حان لەراننىڭ مىڭ ۇيگە بارىپ قابىرعا سۋرەتتەردى سىزۋى
باسى: 1946 جىلدىڭ جاز باسى. لانچجوۋ ۆوكزالىندا وسى قالادان ىشكەرىگە قايتقان ەڭ سوڭعى بىرنەشە تۋىسىن شىعارىپ سالعان حان لەران شىڭجاڭداعى قىزىل مىڭ ۇيىنە بارىپ، تەكسەرىپ-زەرتتەۋ جۇرگىزبەك بولدى.
حان لەران ءوز تۋعان جەرىن ساعىنبايدى ەمەس، ساعىنادى. ول تسزيلين ولكەسىنىڭ يانتسزي قالاسىنداعى چاوشان جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قارشادايىنان تۋعان جەرىنىڭ تابيعات كورىنىستەرىن سۇيەتىن ول، ءوز مەكەنىنىڭ كورىنىستەرىن بەينەلەپ، وتانىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تانىستىرۋ ارمانىنىڭ جەتەگىمەن كوركەمونەر كاسىبىنىڭ مايلى بوياۋ فاكۋلتەتىنە تۇسەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى ەندى عانا بىتىرگەن كەزدە جاپون قاراقشىلارىنىڭ «18 قىركۇيەك» وقيعاسىن تۋدىرىپ، شىعىس سولتۇستىكتەگى ءۇش قالانى جاۋلاپ الارىن كىم ويلاعان؟ كىندىك كەسىپ، كىر جۋعان جەرىنەن ايىرىلۋعا ءماجبۇر بولعان ول تەنتىرەپ ءجۇرىپ لانچجوۋعا كەلىپ، اسەمونەر وقىتۋشىسى بولادى. قازىر وسى قالادا ەداۋىر اتاعى بار ورتا جاستاعى سۋرەتشىگە اينالىپ قالعان ەدى.
جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن حان لەران دا ىشكى ولكەلەردەگى وزگە اعايىندار سەكىلدى تۋعان جەرىنە بارۋدى كوكسەگەن ەدى. ارينە، سول كەزدەگى ولار سياقتى كەدەي زيالىلاردىڭ اەروپلان مەن پويىز بيلەتتەرىن ساتىپ الۋعا شاماسى كەلمەيتىن. ويتكەنى از بيلەت اسكەريلەرگە، ۇكىمەت شونجارلارىنا، باي ساۋداگەرلەر مەن سىلقىم حانىمدارعا عانا تيەتىن.
سول سەبەپتى ىشتەي تىنىپ، حان لەران ولكەلىك كىتاپحانانىڭ وقۋ بولمەسىنە كىرىپ الىپ، كۇنى بويى سوندا وتىراتىن بولدى. جاسى – وتىز سەگىزگە كەلگەنمەن، ول ءالى بويداق ەدى. سالت باستى، ساباۋ قامشىلى بولعاندىقتان، كىتاپ تەڭىزىندە ءجۇزىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى وعان ءبىر ءتۇرلى ءلاززات سەزىلەتىن.
وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە حان لەران ستيۆەننىڭ «باتىس ءوڭىر ارحەولوگيا ەستەلىكتەرى» اتتى ەڭبەگىن كورىپ شىعادى. وتانىنىڭ قۇندى مادەني مۇرالارىن شەتەلدىكتەردىڭ ۇرلاپ اكەتكەنىن بىلگەندە، ونسىز دا مەملەكەت پەن ۇلت تاعدىرىنا قامىعىپ جۇرگەن كوكىرەگىندە اشۋ لاپ ەتە ءتۇستى. بىراق اقىلدى دا پاراساتتى اتا-بابالارىمىزدىڭ باي مادەني مۇرالار قالدىرىپ كەتكەندىگىن ويلاعاندا، ونىڭ جۇرەگىن ماقتانىش پەن باقىت سەزىمى كەرنەدى.
ول – اسەمونەرشى، سوندىقتان قىزىل مىڭ ۇيىندەگى قابىرعا سۋرەتتەرگە ايرىقشا قىزىقتى. كەيىن ىشكى ولكەدە ازامات سوعىسى باستالعانىن بىلگەن ول، تۋعان جەرىنە قايتۋ ويىنان باس تارتىپ، قىزىل مىڭ ۇيىنە بارىپ قابىرعا سۋرەتتەرىن كوشىرىپ، كوپ زامان بويى كومىلىپ قالعان بايىرعى باتىس ءوڭىردىڭ كوركەمونەر اسىلدارىن مەملەكەت پەن حالىققا تانىستىرۋدى ماقسات ەتەدى.
