HAN LERANNYŃ MYŃ ÚIGE BARYP QABYRǴA SURETTERDI SYZUY
Basy: 1946 jyldyń jaz basy. Lanьchjou vokzalynda osy qaladan ishkerige qaitqan eń sońǵy birneshe tuysyn shyǵaryp salǵan Han Leran SHyńjańdaǵy Qyzyl myń úiine baryp, tekserip-zertteu júrgizbek boldy.
Han Leran óz tuǵan jerin saǵynbaidy emes, saǵynady. Ol TSzilinь ólkesiniń YAnьtszi qalasyndaǵy chaoshanь júmysshy otbasynda dúniege kelgen. Qarshadaiynan tuǵan jeriniń tabiǵat kórinisterin súietin ol, óz mekeniniń kórinisterin beinelep, otanynyń túkpir-túkpirine tanystyru armanynyń jetegimen kórkemóner kásibiniń maily boyau fakulьtetine túsedi.
Universitetti endi ǵana bitirgen kezde japon qaraqshylarynyń «18 qyrkúiek» oqiǵasyn tudyryp, SHyǵys Soltústiktegi úsh qalany jaulap alaryn kim oilaǵan? Kindik kesip, kir juǵan jerinen aiyryluǵa májbúr bolǵan ol tentirep júrip Lanьchjouǵa kelip, ásemóner oqytushysy bolady. Qazir osy qalada edáuir ataǵy bar orta jastaǵy suretshige ainalyp qalǵan edi.
Japon basqynshylaryna qarsy soǵys jeńiske jetkennen keiin Han Leran da ishki ólkelerdegi ózge aǵaiyndar sekildi tuǵan jerine barudy kóksegen edi. Árine, sol kezdegi olar siyaqty kedei ziyalylardyń aeroplan men poiyz biletterin satyp aluǵa shamasy kelmeitin. Óitkeni az bilet áskerilerge, úkimet shonjarlaryna, bai saudagerler men sylqym hanymdarǵa ǵana tietin.
Sol sebepti ishtei tynyp, Han Leran ólkelik kitaphananyń oqu bólmesine kirip alyp, kúni boiy sonda otyratyn boldy. Jasy – otyz segizge kelgenmen, ol áli boidaq edi. Salt basty, sabau qamshyly bolǵandyqtan, kitap teńizinde júzip júrudiń ózi oǵan bir túrli lázzat seziletin.
Osyndai kúnderdiń birinde Han Leran Stivenniń «Batys óńir arheologiya estelikteri» atty eńbegin kórip shyǵady. Otanynyń qúndy mádeni múralaryn sheteldikterdiń úrlap áketkenin bilgende, onsyz da memleket pen últ taǵdyryna qamyǵyp júrgen kókireginde ashu lap ete tústi. Biraq aqyldy da parasatty ata-babalarymyzdyń bai mádeni múralar qaldyryp ketkendigin oilaǵanda, onyń júregin maqtanysh pen baqyt sezimi kernedi.
Ol – ásemónershi, sondyqtan Qyzyl myń úiindegi qabyrǵa suretterge airyqsha qyzyqty. Keiin ishki ólkede azamat soǵysy bastalǵanyn bilgen ol, tuǵan jerine qaitu oiynan bas tartyp, Qyzyl myń úiine baryp qabyrǵa suretterin kóshirip, kóp zaman boiy kómilip qalǵan baiyrǵy Batys óńirdiń kórkemóner asyldaryn memleket pen halyqqa tanystyrudy maqsat etedi.
Búl kezde Han Lerannyń ishki ólkelerge qaitqan dostarynyń bári elderine oralǵan. Onyń sózin jaqtap, keńes beretin de, alańdaityn da eshkimi qalmaǵan.
Osy jyldyń 6-aiynyń 5-kúni chaoshanь últynan shyqqan búl suretshi Qyzyl myń úiine baryp, eki apta túryp alǵashqy zertteuin júrgizdi. Qyzyldyń syrtqy kórinisterin beineleitin birneshe maily boyau suretterin salyp, qabyrǵa suretterdiń fotoǵa túsirilgen birneshe núsqalaryn alyp, Lanьchjouǵa qaityp keldi. Suretterin kórkemóner salasyndaǵy dostaryna kórsetip, olardyń pikirin tyńdady. Keiin taǵy birneshe dosyn ertip alyp, Qyzylǵa baryp qabyrǵa suretterin salu oiynda boldy.
