Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

قىتايتانۋ نەگىزىدەرى

admin
2025/09/12
ەلتانۋ
0
Қытайтану негізідері

القيسسا

بۇگىنگى قىتاي – الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسى، ءوندىرىس پەن تەحنولوگيانىڭ الدىڭعى شەبىندە تۇرعان مەملەكەت. دەگەنمەن ونى تەك قازىرگى ەكونوميكالىق جەتىستىگى ارقىلى باعالاۋ ءۇستىرت كوزقاراس بولماق. قىتايدىڭ بولمىسىن، ساياسي  ۇستانىمىن، ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىن تانۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنا ءۇڭىلۋ قاجەت.

قىتاي وركەنيەتى بىرنەشە مىڭ جىلعا سوزىلعان ۇزدىكسىز داستۇرىمەن ەرەكشەلەنەدى. بيلىك جۇرگىزۋ جۇيەسى، زاڭ مەن ءتارتىپتى ءتۇسىنۋ، قوعامدى ۇيىمداستىرۋ تاسىلدەرى كونفۋتسيي، لاو تسزى، حان في سياقتى ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ الادى. بۇگىنگى ورتالىقتانعان ساياسي جۇيە دە – سول ساباقتاستىقتىڭ جاڭا ءتۇرى.

دەن سياوپين داۋىرىندە باستالعان ەكونوميكالىق رەفورمالار سىرتتاي مۇلدە جاڭا قۇبىلىس بولىپ كورىنگەنىمەن، تۇبىندە قىتايدىڭ ءداستۇرلى پراگماتيكالىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جالعاسى بولىپ شىقتى. بۇرىنعى زاماندا دا ەلدى كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى جولى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اسكەري ءىستى دامىتۋ دەپ تانىلعان. قازىرگى ءوندىرىس پەن ساۋداداعى قارقىن دا وسى ۇلگىنىڭ زاماناۋي كورىنىسى.

بۇگىنگى قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن – جۋنگو تۇجىرىمداماسىن ءبىلۋ كەرەك. ىشكى يدەولوگيالىق نەگىزىن تانۋ ءۇشىن – كونفۋتسييلىك، لەگيزم جانە ماوسيزم ىلىمدەرىنەن حاباردار بولۋ شارت. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن – ەلدىڭ «ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىقتى» الدىڭعى ورىنعا قويعان تاريحي تاجىريبەسىن ەسكەرۋ قاجەت.

قىتايتانۋ – تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى زەرتتەۋ ەمەس. ول ەڭ الدىمەن تاريحي سانا مەن ساياسي ءداستۇردى ءتۇسىنۋ. ەكونوميكا وزگەرۋى مۇمكىن، بىراق قىتايدىڭ وزىندىك جولىن ايقىندايتىن باستى كۇش – ونىڭ تاريحى. سوندىقتان قىتايدى شىنايى تانۋ تاريحقا سۇيەنگەندە عانا مۇمكىن.

تاريحتان بەرى قىتايدا زاڭشىلدار مەن تاعىلىمشىلدار سياقتى ەكى اعىم تايتالاسىپ كەلدى. «Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى زاڭشىلداردىڭ جولىن قۇپتايمىز. سوندىقتان قىتايداعى زاڭشىلدار اعىمىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ەڭبەگىن اۋدارىپ، جۇرتقا جەتكىزىپ، ولار جايلى ماتەريالدار بەرۋدى باستادىق.

ءسىز ودان ءوز قالاۋىڭىزدى تابا الاسىز؟

حان في

حان في (جاڭا ەرادان بۇرىڭعى 280-232 جىلدارى) – قىتاي تاريحىنداعى زاڭشىلدار اراسىنداعى كورنەكتى ادام شۋنزىنىڭ وقۋشىسى. ول شۋنزىنىڭ، سونداي-اق، وزىنەن بۇرىن وتكەن زاڭشىلداردان لي كۋي، ۋچىي جانە شاڭ يانداردىڭ يدەياسىنا مۇراگەرلىك ەتىپ ءارى بۇل يدەيانى دامىتىپ، جانگو ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزىندەگى زاڭشىلدار يدەياسىن كەمەلدەندىرىپ جيناقتاۋشى. ول «حانفيزى» دەگەن كىتاپتى جازىپ قالدىرعان. تاعى ءبىر تاعىلىمدى ەڭبەگى «بەس قۇرت». ونداعى تالداۋ بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى.