بۇل كەزدە حان لەراننىڭ ىشكى ولكەلەرگە قايتقان دوستارىنىڭ ءبارى ەلدەرىنە ورالعان. ونىڭ ءسوزىن جاقتاپ، كەڭەس بەرەتىن دە، الاڭدايتىن دا ەشكىمى قالماعان.
وسى جىلدىڭ 6-ايىنىڭ 5-كۇنى چاوشان ۇلتىنان شىققان بۇل سۋرەتشى قىزىل مىڭ ۇيىنە بارىپ، ەكى اپتا تۇرىپ العاشقى زەرتتەۋىن جۇرگىزدى. قىزىلدىڭ سىرتقى كورىنىستەرىن بەينەلەيتىن بىرنەشە مايلى بوياۋ سۋرەتتەرىن سالىپ، قابىرعا سۋرەتتەردىڭ فوتوعا تۇسىرىلگەن بىرنەشە نۇسقالارىن الىپ، لانچجوۋعا قايتىپ كەلدى. سۋرەتتەرىن كوركەمونەر سالاسىنداعى دوستارىنا كورسەتىپ، ولاردىڭ پىكىرىن تىڭدادى. كەيىن تاعى بىرنەشە دوسىن ەرتىپ الىپ، قىزىلعا بارىپ قابىرعا سۋرەتتەرىن سالۋ ويىندا بولدى.
1947 جىلدىڭ 19 ساۋىرىندە جاوباۋچۋ، چىن چيان، ۆان كۋرعى جانە سۋن بيچيان اتتى ءتورت جاس سۋرەتشىنى باستاپ، حان لەران قىزىل مىڭ ۇيىنە بارادى.
ۇڭگىرگە كىرمەي جاتىپ-اق ءتورت جاس جىگىتتى بۇل ۇڭگىردىڭ عاجايىپ كورىنىستەرى وزىنە باۋراپ الدى. ءسوزدى الدىمەن باستاعان لانچجوۋلىق تىعىرشىقتاي جىگىت چىن چيان بولدى:
– ۇستاز، ءوزىڭىز قاراڭىزشى! ءبىزدىڭ باي اۋدانىنان وسى جەرگە دەيىن جۇرگەن نەشە ونداعان شاقىرىم جەرىمىز ءبىر تال قىلتاناقسىز قۇمدى ءشول ەدى. ال قىزىلعا ىلىنە سالىسىمەن، قۇمدى ءشولدىڭ ورتاسىنان اياق استىنان جاسىل القاپ پايدا بولا كەتەتىنى قالاي؟ قىزىلدىڭ سۋ قاينارى قايدا؟ قۇمدى ءشولدى ارالاپ بۇل جەرگە اعىپ كەلىپ جاتقان وزەن دە جوق قوي! – دەدى.
باسقا ۇشەۋىنىڭ جانارلارى ۇستازدارىنا قادالا قاراپ، جاۋاپ كۇتكەندەي بولدى.
– الدىڭعى رەت كەلگەنىمدە مەن دە سەندەر سياقتى تاڭعالعانمىن، – دەدى حان لەران. – وسى مىڭ ءۇيدىڭ ماڭىنداعى نەشە مىڭداعان مۋ جەرگە وزدەرىڭ قاراڭدارشى: يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان، جايقالعان شالعىن، جارىسا اشىلعان جابايى گۇلدەر. ال وسى جەردىڭ باس جاعى – شەت-شەگىنە كوز جەتپەيتىن ءشول داريا. اياعىنىڭ استىندا مۇزارت وزەن اعىپ جاتسا دا، ونىڭ سۋىن بيىككە شىعارىپ، جەر سۋلاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندا مىڭ ۇڭگىر ماڭىنداعى بۇل ىرىستى ءوڭىردى بۋددا اۋليەسىنىڭ ارۋاعى ورناتقان با؟ كەيىن مەن مۇندا ءبىر عاجايىپ تاۋ بۇلاعى بار ەكەنىن بايقادىم. بۇگىن ۋاقىت ءالى ەرتە، جۇرىڭدەر، كورسەتەيىن! – دەدى.
