Jańa eradan búrynǵy V ǵasyrdyń orta sheninde Jin bektigindegi abyzdardan bólinip, Ui, Jau, Han úsh bektigi zańǵa bet alǵan qúl ielenushi aqsúiekter ústemdik etip kelgen Jin bektiginen bólinip shyqty. Sol kezde Ui bektiginde qúldyq tártiptiń qaldyqtary tym auyr bolatyn. Zańǵa bet alǵan qúl ielenushi aqsúiekterdiń yqpaly kúshti, ári áli de myqty edi. Olar úzdiksiz túrde búlinshilik árekettermen shúǵyldanyp, tyrylysu men oǵan qarsy túru kúresi erekshe ótkir sipat alǵan.
Ui bektiginiń begi Ui Uinhú jańa gúldengen dihan tabynyń ústemdigin bekemdeu jáne qúl ielenushi aqsúiekterdiń qaita tirilu kúshine soqqy beru úshin Li Kúidi uázirlikke taǵaiyndap, sayasi-ekonomikalyq jaǵynan reforma júrgizgen bolatyn.
Li Kúidiń reformalary
Qúl ieleriniń «túqym qualaityn mirasqorlyq mansap pen jalaqy» júiesin joiyp, mansap ielerin kórsetken qyzmeti men qabiletine qarai tańdap ósiru kerek dep sanady. Ol: «El basqarudyń ádisi – jalaqyny bektikke eńbek sińirgen adamdarǵa beru, qabiletti adamdardy el basqaru isine qoyu, qyzmet kórsetkenderdi madaqtau, qylmys jasaǵandardy jazalau kerek», – dep eseptegen. Sondai-aq: «Irip-shirigen qúl ielenushi aqsúiekterdiń jalaqysyn tartyp alyp, Ui bektigine qyzmet etudi qalaityn túrli aimaqtardan kelgen adamdarǵa beru», – dep úsynǵan. Búl arqyly qúl ielenushi aqsúiekterdiń sayasi artyqshylyqtaryn álsiretip, feodaldyq basqaru júiesin ornatqan.
«Jer qúnarlylyǵyn paidalanu» jáne «astyqtyń túraqty baǵasyn saqtau» sayasaty. Li Kúi dihandardy egin eguge jigerlendirip, «jer qúnarlylyǵyn paidalanu tárbiesin» júrgizip, ónimdilikti arttyrǵan.
Ol bylai degen:
«Astyq qymbattap ketse búqara (qala túrǵyndary) ziyan shegedi. Astyq arzandap ketse dihandar ziyan shegedi. Búqara ziyan shekse sergeldeńge túsedi, dihandar ziyan shekse el kedeilenedi». Sondyqtan ol astyq baǵasynyń túraqtylyǵyn saqtau úshin «astyqtyń túraqty baǵasy» sayasatyn júrgizgen. Mol ónim alynǵan jyly úkimet dihandardan artylyp qalǵan astyǵyn túraqty baǵamen satyp alyp, qor saqtaǵan – sondyqtan astyq baǵasy kúrt tómendemegen. Quańshylyq jyly úkimet sol túraqty baǵamen astyq satyp berip, naryq baǵasyn túraqtandyrǵan. Osy ádispen Li Kúi qúl ielenushi aqsúiekter men iri saudagerlerdiń jaldaptyq paida tabuyn shektep, feodaldyq sharuashylyqty órkendetip, qoǵam tártibin túraqtandyrǵan.
«Ámir-jarlyq tápsirin» jasau jáne zań ústemdigin ornatu. Búl eńbek zańǵa bet alǵan qúl ielenushi aqsúiekterdiń qaita tirilu áreketin tejep, jańa gúldengen dihan tabynyń múddesin qorǵauǵa baǵyttaldy. «Ámir-jarlyq tápsiri» alty bólimnen túrǵan: «Qaraqshylyq», «Úrlyq», «Tizgindeu», «Ústau», «Jazalau», «Qúral».
