Qart oqymystynyń qabyrǵa suret syzbalaryn kórip kúiinishti jyr jazuy
Basy: Han Lerannyń Lanьchjouda ashqan «Qyzyl myń úiiniń qabyrǵa suretter kórmesi» kóptegen adamdardyń nazaryn audardy. Keibireuler kelip, joǵalyp ketkenine kóp zaman bolǵan «Úisinderdiń suret syzbalaryn» zerttedi; keibireuler kelip, ertedegi Kúshar bi kórinisinen lázzattandy; keibireuler kelip, erte zamandaǵy Batys óńirin bildi, al endi keibir adamdar ánsheiin tanysaiyq úshin ǵana keldi. Birneshe kúnnen beri qabyrǵa suret kórmesin kóruge kelushilerdiń, qabyrǵa suretterdi búiyrtyp syzǵyzyp, satyp alushylardyń ayaǵy úzilmedi. Gazetter de osy kórme jóninde birneshe habar jariyalap, taldap alynǵan keibir qabyrǵa suretterin tanystyrdy. Han Leran múnyń yqpalyn keńeitip, úkimettiń nazaryn audarudy oilastyrdy. Dunhuan myń úńgirindegidei bir zertteu orny qúrylsa, úzaq uaqyt sol arada jatyp mádeni múralardy zertteuge adam shyǵarylsa, qúndy maqalalar jazylsa jaqsy bolar edi. Eger sondai bir zertteu orny qúrylsa, óziniń sol japan túzge baryp isteuge peiil ekendigin de bildirdi Han Leran.
Oilaǵan búl oilarynda negiz bar siyaqty. Óitkeni 1942 jyly memleket Dunhuanda mádeni múralardy qorǵau jáne zertteu ornyn qúrmap pa edi? Áiteuir qoǵamnyń kúshti qysymymen bolsa da Gominьdan úkimeti osyndai bir qúrylym qúruǵa májbúr bolyp edi. Biraq búl is múnan ary mandymady, bolmaǵanda mádeni múralardy búlinshilikke úshyratpasa da boldy ǵoi. Tek suret kórmesiniń yqpalyn keńeite bersem bolǵany — úkimet búl máseleni sóz joq oilastyrady dep sendi Han Leran.
Aitqandai-aq, kórme ashylǵannan keiin besinshi kúni Gominьdannyń Lanьchjou qalalyq partiya shtabynyń mádeniet bólim bastyǵy qara syrly Vegostitine jiberip, Han Lerandy qonaqasyǵa shaqyrady.
Búl retki qonaqasy bir ataqty europasha taǵamdar ashanasynda ótkizildi. Qonaq iesi jáne qonaqtary bolyp nebári úsh-aq adam bolsa da, araq jáne as taǵamdar ár túrinen dayarlandy. Mádeniet bóliminiń bastyǵy áueli 45–46 jastaǵy bir aǵylshyn myrzany Han Leranǵa tanystyra kelip:
– Búl aǵylshyn dosymyz SHyǵys mádeniet zertteu ornynyń bastyǵy, doktor Minlet, Úndistannan jańa keldi. Siz ashqan «Qyzyl myń úidiń suret kórmesine» qatty qyzyǵady eken. Mine, arnauly qonaqasyǵa ózimizdi shaqyryp kelip, sizben áńgimelespek, – dedi.
Qonaqasyny Minlet daiyndaǵanyn, al mádeniet bólim bastyǵynyń tek onyń araǵa júrushi adamy ǵana ekendigin Han Leran sonda baryp túsindi. Olar birneshe auyz azynalyq sóz sóilep, ózara sypaigershilik etisken soń, qonaqasy bastaldy. Úsh tarelke quyrdaq kelip, bir qúmyra shampan ishilgen soń Minlettiń sózi birtindep qozǵala bastady. Ol Han Leran kóshirip syzǵan qabyrǵa suretterdi túgel satyp almaq, ári Han Lerandy Angliyanyń SHyǵys mádenietin zertteu ornyna qyzmetkerlikke taǵaiyndauǵa úsynys etpek boldy. Sondai-aq onyń aǵylshyndar úshin baiyrǵy Jibek jolyna taǵy da baryp mádeni múralar jinap beruin ótindi.