مىڭ ءۇي تاۋىنىڭ ءبىر سايىنا ورلەپ شىققان ولار ساي تاعانىن قۇلداپ يرەلەڭدەي اعىپ جاتقان بۇلاقتى كوردى. جاستار بۇلاقتىڭ شىعىپ جاتقان قاينار كوزىن تەزىرەك تابۋعا اسىقتى. مۇنداي بولسا، راسىندا وسىناۋ ۇلى شولدە اعىپ جاتقان وزەن بار بولعانى ما؟ سايدى ورلەي جۇرگەن ولار ۇلى تابيعاتتىڭ قۇپياسىن اقىرى تاپتى: ءموپ-ءمولدىر بۇلاق سۋى ءبىر تەرەڭ كولشىككە بارىپ قۇيادى ەكەن دە، ونان اعىپ شىعىپ ەكىگە ايىرىلىپ، ەڭىسكە قاراي بۇراتىلا تۇسەدى ەكەن. بۇلاق مىنا شالعىن ءشوبى جايقالعان سايدى ءتىپتى دە ارلەي ءتۇسىپتى.
ولار اڭگىمەلەسە، كۇلىسە ءجۇرىپ كەلە جاتىر ەدى. اياق استىنان قولىندا جۋان اساسى بار ەڭگەزەردەي ءبىر ۇيعىر قاريا شىعا كەلىپ، ولاردىڭ جولىن توسىپ الدى. بەينە اڭىزداردا ايتىلاتىن ءسۇستى دە ايباتتى پالۋان كەلبەتتى بۇل قاريا ءور داۋىسپەن:
– سەندەر نە قىلعان ادامسىڭدار؟ بۇل جەرگە كەلىپ نە ىستەگەلى جۇرسىڭدەر؟ – دەپ سۇرادى.
ۇيعىر ءتىلىن بىلمەيتىن ءتورت جاس جىگىت بىردەڭە دەي الماي، ابىرجىپ تۇرىپ قالدى. وسى كەزدە ارت جاقتا كەلە جاتقان حان لەران مەن اۋداندىق ءتىلماش ءارى جول باستاۋشى دا كەلىپ قالدى.
انانداي جەردەن داۋىستاي امانداسقان قارت ءتىلماش:
– ياسىن اعاي، سالەمەتسىز بە! بۇلار مادەني مۇرا ۇرلاۋعا كەلگەندەر ەمەس. لانچجوۋ قالاسىنان كەلگەن سۋرەتشىلەر. بۇل كىسىلەر قىزىلدىڭ قابىرعا سۋرەتتەرىن كوشىرىپ، ىشكى ولكەلەرگە تانىستىرماق ەكەن، – دەدى.
جولدى بوگەپ تۇرعان ايباتتى قاريا دەرەۋ اسا تاياعىن وزىنە تارتىپ الدى دا، سول قولىن كەۋدەسىنە قويىپ سالەم بەردى. سودان سوڭ:
– تۇلپاردىڭ دا سۇرىنەتىن شاعى بولادى عوي، كارى كوزىم بۇلدىراپ، جاڭساق باسىپ، جاقسى ادامداردى ۇرىلار ەكەن دەپ قالىپپىن. رەنجىمەڭىزدەر! “جىلاۋىق بۇلاققا” بارماق بولىپ كەلە جاتىرسىزدار ما؟ وندا ماعان ىلەسىڭىزدەر، – دەدى.
قارت ءتىلماش حان لەراندى قاريامەن تانىستىرىپ بولعان سوڭ ءتۇسىندىردى:
– بۇل قاريانىڭ اتى – ياسىن. وسى ءوڭىردىڭ مالشىسى. وسىدان بۇرىن كوپتەگەن شەتەلدىكتەردىڭ قىزىلعا كەلىپ قابىرعا سۋرەتتەردى تالان-تاراجعا سالعانىن بۇل كىسى تۇگەل كوزىمەن كورگەن. قابىرعا سۋرەتتەردىڭ مەملەكەتتىڭ اسىل قازىناسى ەكەنىن ول كەزدە بۇل كىسى بىلمەگەن، سونداي-اق وعان ءمان دە بەرمەپتى. شاماسى، 18–19 جىلدىڭ الدىندا حۋان بي ەسىمدى جۋڭگولىق پروفەسسور شىڭجاڭدا ارحەولوگيالىق جۇمىسپەن ءجۇرىپ وسى قىزىلعا كەلگەن. كەلگەن سوڭ بۇل قارياعا جول باستاتىپ، قابىرعا سۋرەتتەردىڭ قۇنىن اڭگىمەلەپ بەرىپتى. سودان كەيىن بۇل كىسى مەملەكەت ءۇشىن وسى ۇڭگىرلەردى وزدىگىنەن كۇزەتىپ بەرىپ كەلەدى. بىراق، سودان بەرى مادەني مۇرا تونايتىن بەيساۋات ادامدار بۇل جەرگە كەلمەگەن ەكەن. جاڭاعى جاعداي – ۇعىسپاۋشىلىقتان تۋعان سياقتى.
