسا دا، اراق جانە اس تاعامدار ءار تۇرىنەن دايارلاندى. مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى اۋەلى 45–46 جاستاعى ءبىر اعىلشىن مىرزانى حان لەرانعا تانىستىرا كەلىپ:
– بۇل اعىلشىن دوسىمىز شىعىس مادەنيەت زەرتتەۋ ورنىنىڭ باستىعى، دوكتور مينلەت، ءۇندىستاننان جاڭا كەلدى. ءسىز اشقان «قىزىل مىڭ ءۇيدىڭ سۋرەت كورمەسىنە» قاتتى قىزىعادى ەكەن. مىنە، ارناۋلى قوناقاسىعا ءوزىمىزدى شاقىرىپ كەلىپ، سىزبەن اڭگىمەلەسپەك، – دەدى.
قوناقاسىنى مينلەت دايىنداعانىن، ال مادەنيەت ءبولىم باستىعىنىڭ تەك ونىڭ اراعا ءجۇرۋشى ادامى عانا ەكەندىگىن حان لەران سوندا بارىپ ءتۇسىندى. ولار بىرنەشە اۋىز ازىنالىق ءسوز سويلەپ، ءوزارا سىپايگەرشىلىك ەتىسكەن سوڭ، قوناقاسى باستالدى. ءۇش تارەلكە قۋىرداق كەلىپ، ءبىر قۇمىرا شامپان ىشىلگەن سوڭ مينلەتتىڭ ءسوزى بىرتىندەپ قوزعالا باستادى. ول حان لەران كوشىرىپ سىزعان قابىرعا سۋرەتتەردى تۇگەل ساتىپ الماق، ءارى حان لەراندى انگليانىڭ شىعىس مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورنىنا قىزمەتكەرلىككە تاعايىنداۋعا ۇسىنىس ەتپەك بولدى. سونداي-اق ونىڭ اعىلشىندار ءۇشىن بايىرعى جىبەك جولىنا تاعى دا بارىپ مادەني مۇرالار جيناپ بەرۋىن ءوتىندى.
حان لەران قوناق يەسىنىڭ ىشكى ەسەبىن انىق بايقاپ وتىردى دا:
– حا-حا! مينلەت دوكتور، قىمباتتى ەلدەرىڭىزدىڭ بايىرعى جىبەك جولىنداعى سول ءبىر ەسكى بۇيىمدارعا وسىنشالىق نازار اۋداراتىنىن، سونداي-اق مەن سياقتى ءبىر توپاس جاندى ارداقتاپ قاتەلەسەرىڭىزدى ويلاماپپىن! – دەپ اجۋالادى.
حان لەراننىڭ ءسوزىنىڭ استارىن مينلەت تۇسىنگەن جوق. ول اسا ءبىر ىجداعاتپەن:
– حان مىرزا، ءسىز تىم كىشىپەيىلدىلىك ەتىپ وتىرسىز! ءسىزدىڭ قابىرعا سۋرەتتەرگە قاراپ سىزعان سىزبالارىڭىزدا ەرەكشە قاسيەت بار. بۇل قابىرعا سۋرەتتەر ستيۆەن ارحەولوگيالىق تەكسەرۋ ارقىلى دالەلدەگەن «شىعىس تۇركىستان ءۇندى مادەنيەتىنىڭ شىرىنىن سورىپ ەسەيگەن» دەگەن تۇجىرىمدى ايگىلەيدى. ءبىز اعىلشىندار ۇندىستانعا ايەل پاتشانىڭ تاجىندەگى مەرۋەرت رەتىندە قارايمىز. ءۇندىستان قازىر تاۋەلسىزدىك الىپ وتىر، بىراق سوندا دا ول ۇلى بريتانيا فەدەراتسياسىنىڭ ءبىر مۇشەسى سانالادى. سوندىقتان اعىلشىندار شىڭجاڭعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدا، بۇل ءوڭىردىڭ اسەمونەر تۋىندىلارىنا قۇمارتۋدا، – دەدى.
ونىڭ ءسوزىن كوتەرمەلەي جونەلگەن مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى:
– حان لەران تۋىس، ءسىز ەگەر انگليانىڭ زەرتتەۋ ورنىندا قىزمەت ىستەي الساڭىز، وندا جۇلدىزىڭىزدىڭ شىنىندا وڭىنان تۋىلعانى، بولاشاعىڭىزدىڭ داڭعىل بولعاندىعى! سول كەزدە ءوزىڭىزدى تانىستىرۋشى بولعان مىنا مەنى ۇمىتىپ قالماعايسىز! – دەدى.