Aldyńǵy bólimderi feodal bektikter men dihan tabynyń sayasi jáne ekonomikalyq múddesine qol súqpau turaly erejeler, keiingi bólimderi jazany atqaru ádisteri. «Ámir-jarlyq tápsiriniń» qoldanyluy «abyzdan joǵarǵylar jazaǵa tartylmaidy» deitin aqsúiekterdiń erekshe qúqyǵyna auyr soqqy bergen. Búl qúl ielenushi aqsúiekterdiń qaita tirilu áreketiniń aldyn aluda asa zor ról atqardy.
Li Kúidiń reformasynyń nátijesi
Li Kúidiń reformalary Ui bektigindegi qúl ielenushi aqsúiekterdiń qaldyq kúshterin odan ári álsiretip, feodaldyq sayasat pen ekonomikanyń damuyn tezdetti. Sóitip, Ui bektigi óte tez kúsheiip, Jango dáuiriniń alǵashqy kezeńindegi beldi bektikterdiń birine ainaldy. Li Kúi jasaǵan búl sayasattar men «Ámir-jarlyq tápsiri» keiingi zańshyldarǵa, ásirese SHan YAn men Hanь Feiǵa asa zor yqpal jasady.
Li Kúidiń reformalarynyń búgigi Qytai eliniń memlekettik menshik jáne naryqtyq qatynastaryndaǵ araqatynasy.
Jalpy, Qytai ekonomikasynda memleketke tiesili iri kásiporyndar (SOE-tar) mańyzdy ról oinaidy. Búl Li Kúidiń «qúl ielenushi aqsúiekterdiń yqpaly álsiretilip, memlekettik qúrylym arqyly basqaru kúsheiedi» degen ústanymymen sáikes keledi alady. BSondai-aq, «mansap pen jalaqyny eńbek pen qabiletke qarai beru» ideyasy, qazirgi Qytaidaǵy keibir ákimshilik-ekonomikalyq reformalarmen úndes keledi. Búl tuǵan-tuysqa emes, qabiletke negizdelgen qyzmetterge kóshu joly.
Li Kúi: «Jer qúnarlylyǵyn paidalanu», diqandardy yntalandyru, ónimdilikti arttyru, astyq baǵasynyń túraqtylyǵy» ideyasyn alǵa qoiǵan. Al Qazirgi Qytai auyl sharuashylyǵynda azyq-túlik qauipsizdigine erekshe mán beredi.
Li Kúidyń «jerdi tiimdi paidalanu» jáne «baǵa túraqtylyǵyn saqtau» ideyalary qazirgi Qytaidaǵy auyl sharuashylyq subsidiyalary jáne naryqty retteu sayasattarymen úndes. Onyń «yrǵaǵy mol ónimdi jyly úkimet interventsiya jasaidy» degen ústanymy qazirgi Qytaida subsidiyalar, baǵalardy retteu arqyly jasalyp jatqandyǵymen sáikes. Sonymen qatar, fermerlerdiń ónimdiligin arttyru men eńbek ónimdiligin joǵarylatu mindetteri Li Kúidyń «diqandy yntalandyru» ideyasyn eske salady.
Li Kúi: «Másap men jalaqy túqym qualau jolymen emes, qyzmeti men qabiletine qarai berilui kerek» degen. Qazirgi Qytaidaǵy memlekettik qyzmet júiesinde – memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqysy kelesi úsh negizgi qúramnan túrady: negizgi jalaqy, túrmys shyǵynyna arnalǵan qosymsha tólemder, bonus (sáttilikke qarai) bolyp bólinedi. Memlekettik qyzmetke qabyldauda básekelik irikteu, qabiletke mán beru baǵytynda reformalar júrgizilgen.
Li Kúi memlekettiń qoǵamdaǵy barlyq úderisterge belsendi aralasuyn jáne biliktiń zańmen retteluin jaqtaǵan. Qazirgi Qytai ekonomikasy — «naryqtyq-sotsialistik modelь», múnda memleket basqarushy jáne josparlaushy kúsh retinde áreket etedi. Li Kúidiń zańdy memleket tiregi etu jáne bilikti ortalyqtandyru qaǵidalary qazirgi Qytaidyń makroekonomikalyq basqaru júiesimen sáikes keledi.