– مەن وسى جەرگە بىلتىر دا كەلگەنمىن، سول كەزدە ياسىن اعايدى قالايشا كورمەپپىن؟ – دەدى حان لەران.
– بۇل كىسى پومەشيك وتباسىنىڭ قويىن باعادى، – دەدى قارت ءتىلماش. – ءار جىلى قىس جانە كوكتەم مەزگىلدەرىندە عانا قوي تابىنىن وسى جەرگە اكەلىپ باعادى. ءدال ءسىز كەلگەن كەزدە بۇل كىسى باسقا جاقتا بولعان. بىراق سول كەزدە ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىزدى بايقاعان باسقا دا ادامدار بار. ولار وسى قىزىل كەنتىنىڭ بىرنەشە ديقانى. بۇل ۇڭگىرلەردىڭ قۇنىن ەندى ولار دا ءبىلىپ قالعان. سول كەزدە ءسىز كەلە سالىسىمەن، وسىلاردىڭ ءبىرى اۋداندىق ۇكىمەتكە بارىپ مالىمدەگەن. ال ءسىز دە ۇكىمەتكە بارىپ حابارلاسقاندىقتان، ءسىزدى ەشكىم مازالاماعان.
ولار اڭگىمەلەسە وتىرىپ بۇلاقتىڭ ەڭ باسىنا كەلىپ قالدى. بۇلاق باسى دوعا پىشىندەس جارتاس ەكەن. بيىكتىگى بىرنەشە كەز كەلەتىن جارتاس قارسى الدىندا كولدەنەڭ تۇر. تاۋسىلماس جاس مونشاقتارى ىسپەتتى باستاۋ سۋلارى قىنا باسقان بالا تەڭبىل جارتاستان تامشىلاپ، استىنداعى كولشىككە قۇيىلىپ جاتىر. سىڭعىرلاي اعىپ جاتقان بۇلاق ماڭگى شەرتىلىپ بولماس ءبىر كۇيگە باسقانداي. جىل بويى توقتاماي اعىپ جاتاتىن جاڭاعى بۇلاق مىنە وسى كولشىكتەن باستالادى ەكەن.
ال جارتاستىڭ ءۇستى – و شەتىمەن بۇل شەتىنە كوز جەتكىسىز قۇمدى ءشول. وندا نە اعىپ جاتقان وزەن، نە ءوسىپ تۇرعان ءشوپ، اعاش جوق. جاتقان ءبىر مەڭىرەۋ دۇنيە. باستاۋ سۋلارى جەر استىنان شىعىپ جاتقان سياقتى.
ساياحاتشىلار سيرەك ۇشىرايتىن مىنا كورىنىسكە، باستاۋ كوزىنە قىزىعا قاراپ، كوز الماي تۇرعان. سوندا ياسىن قاريا:
– سىزدەر بۇل سۋدىڭ قاينارىن تابا المايسىزدار. بۇل سۋ – كۇشار حانشاسىنىڭ كوز جاسى! – دەدى كۇلىپ.
قاريا وسىنى ايتتى دا، حان لەراندارعا ءبىر اڭگىمەنى بايانداپ بەردى:
– بۇل سوناۋ ەرتەدە بولعان اڭگىمە ەكەن. اڭىزدا ايتىلۋىنشا، كۇشار ەلىنىڭ پاتشاسىنىڭ قىزى بولىپتى. حانشا سول ەلدەگى ءبىر جاس تاس شەبەرىنە عاشىق ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە تاسشى جىگىت پاتشاعا قىزىمەن نەكەلەنۋ تالابىن ءبىلدىرىپتى. پاتشا وعان: «ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قۇدايعا باعىشتاپ ءبىر مىڭ تاس ۇڭگىر قازىپ شىق. قىزىمدى سوندا عانا بەرەمىن»، – دەپتى. تاسشى جىگىت تاس ۇڭگىرلەردىڭ توعىز ءجۇز توقسان توعىزىن قازىپ بولعاندا زورىعىپ ءولىپ كەتىپتى. مۇنى بىلگەن حانشا ونى ىزدەپ كەلىپ، كۇنى بويى زار ەڭىرەپ جىلاۋمەن بولىپتى. ەڭ سوڭىندا وسى جارتاسقا اينالىپتى دا، كوز جاسىن كولدەتە بەرىپتى…
بۇل اڭگىمە ولاردى قاتتى اسەرگە بولەدى.
