جىبەك جولىنىڭ جاڭا بەينەسى، دوستىق مارشى
باسى: جىبەك جولى جونىندەگى اڭگىمەنى وسى ارادا اياقتايىق. بىراق مىناۋ جاس ارتىستەر اڭگىمەنىڭ اقىرى ايتىلماي قالعانداي سەزىنىپ، قۋارلاي بەردى:
– كەيىنى شە؟ بايىرعى جىبەك جولى قازىر قانداي؟
مەن امالسىزدان تاعى دا قىسقاشا تانىستىرۋ جاسادىم:
1949 جىلى گانسۋ ازات بولعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي شىڭجاڭ دا بەيبىت جولمەن ازات بولعاندىعىن جاريالادى. سوعىستا ەلەۋلى ەڭبەك كورسەتكەن نانيۋانداعى زور ءوندىرىس پەن ياناندى قورعاۋ شايقاسىنا قاتىسقان ىعىستىرىلعان ءبىر اسكەري ءبولىم شىڭجاڭعا بەت الادى. كەيىن كەلە وسى اسكەري بولىمدەگى كومانديرلەر مەن جاۋىنگەرلەردىڭ دەنى ءوندىرىس-قۇرىلىس بينتۋانى بولىپ وزگەرتىلىپ قۇرىلادى. بۇلار بەينە ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى تىڭ اشىپ، ەگىن سالاتىن جاساقتار سياقتى سول جەرلەردەگى ءار ۇلت حالقىمەن ىنتىماقتاسا كۇرەس جاساپ، وتاننىڭ باتىس-سولتۇستىك شەكاراسىن قورعايدى ءارى گۇلدەندىرەدى.
وتانىمىزدىڭ وسى ۇلان-عايىر باتىس تەرىستىگىنە تاعى دا توپ-توپ زيالىلار، جۇمىسشىلار، ديقاندار جانە كادرلار كەلدى. از ۇلتتاردان دا توپ-توپ ادام ىشكى ولكەلەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ، ءبىلىم الدى. وتاننىڭ باتىس-سولتۇستىك شەكارا ءوڭىرىنىڭ ءوندىرىس جانە قۇرىلىس ىستەرى ۇشقان قۇستاي دامي باستادى.
سونىمەن، بايىرعى جىبەك جولىندا تىڭ وزگەرىستەر جارىققا شىقتى. تەمىرجول شىڭجاڭنىڭ ورتالىق قالاسى ءۇرىمجىنى وتانىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىمەن بايلانىستىرۋدا. باتىس-سولتۇستىكتىڭ كوپتەگەن قالا، قالاشىقتارىنا اەروپلان دا بارىپ-قايتا الادى، ال ماشينا گۋنشي، دۇيلەرگە جانە شالعاي تاۋلى اۋداندارعا دەيىن بارا الادى.
بايىرعى جىبەك جولىنداعى ايگىلى ەسكەرتكىشتەردى ساياحاتتاماق بولىپ الىستان كەلگەن قوناقتار بولسا، الاڭسىز بولىڭىزدار: اڭىزداردا ايتىلاتىن شۋانتسزان سياقتى تەمىر ەتىكتەن تەڭگەدەي، تەمىر تاياقتان تەبەندەي قالعان كۇيگە تۇسپەيدى؛ سونداي-اق اۋىلىنان قارشاداي كەزىندە كەتىپ، ەرتە تارتقاندا قايتا ورالعان ماركو پولو سياقتى مىڭ ءبىر بەينەتتى تارتىپ جاتپايدى. وسى زاماننىڭ دامىعان قاتىناس قۇرالدارى قايدا بارامىن دەسەڭىز دە اپارا الادى.
كەيبىرەۋلەر: «بايىرعى جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردىڭ بارلىعىن شەتەلدىكتەر ۇرلاپ اكەتكەن، ەندى ونىڭ كورەتىن نەسى قالدى؟ زەرتتەۋگە تۇرارلىق نە بار؟» – دەپ الاڭدايتىن دا شىعار.