1947 jyldyń 19 sáuirinde Jaobauchu, CHyn CHyan, Van Kurǵy jáne Sunь Bichyan atty tórt jas suretshini bastap, Han Leran Qyzyl myń úiine barady.
Úńgirge kirmei jatyp-aq tórt jas jigitti búl úńgirdiń ǵajaiyp kórinisteri ózine baurap aldy. Sózdi aldymen bastaǵan Lanьchjoulyq tyǵyrshyqtai jigit CHyn CHyan boldy:
– Ústaz, ózińiz qarańyzshy! Bizdiń Bai audanynan osy jerge deiin júrgen neshe ondaǵan shaqyrym jerimiz bir tal qyltanaqsyz qúmdy shól edi. Al Qyzylǵa iline salysymen, qúmdy shóldiń ortasynan ayaq astynan jasyl alqap paida bola ketetini qalai? Qyzyldyń su qainary qaida? Qúmdy shóldi aralap búl jerge aǵyp kelip jatqan ózen de joq qoi! – dedi.
Basqa úsheuiniń janarlary ústazdaryna qadala qarap, jauap kútkendei boldy.
– Aldyńǵy ret kelgenimde men de sender siyaqty tańǵalǵanmyn, – dedi Han Leran. – Osy myń úidiń mańyndaǵy neshe myńdaǵan mu jerge ózderiń qarańdarshy: it túmsyǵy ótpeitin qalyń orman, jaiqalǵan shalǵyn, jarysa ashylǵan jabaiy gúlder. Al osy jerdiń bas jaǵy – shet-shegine kóz jetpeitin shól dariya. Ayaǵynyń astynda múzart ózen aǵyp jatsa da, onyń suyn biikke shyǵaryp, jer sulandyru múmkin emes. Sonda myń úńgir mańyndaǵy búl yrysty óńirdi budda áuliesiniń aruaǵy ornatqan ba? Keiin men múnda bir ǵajaiyp tau búlaǵy bar ekenin baiqadym. Búgin uaqyt áli erte, júrińder, kórseteiin! – dedi.
Myń úi tauynyń bir saiyna órlep shyqqan olar sai taǵanyn qúldap ireleńdei aǵyp jatqan búlaqty kórdi. Jastar búlaqtyń shyǵyp jatqan qainar kózin tezirek tabuǵa asyqty. Múndai bolsa, rasynda osynau úly shólde aǵyp jatqan ózen bar bolǵany ma? Saidy órlei júrgen olar úly tabiǵattyń qúpiyasyn aqyry tapty: móp-móldir búlaq suy bir tereń kólshikke baryp qúyady eken de, onan aǵyp shyǵyp ekige aiyrylyp, eńiske qarai búratyla túsedi eken. Búlaq myna shalǵyn shóbi jaiqalǵan saidy tipti de árlei túsipti.
Olar áńgimelese, kúlise júrip kele jatyr edi. Ayaq astynan qolynda juan asasy bar eńgezerdei bir úiǵyr qariya shyǵa kelip, olardyń jolyn tosyp aldy. Beine ańyzdarda aitylatyn sústi de aibatty paluan kelbetti búl qariya ór dauyspen:
– Sender ne qylǵan adamsyńdar? Búl jerge kelip ne istegeli júrsińder? – dep súrady.
Úiǵyr tilin bilmeitin tórt jas jigit birdeńe dei almai, abyrjyp túryp qaldy. Osy kezde art jaqta kele jatqan Han Leran men audandyq tilmash ári jol bastaushy da kelip qaldy.
Anandai jerden dauystai amandasqan qart tilmash:
– YAsyn aǵai, sálemetsiz be! Búlar mádeni múra úrlauǵa kelgender emes. Lanьchjou qalasynan kelgen suretshiler. Búl kisiler Qyzyldyń qabyrǵa suretterin kóshirip, ishki ólkelerge tanystyrmaq eken, – dedi.
