قىتايتانۋ نەگىزدەرى شاڭ يان – زاڭشىلدار مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى

XXI عاسىردا قىتاي تەك ەكونوميكالىق دەرجاۆا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار باسقارۋ مادەنيەتى مەن ساياسي-فيلوسوفيالىق يدەولوگياسىن دا وزىمەن بىرگە الىپ كەلە جاتقان كۇشكە اينالدى. سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ، ينۆەستيتسيالار مەن ينفراقۇرىلىمدىق بايلانىستار تەرەڭدەدى. بۇل ۇدەرىس تەك ەكونوميكا شەڭبەرىمەن شەكتەلمەي، قىتايدىڭ ەجەلگى ساياسي وي-جۇيەسى – شاڭ ياننىڭ زاڭشىلدىق (فاتسزيا) مەكتەبى نەگىزىندە قالىپتاسقان باسقارۋ فيلوسوفياسىن دا جاناما تۇردە اكەلۋدە.

شاڭ يان (قىتايشا 商鞅، جاڭا ەraعا دەيىنگى شامامەن ؟–۴۹۸ ج.) – چۋنتسيۋ ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە لۋ بەكتىگىندە ءومىر سۇرگەن ويشىل، رەفورماتور جانە قىتايداعى زاڭشىلدار (فاتسزيا) اعىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول قوعامدى زاڭ ارقىلى باسقارۋدى ۇسىنعان، جاڭالىق پەن ءتارتىپ يدەياسىن اشىق ناسيحاتتاعان تۇلعا.

ءومىرى مەن كوزقاراسى

شاڭ يان ءوز داۋىرىندە جاڭالىق جاساۋ مەن رەفورمالاۋدى اشىق ۇگىتتەگەن ادام. ونىڭ ويلارى مەن ۇگىت-ناسيحاتى حالىققا اسەرلى، سەنىمدى جانە ۇندەۋ كۇشى جاعىنان ەرەكشە بولعان. ول “شاكىرت جيناپ، توپ قۇرۋ” ارقىلى قوعامدا العاباسار كۇش قالىپتاستىرعان.

كۇنزى (كونفۋتسيي) ونى “قوراش جانداردىڭ باتىرى” دەپ بالاعاتتاعان. بۇل – شاڭ ياننىڭ قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەرگە قارسى، جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان فەودالدىق كۇشتەردىڭ وكىلى بولعانىنىڭ ايعاعى.

شاڭ يان مەن كۇنزى لۋ بەكتىگىندە ءبىر ۋاقىتتا شاكىرت تاربيەلەگەن. بىراق ولاردىڭ يدەيالىق باعىتتارى تۇبەگەيلى قاراما-قارسى بولدى: كۇنزى قوعامدى مورال مەن ءداستۇر ارقىلى باسقارۋدى كوزدەسە، شاڭ يان زاڭ مەن ءتارتىپتى باستى قۇرال سانادى.

كۇنزىنىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى ونىڭ ءداستۇرشىل ۋاعىزىنان گورى، شاڭ ياننىڭ جاڭا يدەيالارىنا قىزىعىپ، ونىڭ ساباقتارىنا جاسىرىن قاتىسقان. بۇل قۇبىلىس قۇلدىق قوعامدى ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان كۇنزى ۇستانعان جۇيەگە زور قاۋىپ ءتوندىردى.

