XXI ǵasyrda Qytai tek ekonomikalyq derjava ǵana emes, sonymen qatar basqaru mádenieti men sayasi-filosofiyalyq ideologiyasyn da ózimen birge alyp kele jatqan kúshke ainaldy. Sońǵy onjyldyqta Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy sauda ainalymy rekordtyq deńgeige jetip, investitsiyalar men infraqúrylymdyq bailanystar tereńdedi. Búl úderis tek ekonomika sheńberimen shektelmei, Qytaidyń ejelgi sayasi oi-júiesi – SHań YAnnyń zańshyldyq (fatszya) mektebi negizinde qalyptasqan basqaru filosofiyasyn da janama túrde ákelude.
SHań YAn (qytaisha 商鞅, jańa eraǵa deiingi shamamen ?–498 j.) – CHunьtsyu dáuiriniń sońǵy kezeńinde Lu bektiginde ómir súrgen oishyl, reformator jáne Qytaidaǵy zańshyldar (fatszya) aǵymynyń negizin qalaushylardyń biri. Ol qoǵamdy zań arqyly basqarudy úsynǵan, jańalyq pen tártip ideyasyn ashyq nasihattaǵan túlǵa.
Ómiri men kózqarasy
SHań YAn óz dáuirinde jańalyq jasau men reformalaudy ashyq úgittegen adam. Onyń oilary men úgit-nasihaty halyqqa áserli, senimdi jáne úndeu kúshi jaǵynan erekshe bolǵan. Ol «shákirt jinap, top qúru» arqyly qoǵamda alǵabasar kúsh qalyptastyrǵan.
Kúnzy (Konfutsii) ony «qorash jandardyń batyry» dep balaǵattaǵan. Búl – SHań YAnnyń qúl ielenushi aqsúiekterge qarsy, jańa qalyptasyp kele jatqan feodaldyq kúshterdiń ókili bolǵanynyń aiǵaǵy.
SHań YAn men Kúnzy Lu bektiginde bir uaqytta shákirt tárbielegen. Biraq olardyń ideyalyq baǵyttary túbegeili qarama-qarsy boldy: Kúnzy qoǵamdy moralь men dástúr arqyly basqarudy kózdese, SHań YAn zań men tártipti basty qúral sanady.
Kúnzynyń kóptegen shákirtteri onyń dástúrshil uaǵyzynan góri, SHań YAnnyń jańa ideyalaryna qyzyǵyp, onyń sabaqtaryna jasyryn qatysqan. Búl qúbylys qúldyq qoǵamdy saqtap qaluǵa tyrysqan Kúnzy ústanǵan júiege zor qauip tóndirdi.
Jańa eraǵa deiingi 489 jyly Kúnzy Lu bektiginde sot qyzmetine taǵaiyndalyp, kóp úzamai SHań YAndy jazyqsyz óltirtti. Oǵan bes túrli «qylmys» taǵylǵan: «Zerdeliligi asyp, qauipke basty iekken» – zamana ózgerisin túsinip, batyl túrde zań jasauǵa úmtylǵan. «Joldan azǵan tońmoiyn» – dástúrli qúldyq joldan bas tartyp, jańa baǵyt ústanǵan. «Jalǵandy aqtaushy» – óz ideyalaryn ádil, dúrys dep sanaǵan. «Jamanshylyqqa qanyq» – ústem taptyń irip-shirigen, ádiletsiz minezderin áshkerelegen. «Búrystyqqa boi úrǵan» – qúldyq júiege qarsy pikir bildirgen.
Búl jaǵdai sol dáuirdegi sayasi jáne ideyalyq kúrestiń tereńdigin kórsetti. Kuńfuzy men SHań YAn arasyndaǵy qarama-qaishylyq – bir-birine qarsy túrǵan eki taptyń jáne eki filosofiyalyq aǵymnyń qaqtyǵysy edi.
Kuńfuznyń SHań YAndy óltirui – sol kezeńdegi taptyq qaishylyqtyń aiqyn kórinisi boldy.
SHań YAn turaly jazba derekter az bolǵanymen, SHúnzy men Han Feidiń estelikterinen onyń zańshyldar iliminiń ardageri jáne Kúnzyshyl taǵylymshylarǵa qarsy túrǵan basty aqyl iesi bolǵanyn kóremiz.
SHań yańnyń negizgi baǵyty
SHań YAnnyń basty ústanymy: «Eldi basqaruda eń joǵarǵy bilik – zań». Ol bilik moralьǵa nemese ádet-ǵúrypqa emes, naqty zańǵa súienui kerek dedi. Zań bárine ortaq patsha da, halyq ta zań aldynda teń boluy tiis. Maqsat – qoǵamda ádil tártip ornatu.
