جاڭا ەرادان بۇرىنعى V عاسىردىڭ ورتا شەنىندە جين بەكتىگىندەگى ابىزداردان ءبولىنىپ، ۋي، جاۋ، حان ءۇش بەكتىگى زاڭعا بەت العان قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەر ۇستەمدىك ەتىپ كەلگەن جين بەكتىگىنەن ءبولىنىپ شىقتى. سول كەزدە ۋي بەكتىگىندە قۇلدىق ءتارتىپتىڭ قالدىقتارى تىم اۋىر بولاتىن. زاڭعا بەت العان قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ ىقپالى كۇشتى، ءارى ءالى دە مىقتى ەدى. ولار ۇزدىكسىز تۇردە بۇلىنشىلىك ارەكەتتەرمەن شۇعىلدانىپ، تىرىلىسۋ مەن وعان قارسى تۇرۋ كۇرەسى ەرەكشە وتكىر سيپات العان.
ۋي بەكتىگىنىڭ بەگى ۋي ۋينحۇ جاڭا گۇلدەنگەن ديحان تابىنىڭ ۇستەمدىگىن بەكەمدەۋ جانە قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ قايتا ءتىرىلۋ كۇشىنە سوققى بەرۋ ءۇشىن لي كۇيدى ۋازىرلىككە تاعايىنداپ، ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان رەفورما جۇرگىزگەن بولاتىن.
لي كۇيدىڭ رەفورمالارى
قۇل يەلەرىنىڭ «تۇقىم قۋالايتىن ميراسقورلىق مانساپ پەن جالاقى» جۇيەسىن جويىپ، مانساپ يەلەرىن كورسەتكەن قىزمەتى مەن قابىلەتىنە قاراي تاڭداپ ءوسىرۋ كەرەك دەپ سانادى. ول: «ەل باسقارۋدىڭ ءادىسى – جالاقىنى بەكتىككە ەڭبەك سىڭىرگەن ادامدارعا بەرۋ، قابىلەتتى ادامداردى ەل باسقارۋ ىسىنە قويۋ، قىزمەت كورسەتكەندەردى ماداقتاۋ، قىلمىس جاساعانداردى جازالاۋ كەرەك»، – دەپ ەسەپتەگەن. سونداي-اق: «ءىرىپ-شىرىگەن قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ جالاقىسىن تارتىپ الىپ، ۋي بەكتىگىنە قىزمەت ەتۋدى قالايتىن ءتۇرلى ايماقتاردان كەلگەن ادامدارعا بەرۋ»، – دەپ ۇسىنعان. بۇل ارقىلى قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ ساياسي ارتىقشىلىقتارىن السىرەتىپ، فەودالدىق باسقارۋ جۇيەسىن ورناتقان.
«جەر قۇنارلىلىعىن پايدالانۋ» جانە «استىقتىڭ تۇراقتى باعاسىن ساقتاۋ» ساياساتى. لي كۇي ديحانداردى ەگىن ەگۋگە جىگەرلەندىرىپ، «جەر قۇنارلىلىعىن پايدالانۋ تاربيەسىن» جۇرگىزىپ، ونىمدىلىكتى ارتتىرعان.
ول بىلاي دەگەن:
«استىق قىمباتتاپ كەتسە بۇقارا (قالا تۇرعىندارى) زيان شەگەدى. استىق ارزانداپ كەتسە ديحاندار زيان شەگەدى. بۇقارا زيان شەكسە سەرگەلدەڭگە تۇسەدى، ديحاندار زيان شەكسە ەل كەدەيلەنەدى». سوندىقتان ول استىق باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن «استىقتىڭ تۇراقتى باعاسى» ساياساتىن جۇرگىزگەن. مول ءونىم الىنعان جىلى ۇكىمەت ديحانداردان ارتىلىپ قالعان استىعىن تۇراقتى باعامەن ساتىپ الىپ، قور ساقتاعان – سوندىقتان استىق باعاسى كۇرت تومەندەمەگەن. قۋاڭشىلىق جىلى ۇكىمەت سول تۇراقتى باعامەن استىق ساتىپ بەرىپ، نارىق باعاسىن تۇراقتاندىرعان. وسى ادىسپەن لي كۇي قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەر مەن ءىرى ساۋداگەرلەردىڭ جالداپتىق پايدا تابۋىن شەكتەپ، فەودالدىق شارۋاشىلىقتى وركەندەتىپ، قوعام ءتارتىبىن تۇراقتاندىرعان.