دۇرىس، وسى ءوڭىردىڭ قىرۋار مادەني مۇرالارى ۇرلانىپ اكەتىلدى. بۇل ءاربىر جۋڭگولىقتى وكىندىرەدى، كەكتەندىرەدى جانە اشىندىرادى. سونداي-اق بۇل زەرتتەۋ قىزمەتىنە كەيبىر ىقپالدار دا جاسايدى. مىسالعا، دۋنحۋاندا ساقتالىپ كەلگەن كىتاپتاردى الايىق: بۇل كىتاپتار قازىر ءبولىنىپ-ءبولىنىپ، بىرنەشە مەملەكەتتەردە ساقتالۋدا. ونى جان-جاقتى زەرتتەۋگە ەشكىمنىڭ دە امالى بولماي وتىر.
بۇل ءىس، امال جوق، كەيىنگى ۇرپاقتاردىڭ شەشىمىنە قالدىراتىن قيىن تاقىرىپ. الايدا بايىرعى جىبەك جولىندا ءالى دە اسا مول مادەني مۇرالار بار. بۇرىنعى قازىلعان جەرلەردە شەتەلدىكتەر قالاي ەتسە دە ۇرلاپ اكەتە الماعان قىرۋار اسىلدار ءالى بار. ءوندىرىس-قۇرىلىس ىستەرىنىڭ دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق ىستەرىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى كوركەم جىبەگى مەن اتاعى شىققان وسىناۋ جىبەك جولى مۇرالارى جىل سايىن تابىلىپ كەلەدى.
ازاتتىقتىڭ العاشقى كەزدەرى شاحار اۋدانىنىڭ يانياق اۋىلىنىڭ ءبىر ۇيعىر ديقانى جەر جىرتىپ ءجۇرىپ، ويلاماعان جەردەن بۇلاق شىعارىپ تاستاعان ءبىر مىس تاڭبا تاۋىپ الادى. تاڭبانىڭ سابى — جۇرەلەپ وتىرعان اڭنىڭ ءمۇسىنى ەكەن، تاڭباعا بۇلدىر جازۋمەن «حان پاتشالىعىنىڭ چاڭداردىڭ اقساقالىنا ارناۋى» دەگەن سوزدەر ويىلىپتى.
بۇل ديقان تاڭباعا ويىلعان جازۋلاردى تانىماعانىمەن، ونىڭ ەرتە زامان بۇيىمى ەكەنىن بىلەدى. ءسويتىپ، بۇل مىس تاڭبانى جەر رەفورماسى قىزمەتىندەگى كادرلارعا اپارىپ بەرەدى، ال ولار بۇل تاڭبانى اۆتونوميالى اۋداندىق مۋزەيگە جەتكىزەدى. مامانداردىڭ زەرتتەۋى ارقىلى بۇل تاڭبا جاڭا ەرادان بۇرىنعى ءى عاسىردا باتىس حان پاتشالىعىنىڭ ورتاسىندا وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن چاڭداردىڭ اقساقالىنا بەرىلگەن تاڭبا ەكەنى انىقتالادى. بۇل بىزگە مىنانى تۇسىندىرەدى: سول زاماندا كۇشار وڭىرىندە چاڭدار مەكەندەگەن.
وسى سياقتى جەر استىنان شىققان مادەني مۇرالار، جالپى العاندا، جىل سايىن كەزىگىپ وتىرادى. شىڭجاڭدا قىزمەت ىستەسەڭىز، جەر استىنان شىققان جاڭا مادەني مۇرالاردى ەكىنىڭ ءبىرى كورەدى، ول جونىندەگى قىزىقتى حابارلاردى دا ءجيى ەستۋگە بولادى.