Qazirgi Qytaidyń kadrlyq jáne eńbekaqy júiesi Li Kúidiń «eńbek pen qabiletke qarai marapattau» qaǵidasymen úndes. Aiyrmashylyǵy – búgingi júie zamanaui byurokratiya talaptaryna beiimdelgen, biraq tarihi túbirinde dál sol ádildik printsipi jatyr.Osyǵan qarai otyryp, Qytaidyń qazirgi ekonomikalyq jáne ákimshilik sayasaty – ejelgi zańshyldyq ruhynyń zamanaui kórinisi deuge ábden bolady.
Li Kúilik aǵymnyń Qytai-Qazaqstan qatynasyna yqpaly
Qazir Qytai ekonomikasy Orta Aziyaǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa aǵylyp jatyr. 2024 jyly Qytai–Ortalyq Aziya saudasy ~$95 mlrd, AQSH dollary bolsa, sonyń shamamen jartysy Qazaqstannyń úlesinde. Biylǵy mausymyndaǵy forumda ~$24–25 mlrd. AQSH dollaryna jańa kelisimder jariyalandy. SHekaralyq habtar. QORǴAS SHYHO – vizasyz aimaq, adamdar men tauardyń erkin qozǵalysy úshin biregei shekara ortalyǵyna ainaldy. Logistikalyq ósim bar. Atasu–Alashanku baǵytynda Qazaqstan –Qytai múnai qúbyry júmys istep túr. QHR-men birge Aqtau portynda konteinerlik hab, Qazaqstannyń Lyanьyunьgandaǵy terminalyn toǵystyru jobasy – Qytai–Europa qúrǵaq dálizderin kúsheitedi. S+OA (C+C5) sammitteri – «ortaq bolashaq qauymdastyǵy», energetika, jasyl tehnologiya, qúqyqqorǵau yntymaqtastyǵyn tereńdetu turaly deklaratsiyalar men ondaǵan kelisimder, Eksport-tranzit kirisi, infraqúrylym modernizatsiyasy, jasyl-tehnologiya transferi Qytailyq ekonomikasynyń áleuetin kórsetedi. «Likúi aǵymy» (zańshyldyq) – qatań reglament, ortalyqtanǵan josparlau, nátijege esep negizinde qúrylǵan. Qazaqstanǵa yqpalyn kelisim-shart, rásim, standarttar arqyly júrgizedi.
Li Kúi auyl sharuashylyǵyna mán berip, astyq baǵasyn túraqtandyrudy úsynǵan. Qazirgi Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy ekonomikalyq bailanysta da resurstarǵa, auyl-sharuashylyq, energiyaǵa, óńdeuge baǵyttalǵan joba kóp. Búl «resursty strategiyalyq paidalanu» túrǵysynan Li Kúidiń baǵytyna úndes keledi. Demek, qytailyqtar aldaǵy uaqytta auylsharuashylyǵy salasyna basymdyq beredi. Onyń keibir qaterin eskeruge túra keledi.
Kei zertteulerde Qytai firmalary Qazaqstanda júmys istegende «zań ústemdigi álsiz», «qoldanystaǵy instituttar ikemsiz» degen syndardy jii aitady. Búl tikelei bilikti kadyr máselesimen sáikes keledi. Li Kúi «mansap túqym qualamaidy, qyzmet pen qabiletke qarai berilu kerek» degen. Ásirese memlekettik qyzmetke qabyldau, jalaqy qúrylymy máselesinde Qytai qoǵamyna tereń yqpal etken. Qazaqstandaǵy qytailyq ekonomikanyń úlǵayuy bilikti, biraq bileginen tartatyny joq mamandardyń qytailyq kompaniyalarǵa aǵyluyn tuyndatary anyq.
Iá Qazaqstandaǵy qytailyq ekonomikalyq yqpal tek sauda-investitsiya túrǵysynan ǵana emes, sondai-aq basqaru, infraqúrylym, memleket-ekonomikasy, kadr máselesi túrǵysynan tuyndauy múmkin. Ol Li Kúidiń zańshyldyq, ortalyqtandyru, qabiletke negizdelgen basqaru ideyalarymen belgili dárejede úndes keledi. Biraq búl yqpal tolyqtai «Liikúilik aǵym» degen atpen qabyldanbaidy. Zamanaui, halyqaralyq sharttarmen úilesken, jańa jaǵdaidaǵy belgilermen kórinis tabady.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