Joldy bógep túrǵan aibatty qariya dereu asa tayaǵyn ózine tartyp aldy da, sol qolyn keudesine qoiyp sálem berdi. Sodan soń:
– Túlpardyń da súrinetin shaǵy bolady ǵoi, kári kózim búldyrap, jańsaq basyp, jaqsy adamdardy úrylar eken dep qalyppyn. Renjimeńizder! “Jylauyq búlaqqa” barmaq bolyp kele jatyrsyzdar ma? Onda maǵan ilesińizder, – dedi.
Qart tilmash Han Lerandy qariyamen tanystyryp bolǵan soń túsindirdi:
– Búl qariyanyń aty – YAsyn. Osy óńirdiń malshysy. Osydan búryn kóptegen sheteldikterdiń Qyzylǵa kelip qabyrǵa suretterdi talan-tarajǵa salǵanyn búl kisi túgel kózimen kórgen. Qabyrǵa suretterdiń memlekettiń asyl qazynasy ekenin ol kezde búl kisi bilmegen, sondai-aq oǵan mán de bermepti. SHamasy, 18–19 jyldyń aldynda Huan Bi esimdi juńgolyq professor SHyńjańda arheologiyalyq júmyspen júrip osy Qyzylǵa kelgen. Kelgen soń búl qariyaǵa jol bastatyp, qabyrǵa suretterdiń qúnyn áńgimelep beripti. Sodan keiin búl kisi memleket úshin osy úńgirlerdi ózdiginen kúzetip berip keledi. Biraq, sodan beri mádeni múra tonaityn beisauat adamdar búl jerge kelmegen eken. Jańaǵy jaǵdai – úǵyspaushylyqtan tuǵan siyaqty.
– Men osy jerge byltyr da kelgenmin, sol kezde YAsyn aǵaidy qalaisha kórmeppin? – dedi Han Leran.
– Búl kisi pomeshik otbasynyń qoiyn baǵady, – dedi qart tilmash. – Ár jyly qys jáne kóktem mezgilderinde ǵana qoi tabynyn osy jerge ákelip baǵady. Dál siz kelgen kezde búl kisi basqa jaqta bolǵan. Biraq sol kezde sizdiń áreketińizdi baiqaǵan basqa da adamdar bar. Olar osy Qyzyl kentiniń birneshe diqany. Búl úńgirlerdiń qúnyn endi olar da bilip qalǵan. Sol kezde siz kele salysymen, osylardyń biri audandyq úkimetke baryp málimdegen. Al siz de úkimetke baryp habarlasqandyqtan, sizdi eshkim mazalamaǵan.
Olar áńgimelese otyryp búlaqtyń eń basyna kelip qaldy. Búlaq basy doǵa pishindes jartas eken. Biiktigi birneshe kez keletin jartas qarsy aldynda kóldeneń túr. Tausylmas jas monshaqtary ispetti bastau sulary qyna basqan bala teńbil jartastan tamshylap, astyndaǵy kólshikke qúiylyp jatyr. Syńǵyrlai aǵyp jatqan búlaq máńgi shertilip bolmas bir kúige basqandai. Jyl boiy toqtamai aǵyp jatatyn jańaǵy búlaq mine osy kólshikten bastalady eken.
Al jartastyń ústi – o shetimen búl shetine kóz jetkisiz qúmdy shól. Onda ne aǵyp jatqan ózen, ne ósip túrǵan shóp, aǵash joq. Jatqan bir meńireu dúnie. Bastau sulary jer astynan shyǵyp jatqan siyaqty.
Sayahatshylar sirek úshyraityn myna kóriniske, bastau kózine qyzyǵa qarap, kóz almai túrǵan. Sonda YAsyn qariya:
– Sizder búl sudyń qainaryn taba almaisyzdar. Búl su – Kúshar hanshasynyń kóz jasy! – dedi kúlip.
Qariya osyny aitty da, Han Lerandarǵa bir áńgimeni bayandap berdi:
– Búl sonau ertede bolǵan áńgime eken. Ańyzda aityluynsha, Kúshar eliniń patshasynyń qyzy bolypty. Hansha sol eldegi bir jas tas sheberine ǵashyq eken. Kúnderdiń kúninde tasshy jigit patshaǵa qyzymen nekelenu talabyn bildiripti. Patsha oǵan: «Úsh jyldyń ishinde qúdaiǵa baǵyshtap bir myń tas úńgir qazyp shyq. Qyzymdy sonda ǵana beremin», – depti. Tasshy jigit tas úńgirlerdiń toǵyz júz toqsan toǵyzyn qazyp bolǵanda zoryǵyp ólip ketipti. Múny bilgen hansha ony izdep kelip, kúni boiy zar eńirep jylaumen bolypty. Eń sońynda osy jartasqa ainalypty da, kóz jasyn kóldete beripti…
Búl áńgime olardy qatty áserge bóledi.