SHań YAnnyń pikirinshe, memleket halyqty qorqynysh pen syi-qúrmet arqyly basqaruy qajet. Kim eńbek etse – marapat alady, Kim zań búzsa — qatań jaza kóredi. «Adam jazadan qoryqqanda ǵana tártip ornaidy», – degen ol.
SHań YAn jeke adam emes, qoǵam men memlekettiń múddesi birinshi túruy kerek dep sanady. Ol bailyqqa, sán-saltanatqa jáne jalqaulyqqa qarsy boldy. Memlekettiń kúshi – halyqtyń eńbeginde.
Oishyl qoǵamda auyl sharuashylyǵy men áskeri qyzmetke erekshe mán berdi.
SHań YAn:
«Memlekettiń quaty eńbek pen erlikte», – dep jazdy. Búl ústanym keiin Qytaidyń áskeri jáne ekonomikalyq quatyn arttyrdy. SHań YAn reformalary kezinde bilik ortalyqqa baǵyndyryldy. Ol feodaldyq aqsúiekterdiń artyqshylyqtaryn joiyp, eldi birtútas zańmen basqaruǵa shaqyrdy. Búl – Qytaidyń bir ortalyqtan basqarylatyn memleketke ainaluyna jol ashqan tarihi betbúrys boldy.
SHań YAn – Qytaidyń sayasi-filosofiyalyq oi tarihyndaǵy eń iri reformatorlardyń biri. Ol adamdy moralьmen emes, zańmen tárbieleu kerek dep bildi. Onyń ideyalary keiin TSinь patshalyǵynyń memlekettik sayasatyna ainalyp, Qytaidyń biriguine tikelei áser etti. SHań YAnnyń zańshyldyq baǵyty qazirgi zamanǵy «qúqyq ústemdigi» qaǵidasynyń ejelgi bastauy sanalady.
Ol – tártip pen jauapkershilikke, ádil zań men kúshti memleketke negizdelgen kózqarastyń simvolyna ainaldy.
Qytai ekonomikasynyń Qazaqstanǵa erkin aǵyluy men «shańyańshyldyq» sayasi yqpal
Qytai investitsiyalary (jol, ken, logistika, energetika salalary) Qazaqstanǵa tereń ene bastaǵan saiyn, búl tek ekonomikalyq emes, basqaru mádenieti men ideologiyalyq úlginiń taraluyna da áser etedi. SHań YAnnyń filosofiyasy memleket múddesin jeke adamnan joǵary qoyudy jáne ortalyqtandyrylǵan bilik pen tártipti eń basty qúndylyq sanaudy kózdeidi. Sondyqtan Qytai ekonomikasynyń keńeyui – «zańshyldyq tártip», yaǵni joǵarydan tómen basqarylatyn júieniń úlgisin janama túrde nasihattaidy.
Qytaidyń «Bir beldeu, bir jol» strategiyasy Qazaqstandy Euraziyalyq kópir retinde kóredi. Búl ekonomikalyq ózara táueldilikti arttyrady, infraqúrylym men saudany biriktiredi jáne aimaqtaǵy sayasi túraqtylyq pen basqaru tiimdiligi úǵymdaryn Qytai modeline jaqyndatady.
SHań YAn ilimindegi «qatań zań – myqty memleket» qaǵidasy qazirgi Qytaidyń geoekonomikalyq sayasatyna sai keledi. Ekonomika men sayasat qatar júrui tiis, ekonomikalyq seriktestik sayasi senimsizdik tudyrmauy kerek.
Alaida Qazaqstan demokratiyalyq instituttary bar, kópvektorly sayasat ústanatyn memleket. Sondyqtan SHań YAndyq baǵyttyń tolyq kóshirmesi búl elde múmkin emes. Biraq ekonomikalyq táueldilik arta berse, onda ákimshilik-qúqyqtyq basqaru Qytai modeline qarai yńǵailanyp ketui, áleumettik baqylau tetikteriniń kúsheyui, azamattyq bastamalardyń shektelui múmkin.
Qytai ekonomikasynyń Qazaqstanǵa aǵyluy SHań YAnnyń ideyalarymen ruhani úndes – ortalyqtanǵan, tártipke negizdelgen basqaru mádenietiniń elementterin taratuy yqtimal. Biraq Qazaqstannyń sayasi beitaraptyǵy men qúqyqtyq reformalary búl yqpaldyń shegin belgilep otyr. YAǵni, Qytai modeli úlgi retinde qarastyryluy múmkin, biraq ony tolyq sayasi ideologiyaǵa ainaldyru – Qazaqstan jaǵdaiynda múmkin emes.
Qajet Andas,
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