«ءامىر-جارلىق ءتاپسىرىن» جاساۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ. بۇل ەڭبەك زاڭعا بەت العان قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ قايتا ءتىرىلۋ ارەكەتىن تەجەپ، جاڭا گۇلدەنگەن ديحان تابىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالدى. «ءامىر-جارلىق ءتاپسىرى» التى بولىمنەن تۇرعان: «قاراقشىلىق»، «ۇرلىق»، «تىزگىندەۋ»، «ۇستاۋ»، «جازالاۋ»، «قۇرال».
الدىڭعى بولىمدەرى فەودال بەكتىكتەر مەن ديحان تابىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەسىنە قول سۇقپاۋ تۋرالى ەرەجەلەر، كەيىنگى بولىمدەرى جازانى اتقارۋ ادىستەرى. «ءامىر-جارلىق ءتاپسىرىنىڭ» قولدانىلۋى «ابىزدان جوعارعىلار جازاعا تارتىلمايدى» دەيتىن اقسۇيەكتەردىڭ ەرەكشە قۇقىعىنا اۋىر سوققى بەرگەن. بۇل قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ قايتا ءتىرىلۋ ارەكەتىنىڭ الدىن الۋدا اسا زور ءرول اتقاردى.
لي كۇيدىڭ رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى
لي كۇيدىڭ رەفورمالارى ۋي بەكتىگىندەگى قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ قالدىق كۇشتەرىن ودان ءارى السىرەتىپ، فەودالدىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ دامۋىن تەزدەتتى. ءسويتىپ، ۋي بەكتىگى وتە تەز كۇشەيىپ، جانگو ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى بەلدى بەكتىكتەردىڭ بىرىنە اينالدى. لي كۇي جاساعان بۇل ساياساتتار مەن «ءامىر-جارلىق ءتاپسىرى» كەيىنگى زاڭشىلدارعا، اسىرەسە شان يان مەن حان فەيعا اسا زور ىقپال جاسادى.
لي كۇيدىڭ رەفورمالارىنىڭ بۇگىگى ءوىتاي ەلىنىڭ مەملەكەتتىك مەنشىك جانە نارىقتىق قاتىناستارىنداع اراقاتىناسى.
جالپى، قىتاي ەكونوميكاسىندا مەملەكەتكە تيەسىلى ءىرى كاسىپورىندار (SOE-تار) ماڭىزدى ءرول وينايدى. بۇل لي كۇيدىڭ «قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ ىقپالى السىرەتىلىپ، مەملەكەتتىك قۇرىلىم ارقىلى باسقارۋ كۇشەيەدى» دەگەن ۇستانىمىمەن سايكەس كەلەدى الادى. بسونداي-اق، «مانساپ پەن جالاقىنى ەڭبەك پەن قابىلەتكە قاراي بەرۋ» يدەياسى، قازىرگى قىتايداعى كەيبىر اكىمشىلىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن ۇندەس كەلەدى. بۇل تۋعان-تۋىسقا ەمەس، قابىلەتكە نەگىزدەلگەن قىزمەتتەرگە كوشۋ جولى.
