Jibek jolynyń jańa beinesi, dostyq marshy
Basy: Jibek joly jónindegi áńgimeni osy arada ayaqtaiyq. Biraq mynau jas ártister áńgimeniń aqyry aitylmai qalǵandai sezinip, quarlai berdi:
– Keiini she? Baiyrǵy Jibek joly qazir qandai?
Men amalsyzdan taǵy da qysqasha tanystyru jasadym:
1949 jyly Ganьsu azat bolǵannan keiin kóp úzamai SHyńjań da beibit jolmen azat bolǵandyǵyn jariyalady. Soǵysta eleuli eńbek kórsetken Nanьyuanьdaǵy zor óndiris pen YAnьanьdy qorǵau shaiqasyna qatysqan yǵystyrylǵan bir áskeri bólim SHyńjańǵa bet alady. Keiin kele osy áskeri bólimdegi komandirler men jauyngerlerdiń deni Óndiris-qúrylys bintuany bolyp ózgertilip qúrylady. Búlar beine eki myń jyldyń aldyndaǵy tyń ashyp, egin salatyn jasaqtar siyaqty sol jerlerdegi ár últ halqymen yntymaqtasa kúres jasap, Otannyń batys-soltústik shekarasyn qorǵaidy ári gúldendiredi.
Otanymyzdyń osy úlan-ǵaiyr batys teristigine taǵy da top-top ziyalylar, júmysshylar, diqandar jáne kadrlar keldi. Az últtardan da top-top adam ishki ólkelerdegi joǵary oqu oryndaryna baryp, bilim aldy. Otannyń batys-soltústik shekara óńiriniń óndiris jáne qúrylys isteri úshqan qústai dami bastady.
Sonymen, baiyrǵy Jibek jolynda tyń ózgerister jaryqqa shyqty. Temirjol SHyńjańnyń ortalyq qalasy Úrimjini Otanymyzdyń túkpir-túkpirimen bailanystyruda. Batys-soltústiktiń kóptegen qala, qalashyqtaryna aeroplan da baryp-qaita alady, al mashina Gunshi, Dúilerge jáne shalǵai tauly audandarǵa deiin bara alady.
Baiyrǵy Jibek jolyndaǵy áigili eskertkishterdi sayahattamaq bolyp alystan kelgen qonaqtar bolsa, alańsyz bolyńyzdar: ańyzdarda aitylatyn SHuantszan siyaqty temir etikten teńgedei, temir tayaqtan tebendei qalǵan kúige túspeidi; sondai-aq auylynan qarshadai kezinde ketip, erte tartqanda qaita oralǵan Marko Polo siyaqty myń bir beinetti tartyp jatpaidy. Osy zamannyń damyǵan qatynas qúraldary qaida baramyn deseńiz de apara alady.
Keibireuler: «Baiyrǵy Jibek jolyndaǵy mádeni múralardyń barlyǵyn sheteldikter úrlap áketken, endi onyń kóretin nesi qaldy? Zertteuge túrarlyq ne bar?» – dep alańdaityn da shyǵar.
Dúrys, osy óńirdiń qyruar mádeni múralary úrlanyp áketildi. Búl árbir juńgolyqty ókindiredi, kektendiredi jáne ashyndyrady. Sondai-aq búl zertteu qyzmetine keibir yqpaldar da jasaidy. Mysalǵa, Dunhuanda saqtalyp kelgen kitaptardy alaiyq: búl kitaptar qazir bólinip-bólinip, birneshe memleketterde saqtaluda. Ony jan-jaqty zertteuge eshkimniń de amaly bolmai otyr.
Búl is, amal joq, keiingi úrpaqtardyń sheshimine qaldyratyn qiyn taqyryp. Alaida baiyrǵy Jibek jolynda áli de asa mol mádeni múralar bar. Búrynǵy qazylǵan jerlerde sheteldikter qalai etse de úrlap ákete almaǵan qyruar asyldar áli bar. Óndiris-qúrylys isteriniń damuyna jáne elimizdiń arheologiyalyq isteriniń úlǵayuyna bailanysty kórkem jibegi men ataǵy shyqqan osynau Jibek joly múralary jyl saiyn tabylyp keledi.
Azattyqtyń alǵashqy kezderi SHahar audanynyń YAniaq auylynyń bir úiǵyr diqany jer jyrtyp júrip, oilamaǵan jerden búlaq shyǵaryp tastaǵan bir mys tańba tauyp alady. Tańbanyń saby — júrelep otyrǵan ańnyń músini eken, tańbaǵa búldyr jazumen «Han patshalyǵynyń chańdardyń aqsaqalyna arnauy» degen sózder oiylypty.