Han Leran qonaq iesiniń ishki esebin anyq baiqap otyrdy da:
– Ha-ha! Minlet doktor, qymbatty elderińizdiń baiyrǵy Jibek jolyndaǵy sol bir eski búiymdarǵa osynshalyq nazar audaratynyn, sondai-aq men siyaqty bir topas jandy ardaqtap qateleserińizdi oilamappyn! – dep ajualady.
Han Lerannyń sóziniń astaryn Minlet túsingen joq. Ol asa bir yjdaǵatpen:
– Han myrza, siz tym kishipeiildilik etip otyrsyz! Sizdiń qabyrǵa suretterge qarap syzǵan syzbalaryńyzda erekshe qasiet bar. Búl qabyrǵa suretter Stiven arheologiyalyq tekseru arqyly dáleldegen «SHyǵys Túrkistan Úndi mádenietiniń shyrynyn soryp eseigen» degen tújyrymdy áigileidi. Biz aǵylshyndar Úndistanǵa áiel patshanyń tájindegi meruert retinde qaraimyz. Úndistan qazir táuelsizdik alyp otyr, biraq sonda da ol Úly Britaniya federatsiyasynyń bir múshesi sanalady. Sondyqtan aǵylshyndar SHyńjańǵa erekshe nazar audaruda, búl óńirdiń ásemóner tuyndylaryna qúmartuda, – dedi.
Onyń sózin kótermelei jónelgen mádeniet bóliminiń bastyǵy:
– Han Leran tuys, siz eger Angliyanyń zertteu ornynda qyzmet istei alsańyz, onda júldyzyńyzdyń shynynda ońynan tuylǵany, bolashaǵyńyzdyń dańǵyl bolǵandyǵy! Sol kezde ózińizdi tanystyrushy bolǵan myna meni úmytyp qalmaǵaisyz! – dedi.
Han Leran ashudan sóilei almai otyr edi. Aqyry shydamy tausylyp:
– Keshirińiz, men otanymnyń suyn iship ósken juńgolyqpyn, Angliya qyzmet ornyna baryp qyzmet isteu men úshin baqyt bola almaidy! – dep ashyǵyn aitty.
Sodan soń ol dastarqan basynan túrdy da shyǵyp júre berdi.
– Jańsaq túsinip qalmańyz, men sizdi Juńgodan ketińiz demekshi emespin! – dep onyń artynan aiqailap jatty Minlet.
Ol kúni keshke, keudesin ashu oty kernegen Han Leran kórmege kiretin esik jaqqa qoiylǵan ústel ústindegi «Kórermenderdiń pikir qaldyru dápterin» alyp ashyp kóre bastady. Búl segiz formattyq aq qaǵazdan jasalǵan úlken dápter bolatyn. Dápterge madaqtaǵan, jiger bergen, qoldaǵan sózder jáne keibir tamasha úsynystar jazylypty. Búl sózder beine kúnniń shuaqty sáulesi siyaqty Han Lerannyń júregine núr qúiyp, ón boiyna jylu berdi. Onyń japa shegip jinap ákelgen ásemóner búiymdary úkimet bileushilerin tebirente almaǵanymen, búqaranyń qoldauy oǵan kúsh-quat berdi.
Dápter betterin aqtaryp otyrǵanda kózi jún qalammen jazylǵan arnau sózge tústi. Ádemi jazumen qatesiz kósilte jazylǵan tartymdy sózder — mol bilimdi qart oqymystynyń qolynan shyqqan ekeni bir qaraǵannan-aq bilinip túr. Arnau sóz bylai jazylypty:
Zozuntan myrza úimeńnen ary jasyl orman otyrǵyzǵannan keiin Úly qorǵan syrty kóktem shuaǵyna malyndy. Tyanь-SHanь alqabyndaǵy egin dalalary qar suynan nár alady, qúm dalanyń keudesi kún núryna shaǵylysyp jatady. Qúm dalanyń arasynda oidym-oidym kók jaisańdar kóz tartady. Egis tanaptary polyustei jaiqalady, jailauynda ár túlik mal myńǵyrady.