حان لەران اشۋدان سويلەي الماي وتىر ەدى. اقىرى شىدامى تاۋسىلىپ:
– كەشىرىڭىز، مەن وتانىمنىڭ سۋىن ءىشىپ وسكەن جۋڭگولىقپىن، انگليا قىزمەت ورنىنا بارىپ قىزمەت ىستەۋ مەن ءۇشىن باقىت بولا المايدى! – دەپ اشىعىن ايتتى.
سودان سوڭ ول داستارقان باسىنان تۇردى دا شىعىپ جۇرە بەردى.
– جاڭساق ءتۇسىنىپ قالماڭىز، مەن ءسىزدى جۋڭگودان كەتىڭىز دەمەكشى ەمەسپىن! – دەپ ونىڭ ارتىنان ايقايلاپ جاتتى مينلەت.
ول كۇنى كەشكە، كەۋدەسىن اشۋ وتى كەرنەگەن حان لەران كورمەگە كىرەتىن ەسىك جاققا قويىلعان ۇستەل ۇستىندەگى «كورەرمەندەردىڭ پىكىر قالدىرۋ داپتەرىن» الىپ اشىپ كورە باستادى. بۇل سەگىز فورماتتىق اق قاعازدان جاسالعان ۇلكەن داپتەر بولاتىن. داپتەرگە ماداقتاعان، جىگەر بەرگەن، قولداعان سوزدەر جانە كەيبىر تاماشا ۇسىنىستار جازىلىپتى. بۇل سوزدەر بەينە كۇننىڭ شۋاقتى ساۋلەسى سياقتى حان لەراننىڭ جۇرەگىنە نۇر قۇيىپ، ءون بويىنا جىلۋ بەردى. ونىڭ جاپا شەگىپ جيناپ اكەلگەن اسەمونەر بۇيىمدارى ۇكىمەت بيلەۋشىلەرىن تەبىرەنتە الماعانىمەن، بۇقارانىڭ قولداۋى وعان كۇش-قۋات بەردى.
داپتەر بەتتەرىن اقتارىپ وتىرعاندا كوزى ءجۇن قالاممەن جازىلعان ارناۋ سوزگە ءتۇستى. ادەمى جازۋمەن قاتەسىز كوسىلتە جازىلعان تارتىمدى سوزدەر — مول ءبىلىمدى قارت وقىمىستىنىڭ قولىنان شىققان ەكەنى ءبىر قاراعاننان-اق ءبىلىنىپ تۇر. ارناۋ ءسوز بىلاي جازىلىپتى:
زوزۋنتان مىرزا ۇيمەڭنەن ارى جاسىل ورمان وتىرعىزعاننان كەيىن ۇلى قورعان سىرتى كوكتەم شۋاعىنا مالىندى. تيان-شان القابىنداعى ەگىن دالالارى قار سۋىنان ءنار الادى، قۇم دالانىڭ كەۋدەسى كۇن نۇرىنا شاعىلىسىپ جاتادى. قۇم دالانىڭ اراسىندا ويدىم-ويدىم كوك جايساڭدار كوز تارتادى. ەگىس تاناپتارى پوليۋستەي جايقالادى، جايلاۋىندا ءار تۇلىك مال مىڭعىرادى.
ەسىل جاڭچياننىڭ قايىق ءمىنىپ قۇس جولىنا شىقپاقشى بولعانىن، باۋچاۋدىڭ قول باستاپ باتىس شەكاراعا كەلگەنىن ويلاعاندا، حان-تاڭ پاتشالىقتارى تۇسىنداعى ساربازدار ەرتە قامدانعان ەكەن. باتىس ءوڭىر ءبىر كەزدە عۇنداردىڭ بيلىگىندە بولسا، ءبىر كەزدە ازيا مەن ەۋروپانىڭ توراپ جولىنا اينالدى. ەرتە قامدانىپ، باتىس ءوڭىردى كوك كوزدەردىڭ شەڭگەلىنە سالىپ كەتۋىنەن ساقتانايىق.
بۇل ارناۋ ءسوزدىڭ سوڭىنا «تاماشاشا گاۋلان» دەپ قول قويىلعان ەدى.
حان لەران ارناۋ سوزدەردى باسەڭ داۋىسپەن قايتا-قايتا ايتىپ شىقتى. ءىشى باۋىرى ەلجىرەگەن ونىڭ كوز شاناعىنان جاس اعىپ تا كەتتى.
– تاماشا ارناۋ! تاماشا ارناۋ! باتىس ءوڭىرىنىڭ ايرىقشا كورىنىسى مەن 400 ميلليون باۋىرلاستاردىڭ وتانىنىڭ باتىس شەكارا وڭىرىنە بولعان شىنايى ماحابباتى بەينەلەنگەن، – دەپ ءالسىن-ءالسىن القادى ول.