– بۇل مۇڭلى حانشا ءسوز جوق حور قىزىنداي سۇلۋ بولعان شىعار؟ – دەپ سۇرادى جاوباۋچۋ.
– ارينە، سولاي بولعان، – دەدى قارت ءتىلماش. – سەن ونىڭ تامشىلاعان كوز جاسىنان شىققان اۋەننىڭ وزىنەن اسەم مۋزىكا ەستىمەدىڭ بە؟ وتكەندە كەلگەن حۋان بي پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، ەرتە زامانداعى كەيبىر مۋزىكانتتار وسى “جىلاۋىق بۇلاقتىڭ” قاسىنا كەلىپ، سۋدىڭ تامشىلاعان ءۇنىن تىڭداي وتىرىپ جاڭا نوتالار تۋدىرعان ەكەن. تاڭ حاندىعى داۋىرىندەگى اتاقتى كۇشار مۋزىكاسى “پوسوجي” مىنە، وسى جەردەن شىققان. بۇل تۋرالى ەجەلگى كىتاپتاردا دا جازىلىپ قالعان دەرەكتەر بار. ەگەر بۇل ارۋ حانشانى كورگىلەرىڭ كەلسە، ەرتەڭ ۇڭگىردەگى قابىرعا سۋرەتتەردەن ىزدەسەڭدەر، تاباسىڭدار، – دەدى قارت ءتىلماش.
كەلەسى كۇننەن باستاپ ولار قابىرعا سۋرەتتەرگە قاراپ سۋرەت سالا باستادى. ۇڭگىرلەردىڭ ىشىنەن كوپتەگەن بۋددالاردىڭ، پۋسالاردىڭ جانە بۋددا نومدارى جونىندەگى اڭىزدارعا قاتىستى بەينەلەردى كوردى. سونداي-اق سىلقىلداپ بيلەپ جۇرگەن كوپتەگەن كۇشار بويجەتكەندەرىن دە كەزدەستىردى.
بىراق الگى مۇڭلى حانشا بۇلاردىڭ قايسىسى بولعانى؟ بۇل جونىندە ولار الدىن الا بىرجاقتى تۇجىرىم جاساي المادى. بەينە الگى سىڭعىرلاي اققان “جىلاۋىق بۇلاق” سياقتى، ول قانداي اۋەنگە سالىپ تۇر ەكەن، كىم ءبىلسىن؟ بالكىم، مىڭ مۋزىكانت كەلىپ تىڭداعان كەزدە ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن مىڭ ءتۇرلى انگە سالعان شىعار…
بىراق بۇل كەلگەندەردىڭ بارلىعى سۋرەتشى بولعاندىقتان، ۇڭگىرگە كىرگەن سوڭ ولاردىڭ نازارى قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ اسەمونەرلىك ستيلىنە اۋىپ كەتتى.
وسى كەزدە سۋن بيچيان ءبىرىنشى بولىپ ءبىر جايتتى بايقاپ قالىپ، ۇستازىنا:
– ۇستاز، مىنا قابىرعا سۋرەتتەر دۋنحۋان ۇڭگىرىندەگى قابىرعا سۋرەتتەرگە مۇلدە ۇقسامايدى عوي. قاراڭىزشى ءوزىڭىز! سىزعان سىزىقتارىنىڭ جۋان-جىڭىشكەلىگى تۇگەل ۇقساس، ال رەڭ بەرۋ جاعىندا رەت پەن تارتىپكە قاتتى كوڭىل بولىنگەن. ادامدى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى، – دەدى.
– دۇرىس ايتاسىڭ، – دەدى چىن تيان ىلە-شالا. – بۇل قابىرعا سۋرەتتەرگە جاي قاراساڭىز، تۇرپايى ءارى ءبىرسارىندى كورىنەدى. ال تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراساڭىز، وزگەشە ءبىر ستيل بايقاتادى. سىزىقتارى ىقشام ءارى ءدال، كەيىپكەرلەرىنىڭ ءتۇر-تۇرپاتى اينىتپاي تۇسىرىلگەن. قاي ۋاقىتتا قاراساڭىز، ولار تومەنگە ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي سەزىلەدى.