بەس قۇرت

(تۇتاس بايانى)

بۇرىڭعى ەرتە زاماندا حالىق الىس تۇرىپتى، قۇستار مەن ايۋاندار كوپ بولىپتى. حالىق قۇستاردىڭ، ايۋانداردىڭ جانە جىلان-شايانداردىڭ زيانداۋىنا توزە الماپتى. ءبىر اۋليە اعاش باسىنا قۇستىڭ ۇياسى ءتارىزدى جاتىپ-تۇرالىق جاي جاساپ، ايۋانداردىڭ زيانداۋىنان ساقتانىپتى. جۇرت ونى «ۇياشى» دەپ اتاپ، قاتتى قادىر تۇتىپ، الەمدى باسقارۋعا قويىپتى.

ول كەزدە جۇرت جابايى جەمىستەر مەن باقا-كەسىرتكەلەردى قورەك ەتىپتى. مۇنىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ كۇلىمسى، ساسىق ءيىسى بولىپ، اسقازان-شەكتەردى زاقىمداعاندىقتان اۋرۋ-ناۋقاس كوبەيىپتى. ءبىر اۋليە اعاشتى بىرىنە-ءبىرىن ۇيكەپ وت شىعارىپ، تاعامداردى ءپىسىرىپ، كۇلىمسى ساسىق ءيىسىن جوعالتىپتى. جۇرت مۇنى «وت شىعارۋشى» دەپ اتاپ، قاتتى قادىر تۇتىپ، الەمدى باسقارۋعا قويىپتى.

ورتا ەرتە زاماندا تۇتاس الەمگە سۋ جايىلىپ، قاپتاپ كەتىپتى. گۋن دەگەن ادام مەن ونىڭ ۇلى يۋي دەگەن ادام بۇرىن-سوڭدى جاۋاپتى بولىپ، سۋدى ارناعا سالىپتى. تاياۋ ەرتە زاماندا شيا حاندىعىنىڭ جي پاتشاسى، شاڭ حاندىعى مەن جوۋ پاتشالىعى ۇستەمدىگىندە زالىمدىق پەن بىلىقپالىق ورىن تەپىپتى. شاڭ حاندىعىنىڭ تاڭ پاتشاسى جانە جوۋ حاندىعىنىڭ ۋۇ ۋاڭ اسكەر شىعارىپ، وعان قارسى جازالاۋ جورىعىن جاساپتى.

ەگەر شيا حاندىعى زامانىندا بىرەۋلەر تاعى دا اعاش باسىنا ۇيا جاساپ، جاتىپ-تۇرارلىق جاي ەتكەن جانە اعاشتى بىرىنە-بىرىنە ۇيكەپ وت شىعارعان بولسا، ول ءسوز جوق گۋن مەن ءيۋيدىڭ مىسقىلىنا قالعان بولار ەدى. ەگەر جوۋ، ين حاندىعى زاماندارىندا بىرەۋلەر تاعى دا سۋدى ارناعا سالىپ، تاسقىن سۋدى تىزگىندەۋدى ەڭ شۇعىل ءىس دەپ قاراسا، ول ءسوز جوق شاڭ حاندىعىنىڭ تاڭ پاتشاسى مەن جوۋ حاندىعىنىڭ ۋۇ ۋاڭنىڭ مىسقىلىنا قالعان بولار ەدى.

ال بۇگىنگى تاڭدا بىرەۋلەر تاعى دا ياۋ، سۋن، گۋن، يۋي، تاڭ، ۋۇ ۋاڭداردىڭ ساياساتىن ماداقتاپ، ونى جولعا قويماقشى بولسا، ءسوز جوق بۇگىنگى جاڭا اۋليەلەردىڭ مىسقىلىنا قالار ەدى. دەمەك، اۋليەلەر ەرتەگى ساندارعا بوي ۇسىنۋدى تالاپ ەتپەيدى، قاتىپ-سەمگەن قاعيدالارعا تىستەي قاتىپ جارماسىپ الماي، قايتا سول كەزدەگى قوعام جاعدايىنا نەگىزدەلە وتىرىپ، ۇيلەسىمدى شارا قولدانادى.

سۋڭ بەكتىگى تۇسىندا ءبىر ادام جەر جىرتىپ ءجۇرىپتى. اتىسدا ءبىر ۇلكەن تەرەك بار ەكەن. قاشىپ كەلە جاتقان ءبىر قويان الگى تەرەككە بارىپ سوعىلىپ، مويىنى ءۇزىلىپ ءولىپتى. ديقان قولىنداعى ەگىس سايماندارىن قويا سالىپ، سوعىلىپ ولگەن تاعى ءبىر قويانعا يە بولۋ ۇمىتىمەن تەرەكتى كۇزەتىپ جاتىپتى. ارينە، ونداي قويان تاعى دا قولعا تۇسە قويمايدى عوي. سودان بۇل ءىس سۋڭ بەكتىگىندە كۇلكىگە اينالىپتى.