بۇل جايتتى كورگەن جاستار ونىڭ قاسىنا كەلىپ:
– ۇستاز، ءسىزدى مۇنشالىق اسەرلەندىرگەن ول قانداي ارناۋ ءسوز ەكەن؟ – دەپ سۇرادى.
حان لەران تەبىرەنگەن سەزىممەن ارناۋ ءسوزدى كوپشىلىككە ءبىر رەت داۋىستاپ وقىپ بەرىپ، ءسال تىنىستاپ الدى دا:
– ءبىز شىڭجاڭنان جاڭا قايتىپ كەلدىك قوي، ول ارا ناعىز جەر ءجانناتى! ۇلان-عايىر جەرى، مول بايلىعى بار. مۇنىڭ سىرتىندا كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ قالدىرىپ كەتكەن مادەني مۇرالارى، ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرى بار. بۇلار – اسەمونەر گاۋھارى دەپ اتالادى. اسىرەسە سول وڭىرگە قونىستانعان ءار ۇلت حالقىن ايتامىن، ۇزاق زامانداردان بەرى بەينە ءبىر وتباسى ادامدارىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. سول ءبىر كورىكتى ولكەنى جەر ءجانناتى ەتىپ قۇرىپ شىعۋ جولىندا ورتاق كۇرەس جاساپ، بولىنبەس قۇدىرەتتى تۇلعا بولىپ قالىپتاستى.
بىراق سوڭعى ءجۇز جىلدان بەرى يمپەرياليستەر ول نەشە ءجۇز مىڭداعان شارشى شاقىرىم جەرىمىزدى ءبولىپ اكەتتى. ونىمەن قويماي، بۇل ءوڭىردىڭ قۇندى مادەني مۇرالارىن قالاعانىنشا بۇلاپ-تالاپ تونادى. باسقانى ايتپاي-اق قويايىن، مەن قىزىل مىڭ ۇيىندەگى شەتەلدىكتەر قازىپ قيراتقان جانە الا-تەبەلدەنىپ بۇلىنگەن قابىرعا سۋرەتتەردى كورگەنىمدە، الدەكىم انامىزدىڭ دەنەسىنە پىشاق سالعانداي، ال ول پىشاق ۇلى بولعان مەنىڭ جۇرەگىمە قادالعانداي سەزىلدى! – دەدى.
– جۋڭگو ۇكىمەتى وتە سەلقوستىق تانىتتى!
– سول مادەني مۇرالاردىڭ باسقالار جاعىنان بۇزىلىپ، تالانىپ اكەتىلىپ جاتقانىن كورە تۇرا، ۇكىمەت وعان بىردەڭە دەۋگە باتا المادى!
– مانچيڭ ۇكىمەتى كەزىندە بولعان وقيعالاردى ايتپاي-اق قويايىق، مينگو قۇرىلعانىنا مىنە، 36 جىل بولدى ەمەس پە!
– سول مينگو قانداي ەدى دەيسىڭدەر؟ مافانتونىڭ سول ءبىر شۋماق ولەڭى جاقسى جازىلعان:
جۋڭفالار قاندى قىلىش قوقاڭداتتى،
شاۋجايلاپ بۇقاراعا وق بوراتتى.
شاپقىنشى قوجايىنى مىسىقتاي بوپ،
وقۋشىلار قوزعالىسىن جانىشتاتتى.
اتا-بابام مادەني مۇراسى ەمەس،
حالىقتى قىرعىندايتىن قارۋ-جاراق،
دەپ قاقسادى، ءبىز ءۇشىن كەرەك قاتتى.
ءبىز ءالى كەك كەرنەپ العان جاستار جارىسا دابىرلاسىپ كەتتى.