– بۇل جوعالىپ كەتكەنىنە ۇزاق زامان بولعان ءبىر ەرەكشە سۋرەت ونەرى، ياعني اتاقتى “ءبىر سىزىقتى سۋرەت سالۋ” ءستيلى. ءسۇي جانە تاڭ پاتشالىقتارىنىڭ ارالىعىندا حوتان سۋرەتشىلەرى – اكەلى-بالالى ءۇي سۋلار باتىس ءوڭىردىڭ بۇل سۋرەت ونەرىن ورتا جازىققا اپارىپ، سول كەزدەگى اسەمونەر سالاسىنداعى شەبەرلەرگە اسا زور ىقپال جاساعان، – دەدى حان لەران.
وسىنى ايتىپ تۇرىپ، ول قابىرعا سۋرەتتەرىن نۇسقاپ ءسوزىن جالعاستىردى:
– وزدەرىڭ قاراڭدارشى، جۋان-جىڭىشكەلىگى ۇقساس مىنا سىزىقتار قانداي ادەمى سىزىلعان! بەينە ەرتەدەگى سۋرەتتەر تۋرالى كىتاپتاردا ايتىلاتىن ۇرشىققا ورالعان جىبەكتەي بۇراتىلىپ كورىنەدى. ەندى سۋرەتتەردىڭ بوياۋىنا قاراڭدار: الاشۇبارلاپ بوياۋ بەرۋ ءتاسىلىن قولدانعان، ول كىسىگە ەرەكشە اسەر تۋدىرا الاتىن سۋرەت قالىپتاستىرعان. شىنىندا، بۇل بەينەلەر ادامداردىڭ ءدال ءوزى سياقتى! مۇنداي سىزۋ ءادىسىن مەن بۇرىن تەك اسەمونەر تاريحىنان عانا وقىعانمىن. بىراق اكەلى-بالالى ءۇي سۋلار قالدىرىپ كەتكەن اسەمونەر تۋىندىلارىن ءوز كوزىممەن كورمەپپىن. ايتۋلارعا قاراعاندا، ولاردىڭ سالعان سۋرەتتەرى جوعالىپ كەتكەن، ال وزدەرى كەيىن كەلە تاڭ پاتشالىعىنىڭ ازاماتتىعىنا ءوتىپتى. وندا بارعاندا، ءسىرا، شاكىرت تاربيەلەمەگەن نەمەسە سۋرەت سىزۋ ونەرىن كەيىنگى ۇرپاقتارىنا ۇيرەتپەگەن سياقتى.
– بۇعان قاراعاندا، تاريحتاعى اكەلى-بالالى ءۇي سۋلاردىڭ سۋرەت ءستيلى ەرتە زاماندا باتىس وڭىرلەرگە تارالعان سۋرەت سىزۋ ءادىسى بولسا كەرەك. مۇنداي سىزۋ ونەرى قايدان شىقتى ەكەن؟ – دەپ سۇراق قويدى فان گوۋي.
– مەنىڭ بىلۋىمشە، – دەدى حان لەران، – مۇنداي الاشۇبارلاپ بوياۋ ءادىسى باتىس وڭىرگە ەرتە زاماننان ءۇندىستاننان تاراعان. ول باتىس جانە شىعىس اسەمونەرىنىڭ توعىسۋىنىڭ تۋىندىسى. الايدا كەيىن ول ورتا جازىققا دا تاراپ، ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى سۋرەت ونەرىمەن توعىسا كەلىپ، جۋڭگوشا تىڭ سۋرەت ءستيلىن قالىپتاستىرعان. ول وسىمدىكتەردىڭ، قۇستاردىڭ، تابيعاتتىڭ قاڭقاسىز سۋرەتتەرى تۇرىندە كورىنىس تاپقان.
حان لەران وسى اراعا كەلگەندە سەرىكتەرىنە سىزۋ ادىستەرىن تالداتىپ الدى دا، اكەلگەن ۇستەلدەرىن ورنالاستىرىپ، وقۋشىلارىنا قابىرعا سۋرەتتەرىن كوشىرتىپ سالا باستادى.
بىراق حان لەران پۋسانىڭ سۋرەتىنە قاراپ تۇرىپ، ويعا شومدى. ول قاتتى تەبىرەندى، بىراق ويىن ءبىر جەرگە تياناقتاي المادى.