جاڭا eraعا دەيىنگى ۴۸۹ جىلى كۇنزى لۋ بەكتىگىندە سوت قىزمەتىنە تاعايىندالىپ، كوپ ۇزاماي شاڭ ياندى جازىقسىز ءولتىرتتى. وعان بەس ءتۇرلى “قىلمىس” تاعىلعان: “زەردەلىلىگى اسىپ، قاۋىپكە باستى يەككەن” – زامانا وزگەرىسىن ءتۇسىنىپ، باتىل تۇردە زاڭ جاساۋعا ۇمتىلعان. “جولدان ازعان توڭمويىن” – ءداستۇرلى قۇلدىق جولدان باس تارتىپ، جاڭا باعىت ۇستانعان. “جالعاندى اقتاۋشى” – ءوز يدەيالارىن ءادىل، دۇرىس دەپ ساناعان. “جامانشىلىققا قانىق” – ۇستەم تاپتىڭ ءىرىپ-شىرىگەن، ادىلەتسىز مىنەزدەرىن اشكەرەلەگەن. “بۇرىستىققا بوي ۇرعان” – قۇلدىق جۇيەگە قارسى پىكىر بىلدىرگەن.

بۇل جاعداي سول داۋىردەگى ساياسي جانە يدەيالىق كۇرەستىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتتى. كۋڭفۋزى مەن شاڭ يان اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق – ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان ەكى تاپتىڭ جانە ەكى فيلوسوفيالىق اعىمنىڭ قاقتىعىسى ەدى.

كۋڭفۋزنىڭ شاڭ ياندى ءولتىرۋى – سول كەزەڭدەگى تاپتىق قايشىلىقتىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى.

شاڭ يان تۋرالى جازبا دەرەكتەر از بولعانىمەن، ءشۇنزى مەن حان فەيدىڭ ەستەلىكتەرىنەن ونىڭ زاڭشىلدار ءىلىمىنىڭ ارداگەرى جانە كۇنزىشىل تاعىلىمشىلارعا قارسى تۇرعان باستى اقىل يەسى بولعانىن كورەمىز.

شاڭ ياڭنىڭ نەگىزگى باعىتى

شاڭ ياننىڭ باستى ۇستانىمى: “ەلدى باسقارۋدا ەڭ جوعارعى بيلىك – زاڭ”. ول بيلىك مورالعا نەمەسە ادەت-عۇرىپقا ەمەس، ناقتى زاڭعا سۇيەنۋى كەرەك دەدى. زاڭ بارىنە ورتاق   پاتشا دا، حالىق تا زاڭ الدىندا تەڭ بولۋى ءتيىس. ماقسات – قوعامدا ءادىل ءتارتىپ ورناتۋ.

شاڭ ياننىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەت حالىقتى قورقىنىش پەن سىي-قۇرمەت ارقىلى باسقارۋى قاجەت. كىم ەڭبەك ەتسە – ماراپات الادى، كىم زاڭ بۇزسا — قاتاڭ جازا كورەدى. “ادام جازادان قورىققاندا عانا ءتارتىپ ورنايدى”، – دەگەن ول.

شاڭ يان جەكە ادام ەمەس، قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءبىرىنشى تۇرۋى كەرەك دەپ سانادى. ول بايلىققا، ءسان-سالتاناتقا جانە جالقاۋلىققا قارسى بولدى. مەملەكەتتىڭ كۇشى – حالىقتىڭ ەڭبەگىندە.

ويشىل قوعامدا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اسكەري قىزمەتكە ەرەكشە ءمان بەردى.

شاڭ يان:

“مەملەكەتتىڭ قۋاتى ەڭبەك پەن ەرلىكتە”، – دەپ جازدى. بۇل ۇستانىم كەيىن قىتايدىڭ اسكەري جانە ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىردى. شاڭ يان رەفورمالارى كەزىندە بيلىك ورتالىققا باعىندىرىلدى. ول فەودالدىق اقسۇيەكتەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن جويىپ، ەلدى ءبىرتۇتاس زاڭمەن باسقارۋعا شاقىردى. بۇل – قىتايدىڭ ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەتكە اينالۋىنا جول اشقان تاريحي بەتبۇرىس بولدى.