بۇگىنگى تاڭدا ەگەر كىمدە-كىم ەرتە زامان پاتشالارىنىڭ ساياساتىن قولدانۋ ارقىلى وسى زامان جالقاۋلارىن ۇستەمدىك ەتپەك بولسا، وندا ول الگى قويان الۋ ءۇشىن تەرەك كۇزەتىپ جاتقان ادام سياقتى اقىماق بولىپ ەسەپتەلەدى.

ەرتە زاماندا ەرلەر ەگىن سالماعان جۇرت جابايى جەمىستەردى قورەك ەتىپ جۇرە بەرگەن. ايەلدەر توقىماشىلىق جۇمىسىمەن اينالىسپاعان، جۇرت ايۋانداردىڭ تەرى-توسەگىمەن-اق كيىم-كەشەكتەرىن تولىقتاپ الىپ وتىرعان. ەگىن سالۋعا، توقىماشىلىق ىسىنە كۇش سالماعان كۇننىڭ وزىندە دە قامدالۋ جەتكىلىكتى بولىپ وتىرعان. حالىقتىڭ جان سانى از بولعان، زاتتىق بايلىقتار اسىپ-توگىلىپ جاتقان، سوندىقتان جۇرت اراسىندا قاقتىعىس، ىرىك-جىرىك بولماعان.

دەمەك، مول سىيلىققا باتۋ قاجەتى، اۋىر جازا قولدانۋ قاجەتى بولماعان. سودان جالپى جۇرت الاڭسىز، ورنىقتى تۇرمىس وتكىزگەن.

قازىر ءبىر ادامنىڭ 5 ۇلى بولسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. ونىڭ ءار ۇلى 5-تەن ۇل كورسە، اتاسى دۇنيە سالماي تۇرىپ-اق 25 نەمەرەلى بولادى. سوندىقتان حالىقتىڭ جان سانى كوبەيىپ، زاتتىق بايلىق ازايىپ، بويىنداعى بار كۇشىن سارقا جۇمساپ ەڭبەك ەتسە دە تۇرمىس قاجەتىن قامداي المايتىن بولعان. سودان بارشا جۇرت اراسىندا قاقتىعىس، ۇرىس-جانجال تۋعان. ەسەلەپ سىيلىق بەرىلسە دە، كوپ رەت جازا قولدانىلسا دا، ءبارىبىر دۇردارازدىق، بۇلىك تۋىپ وتىرعان.

ياۋ مەن يۋي پاتشانىڭ بولمىسى

 

ياۋ پاتشا تۇتاس الەمدى سۇراپ تۇرعان كەزىندە ءشوپ كۇركەسىنىڭ توبەسىن جوندەپ، رەتتەپ الا الماعان. ىستەتكەن بورەنەلەرىنىڭ قابىعى دا ارشىلماعان. قارا استىقتى جانە جابايى سايدىڭ ءنىلىن قورەك ەتكەن. قىس كۇندەرى بۇعى تەرىسىن جامىلىپ، جاز كۇندەرى كەنەپتەن كيىم كيگەن. قازىرگى كۇندە ەسىككە قارايتىن كۇزەتشىنىڭ كيىم-كەشەگى مەن ءىشىپ-جەمى ودان ءتىپتى دە ناشار ەمەس.

يۋي پاتشا تۇتاس الەمدى سۇراپ تۇرعان كەزىندە قولىنا قۇرال-سايمان الىپ، حالىققا باس بولىپ، ارقا ەتى ارشا، بورباي ەتى بورشا بولىپ ءجۇرىپ ەڭبەك ىستەگەن. قازىرگى كۇندە قۇلداردىڭ ەڭبەگى دە مۇنان بەتەر جاپالى ەمەس.

دەمەك، ەرتە زامان پاتشالارىنىڭ ءوز ورنىن باسقالارعا بەرۋى – ەسىككە قارايتىن كۇزەتشىنىڭ تۇرمىسىن لاقتىرىپ تاستاۋ، قۇلدىق جاپالى ەڭبەكتەن قۇتىلۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ولاردىڭ وزدەرى سۇراپ تۇرعان الەمدى باسقالارعا بەرۋى ماقتان ەتۋگە تاتيتىن ءىس ەمەس.