Búl diqan tańbaǵa oiylǵan jazulardy tanymaǵanymen, onyń erte zaman búiymy ekenin biledi. Sóitip, búl mys tańbany jer reformasy qyzmetindegi kadrlarǵa aparyp beredi, al olar búl tańbany avtonomiyaly audandyq muzeige jetkizedi. Mamandardyń zertteui arqyly búl tańba jańa eradan búrynǵy I ǵasyrda Batys Han patshalyǵynyń ortasynda osy óńirdi mekendegen chańdardyń aqsaqalyna berilgen tańba ekeni anyqtalady. Búl bizge mynany túsindiredi: sol zamanda Kúshar óńirinde chańdar mekendegen.
Osy siyaqty jer astynan shyqqan mádeni múralar, jalpy alǵanda, jyl saiyn kezigip otyrady. SHyńjańda qyzmet isteseńiz, jer astynan shyqqan jańa mádeni múralardy ekiniń biri kóredi, ol jónindegi qyzyqty habarlardy da jii estuge bolady.
Úshaqtala qúrylys salyp jatqan áskeri bólim saidan qoparǵyshtarmen tas qoparyp júrip, oilamaǵan jerden bir budda úńgirin tauyp alady. Úńgir ishinde kóptegen kórkem qabyrǵa suretter bar eken. Sonda úńgirdiń auyzyn taspen bekitip tastaǵan kim bolǵany? Osy sekildi auzy bekitilgen budda úńgirleri neshe ret tabyldy, biraq tehnika men jabdyq kúshi jetkiliksiz, tájiribe az bolǵandyqtan, qazir búl úńgirlerdi qaitadan bekitip tastauǵa tura kelip otyr. Búl úńgirler qai kúni jaryq dúniemen bet kórisuge tiis bolsa, sol kúni ashylmaq.
Men Qyzyl myń úii men Qúmtúr myń úilerinen osyndai «tabiǵi qoima» tabylǵanyn kórgenmin. Olar ústińgi úńgirlerdi sylaǵan balshyq topyraqtardyń qúlap, astyńǵy úńgirlerdiń auyzyn basyp qalǵanynan saqtalyp qalǵan eken. Búl úńgirler ashylǵannan keiin qarasa, ishindegi músinder bútin, qabyrǵa suretteri jap-jańa saqtalǵan, adamzattyń búldiruine esh úshyramaǵan.
Búl tektes auyzy berik bekitilgen úńgirlerdiń tarihtyń qanshalyqty qúpiyalyǵyn ishine saqtap jatqanyn kim bilsin? Budda nomdary tyǵylǵan ekinshi Dunhuan endigári tabylmas pa eken?
Ganьsu audanynyń bir mekemesi audan qalashyǵynyń bas jaǵyndaǵy Kapo degen jerden jańa úi salmaq bolyp, topyraq kúreitin mashinamen jer tegistep jatqan kezde oilamaǵan jerden tizeden astam mumiya tauyp alady. Búl mumiyalar (ishinde áielder de bar) CHiń patshalyǵynyń CHyanьlun jyldaryndaǵy hantszular eken, árqaisysy óz tabyttarynyń ishinde máńgi oyanbas úiqyda, qapersiz jatyr.
Úsh júz jyldan keiingi búgingi kúni Qytai qúrylysshylarynyń úzaq úiqyda jatqan búl adamdardy qaitadan jaryq kóruge shyǵararyn kim oilaǵan? Búl adamdardyń terileri ǵana solǵan, al ishki qúrylymdary qatyp, búzylmaǵan, búlshyq etterinde serpimdilik qasiet áli de bar eken.
Búl aranyń qúrylysyna jauapty bolyp júrgen joldas: «Búlar tabylmas mumiyalar emes, biraq jyl uaqyty úzaq emes», – dep qarap, ishinen ekeuin ǵana tańdap alyp, audandyq auruhanadaǵy dárigerlerdiń zertteuine jiberedi de, qalǵandaryn basqa bir jańa qabir qazdyryp, bir jerge kómgizedi.
Búl isten habar tapqan osy audannyń partiya komitetiniń shujii Uań SHi-an joldas tabanda avtonomiyaly raionnyń jáne aimaqtyń mádeni múralardy basqaru ornyna habarlaidy. Mádeni múralardy basqaru oryndary dereu adam jiberip, zertteu júrgizedi. Jiberilgen birneshe arheologiya qyzmetkerlerine erip, mumiya tabylǵan jerge men de keldim.
Kelgen soń taǵy kúsh úiymdastyryp, sol jer qaita qazyldy. Jarty kúnnen artyq uaqyt qazǵanmen, tek shirigen birneshe tabyt pen adam súiekterinen basqa birde-bir bútin mumiya shyqpady. Osydan búryn kelgen arheologtardyń aituyna qaraǵanda, búl mumiyalardyń saqtaluy kóptegen sharttardyń qosyluynan eken. Úqsas bir jerdegi keibir múrdeler máńgi búzylmaidy, al keibireuleri búzylyp ketedi. Múndai qúbylystar arheologiyalyq tekseru barysynda únemi kezdesip otyrady.