ۇشاقتالا قۇرىلىس سالىپ جاتقان اسكەري ءبولىم سايدان قوپارعىشتارمەن تاس قوپارىپ ءجۇرىپ، ويلاماعان جەردەن ءبىر بۋددا ۇڭگىرىن تاۋىپ الادى. ۇڭگىر ىشىندە كوپتەگەن كوركەم قابىرعا سۋرەتتەر بار ەكەن. سوندا ۇڭگىردىڭ اۋىزىن تاسپەن بەكىتىپ تاستاعان كىم بولعانى؟ وسى سەكىلدى اۋزى بەكىتىلگەن بۋددا ۇڭگىرلەرى نەشە رەت تابىلدى، بىراق تەحنيكا مەن جابدىق كۇشى جەتكىلىكسىز، تاجىريبە از بولعاندىقتان، قازىر بۇل ۇڭگىرلەردى قايتادان بەكىتىپ تاستاۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. بۇل ۇڭگىرلەر قاي كۇنى جارىق دۇنيەمەن بەت كورىسۋگە ءتيىس بولسا، سول كۇنى اشىلماق.
مەن قىزىل مىڭ ءۇيى مەن قۇمتۇر مىڭ ۇيلەرىنەن وسىنداي «تابيعي قويما» تابىلعانىن كورگەنمىن. ولار ۇستىڭگى ۇڭگىرلەردى سىلاعان بالشىق توپىراقتاردىڭ قۇلاپ، استىڭعى ۇڭگىرلەردىڭ اۋىزىن باسىپ قالعانىنان ساقتالىپ قالعان ەكەن. بۇل ۇڭگىرلەر اشىلعاننان كەيىن قاراسا، ىشىندەگى مۇسىندەر ءبۇتىن، قابىرعا سۋرەتتەرى جاپ-جاڭا ساقتالعان، ادامزاتتىڭ بۇلدىرۋىنە ەش ۇشىراماعان.
بۇل تەكتەس اۋىزى بەرىك بەكىتىلگەن ۇڭگىرلەردىڭ تاريحتىڭ قانشالىقتى قۇپيالىعىن ىشىنە ساقتاپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن؟ بۋددا نومدارى تىعىلعان ەكىنشى دۋنحۋان ەندىگارى تابىلماس پا ەكەن؟
گانسۋ اۋدانىنىڭ ءبىر مەكەمەسى اۋدان قالاشىعىنىڭ باس جاعىنداعى كاپو دەگەن جەردەن جاڭا ءۇي سالماق بولىپ، توپىراق كۇرەيتىن ماشينامەن جەر تەگىستەپ جاتقان كەزدە ويلاماعان جەردەن تىزەدەن استام مۋميا تاۋىپ الادى. بۇل مۋميالار (ىشىندە ايەلدەر دە بار) چيڭ پاتشالىعىنىڭ چيانلۋن جىلدارىنداعى حانتسزۋلار ەكەن، ارقايسىسى ءوز تابىتتارىنىڭ ىشىندە ماڭگى ويانباس ۇيقىدا، قاپەرسىز جاتىر.
ءۇش ءجۇز جىلدان كەيىنگى بۇگىنگى كۇنى قىتاي قۇرىلىسشىلارىنىڭ ۇزاق ۇيقىدا جاتقان بۇل ادامداردى قايتادان جارىق كورۋگە شىعارارىن كىم ويلاعان؟ بۇل ادامداردىڭ تەرىلەرى عانا سولعان، ال ىشكى قۇرىلىمدارى قاتىپ، بۇزىلماعان، بۇلشىق ەتتەرىندە سەرپىمدىلىك قاسيەت ءالى دە بار ەكەن.
بۇل ارانىڭ قۇرىلىسىنا جاۋاپتى بولىپ جۇرگەن جولداس: «بۇلار تابىلماس مۋميالار ەمەس، بىراق جىل ۋاقىتى ۇزاق ەمەس»، – دەپ قاراپ، ىشىنەن ەكەۋىن عانا تاڭداپ الىپ، اۋداندىق اۋرۋحاناداعى دارىگەرلەردىڭ زەرتتەۋىنە جىبەرەدى دە، قالعاندارىن باسقا ءبىر جاڭا قابىر قازدىرىپ، ءبىر جەرگە كومگىزەدى.