بۇگىنگى تاڭدا اۋدان اكىمدەرى اجال جەتىپ ولە قالسا، ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۇعىردان تۇسپەيتىن بولعاندىقتان جۇرت مۇنداي مانساپقا وتە ءمان بەرەدى. دەمەك، ورىن بەرۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ادامداردىڭ ەرتە زامان پاتشالارىن ورنىنان الۋى وڭاي بولعانمەن، قازىر اكىمدىك مانساپتى وڭاي عانا قولدان شىعارعىسى كەلمەيدى. ويتكەنى مانساپتان تۇسەتىن مۇددەنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىندەگى ناقتى جاعدايدىڭ ءوزى ۇلكەن پارىققا يە.

جوتاعا قونىستانىپ، ەتەكتەن سۋ تاسىپ ىشەتىن جۇرت ايت-مەرەكە كۇندەرى سالەم-ساۋقىن ورنىنا ءبىر-بىرىنە سۋ تارتۋ ەتەدى. ويپاڭ جەرلەرگە قونىستانعان، سۋ اپاتىنىڭ زاردابىن ابدەن تارتقان جۇرت ادام جالداپ، توعان قازدىرىپ، سۋ ىعىستىرادى.

ادامدار قۋاڭشىلىق جىلدىڭ كوكتەمىندە، استىق تاپشى كەزدە، ءوز تۋعان ءىنىسى بولا تۇرسا دا ونى باعىپ-جەتكىزۋگە مويىنسۇنبايدى. مول ءونىم الىنعان جىلدىڭ كۇزگى جيىن-تەرىن كەزىندە بولسا، ءوش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جات جۇرگىنشىلەردى دە شاقىرىپ، قوناق ەتپەي قويمايدى. مۇنىسى ادەيى ءوز تۋىستارىنان بەزىپ، قيىر شالعايدان كەلگەن جولاۋشىلاردى جاقىن تارتقانى ەمەس، قايتا قولىنداعى استىقتىڭ از-كوپ بولعان ناقتى احۋالىنان تۋعان.

دەمەك، ەرتە زامانداعى ادامداردىڭ بايلىققا نەمقۇرايلى قاراۋى ولاردىڭ پالەندەي ءبىر كەڭ پەيىلدىگىنەن بولعان ەمەس، قايتا بايلىقتىڭ ۇلان-اسىر مولدىعىنان بولعان. بۇگىنگى تاڭداعى ادامداردىڭ تالاس-تارتىس جاساۋى ولاردىڭ پالەندەي ءبىر پاسىق نيەتتىلىگىنەن بولعان ەمەس، قايتا بايلىقتىڭ تاپشىلىعىنان تۋعان.

ۋۇ ۋاڭ پاتشا، شۋي بەكتىگى جانە ياڭ ۋاڭ پاتشا جايلى مىسال

ەرتە زامانداعى ادامداردىڭ پاتشالىق ورىندى وڭاي عانا بەرە سالۋى ولاردىڭ پالەندەي ءبىر جوعارى قاسيەتتىلىگىنەن بولعان ەمەس، قايتا بيلىكتىڭ تىم ازدىعىنان ەدى. بۇگىنگى تاڭداعى ادامداردىڭ ۇلىق بولۋعا، ءوز قوجايىندارىنان قول ارتۋعا ۇمتىلۋى ولاردىڭ پالەندەي ادامگەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن ەمەس، قايتا بيلىكتىڭ تىم ۇزارىپ كەتۋىنەن.

سوندىقتان اۋليەلەر قوعامداعى بايلىقتىڭ قانشالىق ەكەنىن زەرتتەپ، بيلىكتىڭ ماڭىزدى بولۋىن دا تارازىلاپ، سودان كەيىن عانا ناقتىلى احۋالعا ساي جارلىق جاساپ، شۇعىل كەرەككە جۇگىنەدى.

سوندىقتان جازانىڭ جەڭىل بولۋى قايىرىمدىلىق، راقىمدىلىق بولىپ ەسەپتەلمەيدى. جازانىڭ اۋىر بولۋى جاۋىزدىق بولىپ ەسەپتەلمەيدى. قايتا قوعام احۋالىنا ۇيلەسىمدى تۇردە ءىس ىستەگەندىك بولادى. دەمەك، ساياسات زامانعا سايكەس دامۋعا، قولدانىلاتىن شارالار ءوز زامانىنىڭ جاعدايىنا ۇيلەسۋى ءتيىس.