– Búl múńly hansha sóz joq hor qyzyndai súlu bolǵan shyǵar? – dep súrady Jaobauchu.
– Árine, solai bolǵan, – dedi qart tilmash. – Sen onyń tamshylaǵan kóz jasynan shyqqan áuenniń ózinen ásem muzyka estimediń be? Ótkende kelgen Huan Bi professordyń aituynsha, erte zamandaǵy keibir muzykanttar osy “Jylauyq búlaqtyń” qasyna kelip, sudyń tamshylaǵan únin tyńdai otyryp jańa notalar tudyrǵan eken. Tań handyǵy dáuirindegi ataqty Kúshar muzykasy “Posoji” mine, osy jerden shyqqan. Búl turaly ejelgi kitaptarda da jazylyp qalǵan derekter bar. Eger búl aru hanshany kórgileriń kelse, erteń úńgirdegi qabyrǵa suretterden izdeseńder, tabasyńdar, – dedi qart tilmash.
Kelesi kúnnen bastap olar qabyrǵa suretterge qarap suret sala bastady. Úńgirlerdiń ishinen kóptegen buddalardyń, pusalardyń jáne budda nomdary jónindegi ańyzdarǵa qatysty beinelerdi kórdi. Sondai-aq sylqyldap bilep júrgen kóptegen Kúshar boijetkenderin de kezdestirdi.
Biraq álgi múńly hansha búlardyń qaisysy bolǵany? Búl jóninde olar aldyn ala birjaqty tújyrym jasai almady. Beine álgi syńǵyrlai aqqan “Jylauyq búlaq” siyaqty, ol qandai áuenge salyp túr eken, kim bilsin? Bálkim, myń muzykant kelip tyńdaǵan kezde bir-birine úqsamaityn myń túrli ánge salǵan shyǵar…
Biraq búl kelgenderdiń barlyǵy suretshi bolǵandyqtan, úńgirge kirgen soń olardyń nazary qabyrǵa suretteriniń ásemónerlik stiline auyp ketti.
Osy kezde Sunь Bichyan birinshi bolyp bir jaitty baiqap qalyp, ústazyna:
– Ústaz, myna qabyrǵa suretter Dunhuan úńgirindegi qabyrǵa suretterge múlde úqsamaidy ǵoi. Qarańyzshy ózińiz! Syzǵan syzyqtarynyń juan-jińishkeligi túgel úqsas, al reń beru jaǵynda ret pen tártipke qatty kóńil bólingen. Adamdy erekshe áserge bóleidi, – dedi.
– Dúrys aitasyń, – dedi CHyn Tyan ile-shala. – Búl qabyrǵa suretterge jai qarasańyz, túrpaiy ári birsaryndy kórinedi. Al tereńirek úńilip qarasańyz, ózgeshe bir stilь baiqatady. Syzyqtary yqsham ári dál, keiipkerleriniń túr-túrpaty ainytpai túsirilgen. Qai uaqytta qarasańyz, olar tómenge túsip kele jatqandai seziledi.
– Búl joǵalyp ketkenine úzaq zaman bolǵan bir erekshe suret óneri, yaǵni ataqty “bir syzyqty suret salu” stili. Súi jáne Tań patshalyqtarynyń aralyǵynda Hotan suretshileri – ákeli-balaly Úi Sular Batys óńirdiń búl suret ónerin Orta jazyqqa aparyp, sol kezdegi ásemóner salasyndaǵy sheberlerge asa zor yqpal jasaǵan, – dedi Han Leran.