Esil Jańchyannyń qaiyq minip qús jolyna shyqpaqshy bolǵanyn, Bauchaudyń qol bastap batys shekaraǵa kelgenin oilaǵanda, Han-Tań patshalyqtary túsyndaǵy sarbazdar erte qamdanǵan eken. Batys óńir bir kezde ǵúndardyń biliginde bolsa, bir kezde Aziya men Europanyń torap jolyna ainaldy. Erte qamdanyp, batys óńirdi kók kózderdiń sheńgeline salyp ketuinen saqtanaiyq.
Búl arnau sózdiń sońyna «Tamashasha Gaulan» dep qol qoiylǵan edi.
Han Leran arnau sózderdi báseń dauyspen qaita-qaita aityp shyqty. Ishi bauyry eljiregen onyń kóz shanaǵynan jas aǵyp ta ketti.
– Tamasha arnau! Tamasha arnau! Batys óńiriniń airyqsha kórinisi men 400 million bauyrlastardyń otanynyń batys shekara óńirine bolǵan shynaiy mahabbaty beinelengen, – dep álsin-álsin alqady ol.
Búl jaitty kórgen jastar onyń qasyna kelip:
– Ústaz, sizdi múnshalyq áserlendirgen ol qandai arnau sóz eken? – dep súrady.
Han Leran tebirengen sezimmen arnau sózdi kópshilikke bir ret dauystap oqyp berip, sál tynystap aldy da:
– Biz SHyńjańnan jańa qaityp keldik qoi, ol ara naǵyz jer jánnaty! Úlan-ǵaiyr jeri, mol bailyǵy bar. Múnyń syrtynda kóptegen últtardyń qaldyryp ketken mádeni múralary, ejelgi eskertkishteri bar. Búlar – ásemóner gauhary dep atalady. Ásirese sol óńirge qonystanǵan ár últ halqyn aitamyn, úzaq zamandardan beri beine bir otbasy adamdaryndai tatu-tátti ómir súrip keldi. Sol bir kórikti ólkeni jer jánnaty etip qúryp shyǵu jolynda ortaq kúres jasap, bólinbes qúdiretti túlǵa bolyp qalyptasty.
Biraq sońǵy júz jyldan beri imperialister ol neshe júz myńdaǵan sharshy shaqyrym jerimizdi bólip áketti. Onymen qoimai, búl óńirdiń qúndy mádeni múralaryn qalaǵanynsha búlap-talap tonady. Basqany aitpai-aq qoyaiyn, men Qyzyl myń úiindegi sheteldikter qazyp qiratqan jáne ala-tebeldenip búlingen qabyrǵa suretterdi kórgenimde, áldekim anamyzdyń denesine pyshaq salǵandai, al ol pyshaq úly bolǵan meniń júregime qadalǵandai sezildi! – dedi.
– Juńgo úkimeti óte selqostyq tanytty!
– Sol mádeni múralardyń basqalar jaǵynan búzylyp, talanyp áketilip jatqanyn kóre túra, úkimet oǵan birdeńe deuge bata almady!
– Manchiń úkimeti kezinde bolǵan oqiǵalardy aitpai-aq qoyaiyq, Mingo qúrylǵanyna mine, 36 jyl boldy emes pe!
– Sol Mingo qandai edi deisińder? Mafantonyń sol bir shumaq óleńi jaqsy jazylǵan:
Juńfalar qandy qylysh qoqańdatty,
SHaujailap búqaraǵa oq boratty.
SHapqynshy qojaiyny mysyqtai bop,
Oqushylar qozǵalysyn janyshtatty.
Ata-babam mádeni múrasy emes,
Halyqty qyrǵyndaityn qaru-jaraq,
Dep qaqsady, biz úshin kerek qatty.
Biz áli kek kernep alǵan jastar jarysa dabyrlasyp ketti.