شاڭ يان – قىتايدىڭ ساياسي-فيلوسوفيالىق وي تاريحىنداعى ەڭ ءىرى رەفورماتورلاردىڭ ءبىرى. ول ادامدى مورالمەن ەمەس، زاڭمەن تاربيەلەۋ كەرەك دەپ ءبىلدى. ونىڭ يدەيالارى كەيىن تسين پاتشالىعىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا اينالىپ، قىتايدىڭ بىرىگۋىنە تىكەلەي اسەر ەتتى. شاڭ ياننىڭ زاڭشىلدىق باعىتى قازىرگى زامانعى “قۇقىق ۇستەمدىگى” قاعيداسىنىڭ ەجەلگى باستاۋى سانالادى.

ول – ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىككە، ءادىل زاڭ مەن كۇشتى مەملەكەتكە نەگىزدەلگەن كوزقاراستىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قازاقستانعا ەركىن اعىلۋى مەن “شاڭياڭشىلدىق” ساياسي ىقپال

قىتاي ينۆەستيتسيالارى (جول، كەن، لوگيستيكا، ەنەرگەتيكا سالالارى) قازاقستانعا تەرەڭ ەنە باستاعان سايىن، بۇل تەك ەكونوميكالىق ەمەس، باسقارۋ مادەنيەتى مەن يدەولوگيالىق ۇلگىنىڭ تارالۋىنا دا اسەر ەتەدى. شاڭ ياننىڭ فيلوسوفياسى مەملەكەت مۇددەسىن جەكە ادامنان جوعارى قويۋدى جانە ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك پەن ءتارتىپتى ەڭ باستى قۇندىلىق ساناۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كەڭەيۋى – “زاڭشىلدىق ءتارتىپ”، ياعني جوعارىدان تومەن باسقارىلاتىن جۇيەنىڭ ۇلگىسىن جاناما تۇردە ناسيحاتتايدى.

قىتايدىڭ “ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول” ستراتەگياسى قازاقستاندى ەۋرازيالىق كوپىر رەتىندە كورەدى. بۇل ەكونوميكالىق ءوزارا تاۋەلدىلىكتى ارتتىرادى، ينفراقۇرىلىم مەن ساۋدانى بىرىكتىرەدى جانە ايماقتاعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن باسقارۋ تيىمدىلىگى ۇعىمدارىن قىتاي مودەلىنە جاقىنداتادى.

شاڭ يان ىلىمىندەگى “قاتاڭ زاڭ – مىقتى مەملەكەت” قاعيداسى قازىرگى قىتايدىڭ گەوەكونوميكالىق ساياساتىنا ساي كەلەدى. ەكونوميكا مەن ساياسات قاتار ءجۇرۋى ءتيىس، ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ساياسي سەنىمسىزدىك تۋدىرماۋى كەرەك.

الايدا قازاقستان دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارى بار، كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستاناتىن مەملەكەت. سوندىقتان شاڭ ياندىق باعىتتىڭ تولىق كوشىرمەسى بۇل ەلدە مۇمكىن ەمەس. بىراق ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك ارتا بەرسە، وندا اكىمشىلىك-قۇقىقتىق باسقارۋ قىتاي مودەلىنە قاراي ىڭعايلانىپ كەتۋى، الەۋمەتتىك باقىلاۋ تەتىكتەرىنىڭ كۇشەيۋى، ازاماتتىق باستامالاردىڭ شەكتەلۋى مۇمكىن.

قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قازاقستانعا اعىلۋى شاڭ ياننىڭ يدەيالارىمەن رۋحاني ۇندەس – ورتالىقتانعان، تارتىپكە نەگىزدەلگەن باسقارۋ مادەنيەتىنىڭ ەلەمەنتتەرىن تاراتۋى ىقتيمال. بىراق قازاقستاننىڭ ساياسي بەيتاراپتىعى مەن قۇقىقتىق رەفورمالارى بۇل ىقپالدىڭ شەگىن بەلگىلەپ وتىر. ياعني، قىتاي مودەلى ۇلگى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن، بىراق ونى تولىق ساياسي يدەولوگياعا اينالدىرۋ – قازاقستان جاعدايىندا مۇمكىن ەمەس.

قاجەت انداس،

“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.