لي كۇي: «جەر قۇنارلىلىعىن پايدالانۋ»، ديقانداردى ىنتالاندىرۋ، ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ، استىق باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعى» يدەياسىن العا قويعان. ال قازىرگى قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعىندا ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
لي كۇيدىڭ «جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ» جانە «باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ» يدەيالارى قازىرگى قىتايداعى اۋىل شارۋاشىلىق سۋبسيديالارى جانە نارىقتى رەتتەۋ ساياساتتارىمەن ۇندەس. ونىڭ «ىرعاعى مول ءونىمدى جىلى ۇكىمەت ينتەرۆەنتسيا جاسايدى» دەگەن ۇستانىمى قازىرگى قىتايدا سۋبسيديالار، باعالاردى رەتتەۋ ارقىلى جاسالىپ جاتقاندىعىمەن سايكەس. سونىمەن قاتار، فەرمەرلەردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ مىندەتتەرى لي كۇيدىڭ «ديقاندى ىنتالاندىرۋ» يدەياسىن ەسكە سالادى.
لي كۇي: «ءماساپ مەن جالاقى تۇقىم قۋالاۋ جولىمەن ەمەس، قىزمەتى مەن قابىلەتىنە قاراي بەرىلۋى كەرەك» دەگەن. قازىرگى قىتايداعى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندە – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى كەلەسى ءۇش نەگىزگى قۇرامنان تۇرادى: نەگىزگى جالاقى، تۇرمىس شىعىنىنا ارنالعان قوسىمشا تولەمدەر، بونۋس (ساتتىلىككە قاراي) بولىپ بولىنەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋدا باسەكەلىك ىرىكتەۋ، قابىلەتكە ءمان بەرۋ باعىتىندا رەفورمالار جۇرگىزىلگەن.
لي كۇي مەملەكەتتىڭ قوعامداعى بارلىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى ارالاسۋىن جانە بيلىكتىڭ زاڭمەن رەتتەلۋىن جاقتاعان. قازىرگى قىتاي ەكونوميكاسى — «نارىقتىق-سوتسياليستىك مودەل»، مۇندا مەملەكەت باسقارۋشى جانە جوسپارلاۋشى كۇش رەتىندە ارەكەت ەتەدى. لي كۇيدىڭ زاڭدى مەملەكەت تىرەگى ەتۋ جانە بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋ قاعيدالارى قازىرگى قىتايدىڭ ماكروەكونوميكالىق باسقارۋ جۇيەسىمەن سايكەس كەلەدى.
قازىرگى قىتايدىڭ كادرلىق جانە ەڭبەكاقى جۇيەسى لي كۇيدىڭ «ەڭبەك پەن قابىلەتكە قاراي ماراپاتتاۋ» قاعيداسىمەن ۇندەس. ايىرماشىلىعى – بۇگىنگى جۇيە زاماناۋي بيۋروكراتيا تالاپتارىنا بەيىمدەلگەن، ءبىراق تاريحي تۇبىرىندە ءدال سول ادىلدىك ءپرينتسيپى جاتىر.وسىعان قاراي وتىرىپ، قىتايدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك ساياساتى – ەجەلگى زاڭشىلدىق رۋحىنىڭ زاماناۋي كورىنىسى دەۋگە ابدەن بولادى.