Osyny aityp túryp, ol qabyrǵa suretterin núsqap sózin jalǵastyrdy:
– Ózderiń qarańdarshy, juan-jińishkeligi úqsas myna syzyqtar qandai ádemi syzylǵan! Beine ertedegi suretter turaly kitaptarda aitylatyn úrshyqqa oralǵan jibektei búratylyp kórinedi. Endi suretterdiń boyauyna qarańdar: alashúbarlap boyau beru tásilin qoldanǵan, ol kisige erekshe áser tudyra alatyn suret qalyptastyrǵan. SHynynda, búl beineler adamdardyń dál ózi siyaqty! Múndai syzu ádisin men búryn tek ásemóner tarihynan ǵana oqyǵanmyn. Biraq ákeli-balaly Úi Sular qaldyryp ketken ásemóner tuyndylaryn óz kózimmen kórmeppin. Aitularǵa qaraǵanda, olardyń salǵan suretteri joǵalyp ketken, al ózderi keiin kele Tań patshalyǵynyń azamattyǵyna ótipti. Onda barǵanda, sirá, shákirt tárbielemegen nemese suret syzu ónerin keiingi úrpaqtaryna úiretpegen siyaqty.
– Búǵan qaraǵanda, tarihtaǵy ákeli-balaly Úi Sulardyń suret stili erte zamanda Batys óńirlerge taralǵan suret syzu ádisi bolsa kerek. Múndai syzu óneri qaidan shyqty eken? – dep súraq qoidy Fan Goui.
– Meniń biluimshe, – dedi Han Leran, – múndai alashúbarlap boyau ádisi Batys óńirge erte zamannan Úndistannan taraǵan. Ol Batys jáne SHyǵys ásemóneriniń toǵysuynyń tuyndysy. Alaida keiin ol Orta jazyqqa da tarap, elimizdiń dástúrli suret ónerimen toǵysa kelip, juńgosha tyń suret stilin qalyptastyrǵan. Ol ósimdikterdiń, qústardyń, tabiǵattyń qańqasyz suretteri túrinde kórinis tapqan.
Han Leran osy araǵa kelgende serikterine syzu ádisterin taldatyp aldy da, ákelgen ústelderin ornalastyryp, oqushylaryna qabyrǵa suretterin kóshirtip sala bastady.
Biraq Han Leran pusanyń suretine qarap túryp, oiǵa shomdy. Ol qatty tebirendi, biraq oiyn bir jerge tiyanaqtai almady.
Qabyrǵadaǵy pusa bir qolyna lala gúlin ústap, bir qolymen jaqsylyq nyshanyn bildiretin ishara jasap, salmaqty da meiirimdi beinemen kúlimsirep túr. Basyna haziret tájin, ústine ertedegi Batys óńirge tán jaǵasyz shapan kiipti. Biraq óń-ajary bútindei hanzulardyń aru boijetkenderine úqsaidy. Búl da – Juńgo, shetel jáne Batys óńir ásemónerleriniń toǵysuynan tuǵan jauhar edi.
Pusanyń osy beinesine úzaq qarap qalǵan Han Lerannyń esine elimiz tarihyndaǵy gúldenip-kórkeigen Tań patshalyǵy mádenieti tústi. Ol – dúnieniń jer-jerindegi mádeniet gúlderinen nár ala otyryp baptap ashytylǵan sharapat sharaby siyaqty edi. Iiskeseń, tábetińdi qozdyratyn ásemónerdiń shyryndy jemisi!
Biraq tomaǵa-túiyq bolyp ótken birneshe júz jyldy aitsaishy! Dúniedegi ozyq tehnikany úirene almaǵan, tyń mádeniet jarata almaǵan, kóne qalyptan shyǵa almaǵan, kóz ayasy tar, sóite túra ózin keremet sanaityn júrt-ai!
– Ua, Otan! – dep ishinen kúbirledi ol. – Sen deneńdegi nadandyqtyń batpaǵyn qai uaqytta juyp, gúldenip-kórkeier ekensiń? Ozyq mádeniettiń keń saraiyna qashan kirer ekensiń?..
Oi teńizine shomǵan Han Leran “Jylauyq búlaqtyń” basyna qaita kelgendei, Kúshar hanshasynyń kóz jasymen kúmbirlegen muzykany taǵy estigendei boldy.
– Búl – otanymyzdyń saltanatty dáuiriniń muzykasy ǵoi, – dedi ol ishtei.