Sońǵy jyldary SHyńjańnyń jer astynan qazyp alynǵan mumiyalardyń kóptep tabylǵandyǵynan, ásirese 2–3 myń jyl búrynǵy mumiyalardyń kóptep qazylyp alynǵandyǵynan bolar, adamdar CHiń dáuiriniń mynau siyaqty otyz shaqty mumiyasyna kóp mán bermedi. Biraq shyntuaityna kelgende, bar bolǵany birneshe júz jyldyq tarihy bar búl mumiyalarda búgingi tańda tabylmas zattar edi.
Erte zaman mumiyalaryn jinap jatqan SHyńjań Úiǵyr avtonomiyaly raiondyq muzei osy jerde saqtalyp qalǵan eki mumiyany qosa kómilip qalǵan zattarymen birge bir dáuirdiń ókili retinde Úrimjige alyp bardy. Búl eki mumiya ózderinen myń jyl ilgeri ata-babalarymen birlikte kórme zalynda jatyr. Olardyń árqaisysy ekskursiyashylarǵa óz dáuirleriniń ahualyn bayandaidy.
Sońǵy jyldardan beri erte zaman mádeniet júrttary men jer astynan qazyp alynǵan múralar barǵan saiyn kóbeyude. Dúnie boiynsha erte zamandaǵy jáne eń úzyn — Europa men Aziyany tútastyryp jatqan kúre joldyń dúniedegi kóptegen oqymystylar men sayahatshylardyń búryn bolyp kórmegen yntasy men asa zor qyzyǵushylyǵyn tudyrǵany tegin emes.
Baiyrǵy Jibek joly jónindegi naǵyz zertteu men tekseru mine búgingi tańda ǵana resmi bastalyp otyr dep esepteidi keibireuler. Bir jańa ǵylym — «Jibek jolytanu» da tek endi ǵana qalyptasa bastady. Tarihtyń kóptegen syrlary adamdardyń ashuyn kútude; ashylmai kele jatqan qyruar tylsym nárseler adamdardyń jauap beruin tosuda; jer astynda kómilip jatqan kóptegen mádeni múralar adamdardyń qazyp, jaryqqa shyǵaryluyn kútude.
Al baiyrǵy Jibek jolynyń kórkem kórinisteri, tylsym syrly ańyzdary, ǵajaiyp ertegileri men áńgimeleri de ádebiet pen kórkemónermen shúǵyldanushylardyń shyǵarmashylyq daryndaryn shabyttandyratyn tamasha nysana bolmaq. Mine, sondyqtan sońǵy jyldardan beri osy óńirlerge kelip sayahattaityn juńgolyqtar men sheteldikter jyl saiyn kóbeiip keledi.
Biraq Stiven siyaqty mádeniet tonaushylary búl óńirde endigári oilaryna kelgenin isteidi dep alańdaudyń qajeti qalmady. Azattyqtan keiin baiyrǵy Jibek jolynyń bastalar jeri SHi-annan eń batystaǵy Qashqarǵa deiingi jol boiyndaǵy ár jerge mádeni múralardy basqaru oryndary qúryldy. Qúlap jáne búlinip qalǵan baiyrǵy júrttar jóndelip, retke keltirildi. Mine, búl — dúniejúzilik sayahatshylardyń kelip ekskursiya jasauyna jáne sayahattauyna óte qolaily jaǵdai tuǵyzdy.
Juńgo halqy ejelden meimandos halyq. SHeteldik dostardyń baiyrǵy Jibek jolyna qyzmet isteuine biz múmkindiginshe bar ońailyqtardy tuǵyzyp berdik. Japondyq dostar kelip, iri túrpatty derekti filьm — «Marko Polo» kinosynyń syrtqy kórinisterin túsirgen kezde, biz olardy barynsha qoldadyq.
Biz erte zamanǵy Europa jáne Aziya qúrlyqtarynyń mádenietin toǵystyryp, ony orta jazyqtaǵy jáne shekaralyq óńirlerdegi ár últ halqynyń súiispenshiligimen bailanystyrǵan osynau dostyq jolynda dostyq gúliniń máńgi ashyla beretinine senemiz. Búl gúldiń aluan reńi kóz tartarlyq jibekpen kórik talastyra alatynyna kúmán joq!
Áńgime osy jerge kelgende, jas ártister shattanyp:
– Biz de osy budda úńgirlerindegi ásemóner shyrynyn simirip, ótken zamanda kúsharlyqtardyń Otanymyzdaǵy ár últ halqymen yntymaqtasyp qúrylys júrgizgen isterin sahnada oinaǵymyz keledi! – dedi.
– Solai! Búl asa mańyzdy is. Sizderdiń jasampazdyqtaryńyzdyń tabysty boluyna tilektespin! – dedim men.
Qajet ANDAS
“Q–Andas” aqparattyq agenttigi
Sońy