قابىرعاداعى پۋسا ءبىر قولىنا لالا گۇلىن ۇستاپ، ءبىر قولىمەن جاقسىلىق نىشانىن بىلدىرەتىن يشارا جاساپ، سالماقتى دا مەيىرىمدى بەينەمەن كۇلىمسىرەپ تۇر. باسىنا حازىرەت ءتاجىن، ۇستىنە ەرتەدەگى باتىس وڭىرگە ءتان جاعاسىز شاپان كيىپتى. بىراق ءوڭ-اجارى بۇتىندەي حانزۋلاردىڭ ارۋ بويجەتكەندەرىنە ۇقسايدى. بۇل دا – جۋڭگو، شەتەل جانە باتىس ءوڭىر اسەمونەرلەرىنىڭ توعىسۋىنان تۋعان جاۋھار ەدى.
پۋسانىڭ وسى بەينەسىنە ۇزاق قاراپ قالعان حان لەراننىڭ ەسىنە ەلىمىز تاريحىنداعى گۇلدەنىپ-كوركەيگەن تاڭ پاتشالىعى مادەنيەتى ءتۇستى. ول – دۇنيەنىڭ جەر-جەرىندەگى مادەنيەت گۇلدەرىنەن ءنار الا وتىرىپ باپتاپ اشىتىلعان شاراپات شارابى سياقتى ەدى. يىسكەسەڭ، تابەتىڭدى قوزدىراتىن اسەمونەردىڭ شىرىندى جەمىسى!
بىراق توماعا-تۇيىق بولىپ وتكەن بىرنەشە ءجۇز جىلدى ايتسايشى! دۇنيەدەگى وزىق تەحنيكانى ۇيرەنە الماعان، تىڭ مادەنيەت جاراتا الماعان، كونە قالىپتان شىعا الماعان، كوز اياسى تار، سويتە تۇرا ءوزىن كەرەمەت سانايتىن جۇرت-اي!
– ۋا، وتان! – دەپ ىشىنەن كۇبىرلەدى ول. – سەن دەنەڭدەگى ناداندىقتىڭ باتپاعىن قاي ۋاقىتتا جۋىپ، گۇلدەنىپ-كوركەيەر ەكەنسىڭ؟ وزىق مادەنيەتتىڭ كەڭ سارايىنا قاشان كىرەر ەكەنسىڭ؟..
وي تەڭىزىنە شومعان حان لەران “جىلاۋىق بۇلاقتىڭ” باسىنا قايتا كەلگەندەي، كۇشار حانشاسىنىڭ كوز جاسىمەن كۇمبىرلەگەن مۋزىكانى تاعى ەستىگەندەي بولدى.
– بۇل – وتانىمىزدىڭ سالتاناتتى ءداۋىرىنىڭ مۋزىكاسى عوي، – دەدى ول ىشتەي.
ءبىزدىڭ پاراساتتى اتا-بابالارىمىز جاساپ كەتكەن جارقىن مادەنيەتتىڭ قاينار بۇلاعىن ناداندىق قۇمى كومىپ تاستاعان جوق پا ەكەن؟ بىراق ول ءبارىبىر جەر استىنداعى قۇم ىشىندە توقتاماي اعىپ، جىلجىپ كەلەدى. ەندى مىنە، جارتاستىڭ اراسىنان اتىلىپ شىققانداي.
مىنا جەر استىنداعى قۇم ونى باسىپ جاتسا دا، ول ءبارىبىر ارالاسپا زاتتارىن ءسۇزىپ تازارتىپ وتىر. وتان مادەنيەتى مىنە وسىلايشا دامي بەرىپ، قايتادان دۇنيەگە تانىلسا، وندا ول بۇدان دا تۇنىق، بۇدان دا كورىكتى بولار ەدى-اۋ!
حانشانىڭ كوز جاسىنان جارالعان مۋزىكا ءوز تىڭداۋشىسىن ءارتۇرلى اسەرگە بولەيتىندىگى – وندا قۋانىش، شاتتىق، مۇڭ، وشپەندىلىك، سۇيىسپەنشىلىك، جەك كورۋ سياقتى بارلىق سەزىمدەردىڭ توعىسقاندىعىنان شىعار. ال مىنا ياسىن اعاي مەن قىزىلداعى تاس پۇتحانالاردى قىراعىلىقپەن كۇزەتىپ جۇرگەن ديقاندار قۇم توپىراق استىنا كومىلىپ قالعان جەر استى وزەنىنە ۇقساماي ما؟ تەك ۇستىندەگى توپىراقتى ارشىپ، ولارعا ءىستىڭ ءمانىن تۇسىندىرسەڭ بولدى – ولار دا وزدەرىنىڭ وراسان كۇشىن كورسەتپەك!