Bizdiń parasatty ata-babalarymyz jasap ketken jarqyn mádeniettiń qainar búlaǵyn nadandyq qúmy kómip tastaǵan joq pa eken? Biraq ol báribir jer astyndaǵy qúm ishinde toqtamai aǵyp, jyljyp keledi. Endi mine, jartastyń arasynan atylyp shyqqandai.
Myna jer astyndaǵy qúm ony basyp jatsa da, ol báribir aralaspa zattaryn súzip tazartyp otyr. Otan mádenieti mine osylaisha dami berip, qaitadan dúniege tanylsa, onda ol búdan da túnyq, búdan da kórikti bolar edi-au!
Hanshanyń kóz jasynan jaralǵan muzyka óz tyńdaushysyn ártúrli áserge bóleitindigi – onda quanysh, shattyq, múń, óshpendilik, súiispenshilik, jek kóru siyaqty barlyq sezimderdiń toǵysqandyǵynan shyǵar. Al myna YAsyn aǵai men Qyzyldaǵy tas púthanalardy qyraǵylyqpen kúzetip júrgen diqandar qúm topyraq astyna kómilip qalǵan jer asty ózenine úqsamai ma? Tek ústindegi topyraqty arshyp, olarǵa istiń mánin túsindirseń boldy – olar da ózderiniń orasan kúshin kórsetpek!
Óz júmysynyń mańyzyn jete úǵynǵan Han Leran endi tipti de jigerlene tústi. Ol tórt oqushysymen kúni keshke deiin qabyrǵa suretterin kóshirip salyp, sondai-aq úńgirlerdi bir-birlep tekserip, estelikke jazyp otyrdy.
Nátijesinde qabyrǵa suretteri bar úńgir sany – 75 ekeni anyqtalyp, olarǵa bir-birden nómir qoiyldy. Eki ai ishinde olar qyruar qabyrǵa suretterin kóshirip salyp, kóptegen fotosuretter túsirdi.
Sóitip, Lanьchjouǵa qaituǵa daiyndala bastady.
Bir kúni Jaobauchu men Sunь Bichyan №15 úńgirden túsip kele jatyp, qastaryndaǵy tóbeshiktegi topyraq úiindisinde shynynyń auyzyndai ǵana tesik bar ekenin baiqap qaldy. Áuesqoilyqtary basym eki jigit baryp, jaqynnan kóruge asyqty.
Ekeui júrelep otyra qalyp, álgi tesiktiń eki jaǵyndaǵy topyraqty qoldarymen arshi bastady. Tesik barǵan saiyn úlkeie berdi, ishinen súp-suyq jel esip túrdy.
Basqa bir úńgirden shyǵyp kele jatqan Han Leran eki jigittiń topyraq qazyp jatqanyn kórip, qol shamyn ákeldi de, úńgirdiń ishine jaryq túsirdi.
Búl tóbeden ishke qarai qazylǵan úlken úńgir eken. SHamnyń álsiz jaryǵy túbin kórsete almady.
Quana aiqailap jibergen Han Leran:
– Mynau auzy balshyqpen sylanyp tastalǵan budda úńgiri eken! Topyraǵyn alyp kóreiik! – dedi.
Onyń dausyn estisimen CHyn Tyan men Fan Goui de jetip keldi. Qazatyn saimandar alyp kelip, jarty kúnge jetpeitin uaqytta jańa bir úńgirdiń auyzyn ashty.
Ishine kirip kórgende, qabyrǵa suretteriniń áli de edáuir aman ekenin baiqady. Mejeleuinshe, ústińgi úńgirdiń syrtqy qúrylysy qúlap, astyńǵy jaǵyndaǵy osy úńgirdiń auyzyn basyp bitep tastaǵan.
Múny shetelden kelgen mádeni múra tonaushylardyń eshqaisysy baiqamaǵan eken. Sondyqtan qabyrǵa suretteri olardyń búldiruinen aman qalypty.
Quanyshy qoinyna syimaǵan Han Leran búl úńgirdi «Erekshe 1-nómirli úńgir» dep atady.
Ol serikterimen birge búl úńgirdiń ishindegi qabyrǵa suretterge qarap eki kún boiy suret kóshirip saldy. Osydan soń eki aidan astam uaqyt ishinde jinaǵan eńbek jemisterin alyp, Lanьchjouǵa qaityp baryp, suret kórmesin ashuǵa kiristi.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