حان لەران ولارعا مينلەتتىڭ كۇندىز ءوزىن قوناققا شاقىرىپ، تاماق ۇستىندە اڭگىمەلەگەن ساۋداسىن ايتىپ بەرگەن كەزدە چىنتياندى اشۋ قىسىپ كەتتى:
– مەنىڭشە، قازىرگى ۇكىمەت شونجارلارى چيڭ حاندىعى تۇسىنداعى زوزۋنتانعا دا جەتە المايدى. رەسەيدىڭ ىلەنى باسىپ العانىن كورگەن زوزۋنتان جاسىنىڭ كەلىپ قالعانىنا قاراماي، حۋنان ارمياسىن باستاپ، تابىتىن بىرگە الىپ ءجۇرىپ، شىڭجاڭعا بارىپ شاپقىنشىلارمەن قاندى شايقاس سالعان. باتىستاعى جايۋگۋانعا بەت الىپ بارا جاتىپ، جول-جونەكەي اسكەرلەرىنە بىرنەشە ءجۇز مىڭ ءتۇپ تال ەكتىرگەن. شىڭجاڭعا كوكتەم سامالىن سوققىزعان. مىنە، بۇل – ءبىز بۇگىن كورىپ جۇرگەن زوزۋنتان ەككەن تال. بۇل تالداردى كورگەندە زوزۋنتان ىستەگەن ىزگى ىستەر جادىڭا ورالادى. ال قازىرگى ۇكىمەت شونجارلارى كەيىنگى ۇرپاقتار ءۇشىن نە ىستەپ بەرە الدى؟ – دەدى ول.
– بۇلاردىڭ ارتتارىندا قالدىرعانى – ماڭگىلىك جامان اتاق!
– بۇل نەمەلەر وزدەرىن شەتەلدىكتەردىڭ بەيىتىنە اينالدىرعاندار! اتاق-ابىروي، ار-ۇجدان دەگەنمەن ساناسادى دەيسىڭ بە؟
… اشۋلى جاستار دابىرلاسىپ كەتتى.
– بۇل ءىستى وسى اراعا دەيىن اڭگىمەلەسەيىك. پىكىر جازۋ داپتەرىنە ارناۋ ءسوز جازىپ قالدىرعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭدەر مە؟
– مەن بۇعان نازار اۋدارماپپىن، مولشەرى لانچجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر پروفەسسورى سياقتى، – دەپ جاۋاپ قاتتى چىنتيان.
– ەلۋلەر شاماسىندا قارتتاۋ ءبىر ادام، كەزدەسەر بولسام بالكىم تانىپ تا قالارمىن، – دەدى جاۋباۋچى.
– ارناۋ ءسوز جازىپ كەتكەن ادام اتىن جازىپ كەتۋدى قالاماعان ەكەن. ونى بىلمەسەك تە مەيلى. بىراق مەن وسى ولەڭدى وقىعاننان كەيىن قىزىلعا تاعى ءبىر رەت بارۋ بايلامىنا كەلدىم. ءبىر كورمەدە ءبىز راس اقشا تاپتىق، قاراجاتتان قام جەمەيمىز. مەن باي اۋدانىنا بارعان سوڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتكە ادام شىعارىپ، بۇل ۇڭگىرلەردى قورعاتۋ جونىندە ۇسىنىس جاسايمىن. ول جەردىڭ حالقىندا مۇنداي بەلسەندىلىك بارشىلىق. وسىمەن بىرگە قابىرعا سۋرەتتەردى تاعى دا مولىراق سىزساق دەيمىن. مۇنداعى ويىم: كەيىن چۋنتسينگە بارىپ كورمە اشىپ، ۇكىمەتتى بۇل ىسكە ءمان بەرەتىن ەتۋ، – دەدى حان لەران.
حان لەران ءوزىنىڭ ويلاعاندارىن ايتىپ بولدى. بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ كورمە اياقتالا سالىسىمەن ول لانچجوۋدان اەروپلانعا وتىرىپ، ۇرىمجىگە (ول كەزدە جيحۋا دەپ اتالاتىن) تارتتى. بىراق، باقىتىنا قارسى جول-جونەكەي اەروپلان اپاتقا ۇشىراپ، ول قازا تاپتى.
الايدا، «تاماشاشا گاۋلان» جازعان ارناۋ ءسوزدى حان لەراننىڭ دوستارى نوتاعا الىپ، انگە اينالدىردى. ءان بۇكىل ەلدىڭ ءبىراز جەرىنە تارالدى. بۇل ادال نيەتتى جانداردىڭ ماقساتى – ءان اۋەنى ۇكىمەت شونجارلارىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ، ولاردى بايىرعى جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالار مەن ەرتەدەگى ەسكەرتكىشتەرگە ءمان بەرۋگە يتەرمەلەۋ ەدى.
بىراق سارايلارىنان شىقپايتىن بۇل ۇيكۇشىك جاندار ءاندى ەستىمەدى مە، الدە ەستىسە دە بۇيرەكتەرى بۇلك ەتپەدى مە – بەلگىسىز. ازاتتىقتىڭ الدىندا تەك دۋنحۋانعا عانا بىرنەشە ادام قارادى. اتاعى بولماسا دا، بايىرعى جىبەك جولىنداعى باسقا كوپتەگەن مادەني مۇرالارعا ەشكىم نازار سالمادى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