لي كۇيلىك اعىمنىڭ قىتاي-قازاقستان قاتىناسىنا ىقپالى
ءقازىر قىتاي ەكونوميكاسى ورتا ازياعا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا اعىلىپ جاتىر. 2024 جىلى قىتاي–ورتالىق ازيا ساۋداسى ~$95 ملرد، اقش دوللارى بولسا، سونىڭ شامامەن جارتىسى قازاقستاننىڭ ۇلەسىندە. بيىلعى ماۋسىمىنداعى فورۋمدا ~$24–25 ملرد. اقش دوللارىنا جاڭا كەلىسىمدەر جاريالاندى. شەكارالىق حابتار. قورعاس شىحو – ۆيزاسىز ايماق، ادامدار مەن تاۋاردىڭ ەركىن قوزعالىسى ءۇشىن بىرەگەي شەكارا ورتالىعىنا اينالدى. لوگيستيكالىق ءوسىم بار. اتاسۋ–الاشانكۋ باعىتىندا قازاقستان –قىتاي مۇناي قۇبىرى جۇمىس ىستەپ تۇر. قحر-مەن بىرگە اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب، قازاقستاننىڭ ليانيۋنگانداعى تەرمينالىن توعىستىرۋ جوباسى – قىتاي–ەۋروپا قۇرعاق دالىزدەرىن كۇشەيتەدى. س+وا (C+C5) سامميتتەرى – «ورتاق بولاشاق قاۋىمداستىعى»، ەنەرگەتيكا، جاسىل تەحنولوگيا، قۇقىققورعاۋ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋ تۋرالى دەكلاراتسيالار مەن ونداعان كەلىسىمدەر، ەكسپورت-ترانزيت كىرىسى، ينفراقۇرىلىم مودەرنيزاتسياسى، جاسىل-تەحنولوگيا ترانسفەرى قىتايلىق ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن كورسەتەدى. «ليكۇي اعىمى» (زاڭشىلدىق) – قاتاڭ رەگلامەنت، ورتالىقتانعان جوسپارلاۋ، ناتيجەگە ەسەپ نەگىزىندە قۇرىلعان. قازاقستانعا ىقپالىن كەلىسىم-شارت، ءراسىم، ستاندارتتار ارقىلى جۇرگىزەدى.
لي كۇي اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءمان بەرىپ، استىق باعاسىن تۇراقتاندىرۋدى ۇسىنعان. قازىرگى قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستا دا رەسۋرستارعا، اۋىل-شارۋاشىلىق، ەنەرگياعا، وڭدەۋگە باعىتتالعان جوبا كوپ. بۇل «رەسۋرستى ستراتەگيالىق پايدالانۋ» تۇرعىسىنان لي كۇيدىڭ باعىتىنا ۇندەس كەلەدى. دەمەك، قىتايلىقتار الداعى ۋاقىتتا اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا باسىمدىق بەرەدى. ونىڭ كەيبىر قاتەرىن ەسكەرۋگە تۇرا كەلەدى.
كەي زەرتتەۋلەردە قىتاي فيرمالارى قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەندە «زاڭ ۇستەمدىگى ءالسىز»، «قولدانىستاعى ينستيتۋتتار يكەمسىز» دەگەن سىنداردى ءجيى ايتادى. بۇل تىكەلەي بىلىكتى كادىر ماسەلەسىمەن سايكەس كەلەدى. لي كۇي «مانساپ تۇقىم قۋالامايدى، قىزمەت پەن قابىلەتكە قاراي بەرىلۋ كەرەك» دەگەن. اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ، جالاقى قۇرىلىمى ماسەلەسىندە قىتاي قوعامىنا تەرەڭ ىقپال ەتكەن. قازاقستانداعى قىتايلىق ەكونوميكانىڭ ۇلعايۋى بىلىكتى، ءبىراق بىلەگىنەن تارتاتىنى جوق مامانداردىڭ قىتايلىق كومپانيالارعا اعىلۋىن تۋىنداتارى انىق.
ءيا قازاقستانداعى قىتايلىق ەكونوميكالىق ىقپال تەك ساۋدا-ينۆەستيتسيا تۇرعىسىنان عانا ەمەس، سونداي-اق باسقارۋ، ينفراقۇرىلىم، مەملەكەت-ەكونوميكاسى، كادر ماسەلەسى تۇرعىسىنان تۋىنداۋى مۇمكىن. ول لي كۇيدىڭ زاڭشىلدىق، ورتالىقتاندىرۋ، قابىلەتكە نەگىزدەلگەن باسقارۋ يدەيالارىمەن بەلگىلى دارەجەدە ۇندەس كەلەدى. ءبىراق بۇل ىقپال تولىقتاي «ليىكۇيلىك اعىم» دەگەن اتپەن قابىلدانبايدى. زاماناۋي، حالىقارالىق شارتتارمەن ۇيلەسكەن، جاڭا جاعدايداعى بەلگىلەرمەن كورىنىس تابادى.
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