Han Leran olarǵa Minlettiń kúndiz ózin qonaqqa shaqyryp, tamaq ústinde áńgimelegen saudasyn aityp bergen kezde CHyntyandy ashu qysyp ketti:
– Menińshe, qazirgi úkimet shonjarlary CHiń handyǵy túsyndaǵy Zozuntanǵa da jete almaidy. Reseidiń Ileni basyp alǵanyn kórgen Zozuntan jasynyń kelip qalǵanyna qaramai, Hunanь armiyasyn bastap, tabytyn birge alyp júrip, SHyńjańǵa baryp shapqynshylarmen qandy shaiqas salǵan. Batystaǵy Jayuguanьǵa bet alyp bara jatyp, jol-jónekei áskerlerine birneshe júz myń túp tal ektirgen. SHyńjańǵa kóktem samalyn soqqyzǵan. Mine, búl – biz búgin kórip júrgen Zozuntan ekken tal. Búl taldardy kórgende Zozuntan istegen izgi ister jadyńa oralady. Al qazirgi úkimet shonjarlary keiingi úrpaqtar úshin ne istep bere aldy? – dedi ol.
– Búlardyń arttarynda qaldyrǵany – máńgilik jaman ataq!
– Búl nemeler ózderin sheteldikterdiń beiitine ainaldyrǵandar! Ataq-abyroi, ar-újdan degenmen sanasady deisiń be?
… Ashuly jastar dabyrlasyp ketti.
– Búl isti osy araǵa deiin áńgimeleseiik. Pikir jazu dápterine arnau sóz jazyp qaldyrǵan adamnyń kim ekenin bilesińder me?
– Men búǵan nazar audarmappyn, mólsheri Lanьchjou universitetiniń bir professory siyaqty, – dep jauap qatty CHyntyan.
– Eluler shamasynda qarttau bir adam, kezdeser bolsam bálkim tanyp ta qalarmyn, – dedi Jaubauchy.
– Arnau sóz jazyp ketken adam atyn jazyp ketudi qalamaǵan eken. Ony bilmesek te meili. Biraq men osy óleńdi oqyǵannan keiin Qyzylǵa taǵy bir ret baru bailamyna keldim. Bir kórmede biz ras aqsha taptyq, qarajattan qam jemeimiz. Men Bai audanyna barǵan soń jergilikti úkimetke adam shyǵaryp, búl úńgirlerdi qorǵatu jóninde úsynys jasaimyn. Ol jerdiń halqynda múndai belsendilik barshylyq. Osymen birge qabyrǵa suretterdi taǵy da molyraq syzsaq deimin. Múndaǵy oiym: keiin CHunьtsinge baryp kórme ashyp, úkimetti búl iske mán beretin etu, – dedi Han Leran.
Han Leran óziniń oilaǵandaryn aityp boldy. Birneshe kún ótken soń kórme ayaqtala salysymen ol Lanьchjoudan aeroplanǵa otyryp, Úrimjige (ol kezde Jihua dep atalatyn) tartty. Biraq, baqytyna qarsy jol-jónekei aeroplan apatqa úshyrap, ol qaza tapty.
Alaida, «Tamashasha Gaulan» jazǵan arnau sózdi Han Lerannyń dostary notaǵa alyp, ánge ainaldyrdy. Án búkil eldiń biraz jerine taraldy. Búl adal nietti jandardyń maqsaty – án áueni úkimet shonjarlarynyń qúlaǵyna jetip, olardy baiyrǵy Jibek jolyndaǵy mádeni múralar men ertedegi eskertkishterge mán beruge itermeleu edi.
Biraq sarailarynan shyqpaityn búl úikúshik jandar ándi estimedi me, álde estise de búirekteri búlk etpedi me – belgisiz. Azattyqtyń aldynda tek Dunhuanǵa ǵana birneshe adam qarady. Ataǵy bolmasa da, baiyrǵy Jibek jolyndaǵy basqa kóptegen mádeni múralarǵa eshkim nazar salmady.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