بۇل ىستەن حابار تاپقان وسى اۋداننىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ءشۋجيى ۋاڭ شي-ان جولداس تاباندا اۆتونوميالى رايوننىڭ جانە ايماقتىڭ مادەني مۇرالاردى باسقارۋ ورنىنا حابارلايدى. مادەني مۇرالاردى باسقارۋ ورىندارى دەرەۋ ادام جىبەرىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. جىبەرىلگەن بىرنەشە ارحەولوگيا قىزمەتكەرلەرىنە ەرىپ، مۋميا تابىلعان جەرگە مەن دە كەلدىم.
كەلگەن سوڭ تاعى كۇش ۇيىمداستىرىپ، سول جەر قايتا قازىلدى. جارتى كۇننەن ارتىق ۋاقىت قازعانمەن، تەك شىرىگەن بىرنەشە تابىت پەن ادام سۇيەكتەرىنەن باسقا بىردە-ءبىر ءبۇتىن مۋميا شىقپادى. وسىدان بۇرىن كەلگەن ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل مۋميالاردىڭ ساقتالۋى كوپتەگەن شارتتاردىڭ قوسىلۋىنان ەكەن. ۇقساس ءبىر جەردەگى كەيبىر مۇردەلەر ماڭگى بۇزىلمايدى، ال كەيبىرەۋلەرى بۇزىلىپ كەتەدى. مۇنداي قۇبىلىستار ارحەولوگيالىق تەكسەرۋ بارىسىندا ۇنەمى كەزدەسىپ وتىرادى.
سوڭعى جىلدارى شىڭجاڭنىڭ جەر استىنان قازىپ الىنعان مۋميالاردىڭ كوپتەپ تابىلعاندىعىنان، اسىرەسە 2–3 مىڭ جىل بۇرىنعى مۋميالاردىڭ كوپتەپ قازىلىپ الىنعاندىعىنان بولار، ادامدار چيڭ ءداۋىرىنىڭ مىناۋ سياقتى وتىز شاقتى مۋمياسىنا كوپ ءمان بەرمەدى. بىراق شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بار بولعانى بىرنەشە ءجۇز جىلدىق تاريحى بار بۇل مۋميالاردا بۇگىنگى تاڭدا تابىلماس زاتتار ەدى.
ەرتە زامان مۋميالارىن جيناپ جاتقان شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى رايوندىق مۋزەي وسى جەردە ساقتالىپ قالعان ەكى مۋميانى قوسا كومىلىپ قالعان زاتتارىمەن بىرگە ءبىر ءداۋىردىڭ وكىلى رەتىندە ۇرىمجىگە الىپ باردى. بۇل ەكى مۋميا وزدەرىنەن مىڭ جىل ىلگەرى اتا-بابالارىمەن بىرلىكتە كورمە زالىندا جاتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى ەكسكۋرسياشىلارعا ءوز داۋىرلەرىنىڭ احۋالىن باياندايدى.
سوڭعى جىلداردان بەرى ەرتە زامان مادەنيەت جۇرتتارى مەن جەر استىنان قازىپ الىنعان مۇرالار بارعان سايىن كوبەيۋدە. دۇنيە بويىنشا ەرتە زامانداعى جانە ەڭ ۇزىن — ەۋروپا مەن ازيانى تۇتاستىرىپ جاتقان كۇرە جولدىڭ دۇنيەدەگى كوپتەگەن وقىمىستىلار مەن ساياحاتشىلاردىڭ بۇرىن بولىپ كورمەگەن ىنتاسى مەن اسا زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى تەگىن ەمەس.
بايىرعى جىبەك جولى جونىندەگى ناعىز زەرتتەۋ مەن تەكسەرۋ مىنە بۇگىنگى تاڭدا عانا رەسمي باستالىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى كەيبىرەۋلەر. ءبىر جاڭا عىلىم — «جىبەك جولىتانۋ» دا تەك ەندى عانا قالىپتاسا باستادى. تاريحتىڭ كوپتەگەن سىرلارى ادامداردىڭ اشۋىن كۇتۋدە؛ اشىلماي كەلە جاتقان قىرۋار تىلسىم نارسەلەر ادامداردىڭ جاۋاپ بەرۋىن توسۋدا؛ جەر استىندا كومىلىپ جاتقان كوپتەگەن مادەني مۇرالار ادامداردىڭ قازىپ، جارىققا شىعارىلۋىن كۇتۋدە.