ءوز جۇمىسىنىڭ ماڭىزىن جەتە ۇعىنعان حان لەران ەندى ءتىپتى دە جىگەرلەنە ءتۇستى. ول ءتورت وقۋشىسىمەن كۇنى كەشكە دەيىن قابىرعا سۋرەتتەرىن كوشىرىپ سالىپ، سونداي-اق ۇڭگىرلەردى ءبىر-بىرلەپ تەكسەرىپ، ەستەلىككە جازىپ وتىردى.
ناتيجەسىندە قابىرعا سۋرەتتەرى بار ۇڭگىر سانى – 75 ەكەنى انىقتالىپ، ولارعا ءبىر-بىردەن ءنومىر قويىلدى. ەكى اي ىشىندە ولار قىرۋار قابىرعا سۋرەتتەرىن كوشىرىپ سالىپ، كوپتەگەن فوتوسۋرەتتەر ءتۇسىردى.
ءسويتىپ، لانچجوۋعا قايتۋعا دايىندالا باستادى.
ءبىر كۇنى جاوباۋچۋ مەن سۋن بيچيان №15 ۇڭگىردەن ءتۇسىپ كەلە جاتىپ، قاستارىنداعى توبەشىكتەگى توپىراق ۇيىندىسىندە شىنىنىڭ اۋىزىنداي عانا تەسىك بار ەكەنىن بايقاپ قالدى. اۋەسقويلىقتارى باسىم ەكى جىگىت بارىپ، جاقىننان كورۋگە اسىقتى.
ەكەۋى جۇرەلەپ وتىرا قالىپ، الگى تەسىكتىڭ ەكى جاعىنداعى توپىراقتى قولدارىمەن ارشي باستادى. تەسىك بارعان سايىن ۇلكەيە بەردى، ىشىنەن سۇپ-سۋىق جەل ەسىپ تۇردى.
باسقا ءبىر ۇڭگىردەن شىعىپ كەلە جاتقان حان لەران ەكى جىگىتتىڭ توپىراق قازىپ جاتقانىن كورىپ، قول شامىن اكەلدى دە، ۇڭگىردىڭ ىشىنە جارىق ءتۇسىردى.
بۇل توبەدەن ىشكە قاراي قازىلعان ۇلكەن ۇڭگىر ەكەن. شامنىڭ ءالسىز جارىعى ءتۇبىن كورسەتە المادى.
قۋانا ايقايلاپ جىبەرگەن حان لەران:
– مىناۋ اۋزى بالشىقپەن سىلانىپ تاستالعان بۋددا ۇڭگىرى ەكەن! توپىراعىن الىپ كورەيىك! – دەدى.
ونىڭ داۋسىن ەستىسىمەن چىن تيان مەن فان گوۋي دە جەتىپ كەلدى. قازاتىن سايماندار الىپ كەلىپ، جارتى كۇنگە جەتپەيتىن ۋاقىتتا جاڭا ءبىر ۇڭگىردىڭ اۋىزىن اشتى.
ىشىنە كىرىپ كورگەندە، قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ ءالى دە ەداۋىر امان ەكەنىن بايقادى. مەجەلەۋىنشە، ۇستىڭگى ۇڭگىردىڭ سىرتقى قۇرىلىسى قۇلاپ، استىڭعى جاعىنداعى وسى ۇڭگىردىڭ اۋىزىن باسىپ بىتەپ تاستاعان.
مۇنى شەتەلدەن كەلگەن مادەني مۇرا توناۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى بايقاماعان ەكەن. سوندىقتان قابىرعا سۋرەتتەرى ولاردىڭ بۇلدىرۋىنەن امان قالىپتى.
قۋانىشى قوينىنا سىيماعان حان لەران بۇل ۇڭگىردى «ەرەكشە 1-ءنومىرلى ۇڭگىر» دەپ اتادى.
ول سەرىكتەرىمەن بىرگە بۇل ۇڭگىردىڭ ىشىندەگى قابىرعا سۋرەتتەرگە قاراپ ەكى كۇن بويى سۋرەت كوشىرىپ سالدى. وسىدان سوڭ ەكى ايدان استام ۋاقىت ىشىندە جيناعان ەڭبەك جەمىستەرىن الىپ، لانچجوۋعا قايتىپ بارىپ، سۋرەت كورمەسىن اشۋعا كىرىستى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