ال بايىرعى جىبەك جولىنىڭ كوركەم كورىنىستەرى، تىلسىم سىرلى اڭىزدارى، عاجايىپ ەرتەگىلەرى مەن اڭگىمەلەرى دە ادەبيەت پەن كوركەمونەرمەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق دارىندارىن شابىتتاندىراتىن تاماشا نىسانا بولماق. مىنە، سوندىقتان سوڭعى جىلداردان بەرى وسى وڭىرلەرگە كەلىپ ساياحاتتايتىن جۋڭگولىقتار مەن شەتەلدىكتەر جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
بىراق ستيۆەن سياقتى مادەنيەت توناۋشىلارى بۇل وڭىردە ەندىگارى ويلارىنا كەلگەنىن ىستەيدى دەپ الاڭداۋدىڭ قاجەتى قالمادى. ازاتتىقتان كەيىن بايىرعى جىبەك جولىنىڭ باستالار جەرى شي-اننان ەڭ باتىستاعى قاشقارعا دەيىنگى جول بويىنداعى ءار جەرگە مادەني مۇرالاردى باسقارۋ ورىندارى قۇرىلدى. قۇلاپ جانە ءبۇلىنىپ قالعان بايىرعى جۇرتتار جوندەلىپ، رەتكە كەلتىرىلدى. مىنە، بۇل — دۇنيەجۇزىلىك ساياحاتشىلاردىڭ كەلىپ ەكسكۋرسيا جاساۋىنا جانە ساياحاتتاۋىنا وتە قولايلى جاعداي تۋعىزدى.
جۋڭگو حالقى ەجەلدەن مەيماندوس حالىق. شەتەلدىك دوستاردىڭ بايىرعى جىبەك جولىنا قىزمەت ىستەۋىنە ءبىز مۇمكىندىگىنشە بار وڭايلىقتاردى تۋعىزىپ بەردىك. جاپوندىق دوستار كەلىپ، ءىرى تۇرپاتتى دەرەكتى فيلم — «ماركو پولو» كينوسىنىڭ سىرتقى كورىنىستەرىن تۇسىرگەن كەزدە، ءبىز ولاردى بارىنشا قولدادىق.
ءبىز ەرتە زامانعى ەۋروپا جانە ازيا قۇرلىقتارىنىڭ مادەنيەتىن توعىستىرىپ، ونى ورتا جازىقتاعى جانە شەكارالىق وڭىرلەردەگى ءار ۇلت حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىمەن بايلانىستىرعان وسىناۋ دوستىق جولىندا دوستىق گۇلىنىڭ ماڭگى اشىلا بەرەتىنىنە سەنەمىز. بۇل گۇلدىڭ الۋان رەڭى كوز تارتارلىق جىبەكپەن كورىك تالاستىرا الاتىنىنا كۇمان جوق!
اڭگىمە وسى جەرگە كەلگەندە، جاس ارتىستەر شاتتانىپ:
– ءبىز دە وسى بۋددا ۇڭگىرلەرىندەگى اسەمونەر شىرىنىن ءسىمىرىپ، وتكەن زاماندا كۇشارلىقتاردىڭ وتانىمىزداعى ءار ۇلت حالقىمەن ىنتىماقتاسىپ قۇرىلىس جۇرگىزگەن ىستەرىن ساحنادا ويناعىمىز كەلەدى! – دەدى.
– سولاي! بۇل اسا ماڭىزدى ءىس. سىزدەردىڭ جاسامپازدىقتارىڭىزدىڭ تابىستى بولۋىنا تىلەكتەسپىن! – دەدىم مەن.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
سوڭى