ەرتە زاماندا ۋۇ ۋاڭ پاتشا ۆىن، كاۋ وڭىرلەرىن قونىستانعان. اينالاسى ءجۇز لي كەلەتىن جەردى يەلەپ، قايىرىمدىلىق ساياساتىن جۇرگىزگەن. سودان باستاپ جۇڭجاقتى وزىنە باعىندىرعان، اقىر اياعىندا الەمگە ۇستەمدىك ەتكەن.

شۋي بەكتىگىنىڭ پاتشاسى ياڭ ۋاڭ حانشۋي وزەنىنىڭ شىعىس جاعىنا قونىستانىپ، بەس ءجۇز لي كەلەتىن جەردى بيلەگەن. قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىق ساياساتىن جۇرگىزگەن. سودان وتىز التى بەكتىك وعان جەرلەرىن بەرىپ، تارتۋ-تارالعىسىن ۇسىنعان. بىراق شۋي بەكتىگىنەن زيان كەلەر دەپ قاۋىپتەنگەن چۋ بەكتىگىنىڭ پاتشاسى ۋاڭ ۋاڭ اسكەر شىعارىپ، شۋي بەكتىگىنە شابۋىل جاساپ، ونى جويىپ جىبەرگەن.

ۋۇ ۋاڭ قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىق ساياساتىن جۇرگىزۋ سەبەبىنەن اقىر اياعىندا الەمدى سۇراعان. ال ياڭ ۋاڭ پاتشا قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىق ساياساتىن جۇرگىزگەنىمەن، ءوز بەكتىگىن قورعاپ قالا المادى. بۇل – قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىقتىڭ قازىرگى زامانعا ۇيلەسپەيتىندىگىن، تەك ەرتە زامانعا عانا ۇيلەسەتىندىگىن دالەلدەيدى.

دەمەك، زامان وزگەرگەن سايىن ءىس تە سوعان ىلەسە وزگەرىپ وتىرادى.

شۋي پاتشا الەمدى سۇراپ تۇرعان كەزدە مياۋ ۇلتى وعان باعىنباعاندىقتان، يۋي دەگەن ادام ولاردى كۇشپەن باعىندىرماق بولادى. سوندا شۋي پاتشا:

– بۇلاي ىستەۋگە بولمايدى. مورال تاربيەسىن تولىق جالپىلاستىرماي تۇرىپ، قارۋلى كۇش جۇمساساق، مۇنىڭ ءوزى اقيقاتقا سىيمايدى، – دەپتى.

سودان تاربيە ارقىلى اسەر ەتۋ قىزمەتىن كۇشەيتىپتى. ءۇش جىلدان سوڭ قولدارىنا قالقان ۇستاپ، ايبالتا العان ويىن-ساۋىقشىلاردى تۇگەل مياۋ ۇلتىنا ويىن قويۋعا جىبەرىپتى. مياۋ ۇلتى سودان باستاپ بوي ۇسىنىپتى.

ءوز زامانىندا گۋنگۋندارعا قارسى جۇرگىزىلگەن سوعىستاردا قارۋ-جاراعى ساي بولعاندار جاۋدى جەڭگەن، ساۋىت-قالقانى السىزدەر ءوز دەنەلەرىن زاقىمداتىپ، جارالانعان. بۇل ءىس قولدارىنا قالقان جانە ايبالتا العان ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىن جىبەرىپ، ويىن قويىپ بەرۋ ارقىلى جاۋدى باعىندىرۋ ءادىسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە ۇيلەسپەيتىنىن، تەك ەرتە زامانعا عانا لايىق ەكەنىن تۇسىندىرەدى.

دەمەك، جاعداي وزگەرىپ وتىرسا، توتەپ بەرۋ ادىستەرى دە سوعان سايكەس وزگەرۋگە ءتيىس.

قوعامدىق سالت-سانانىڭ وزگەرۋى

بۇرىڭعى ەرتە زامان ادامدارى مىنەز-قىلىق جاعىنان ءوزارا باق تالاسىپ، باسەكەلەسكەن. ورتا ەرتە زامان ادامدارى اقىل-پاراسات جاعىنان ۇزەڭگى قاعىستىرىپ، مۇيىزدەسكەن. قازىرگى زامان ادامدارى كۇش-قۋات جاعىنان ءالدى مەن ءالسىزدىڭ باسەكەسىن جاساۋدا.

چيگو بەكتىگى لۋگو بەكتىگىنە شابۋىل جاساماقشى بولعاندا، لۋگو بەكتىگى چيگو بەكتىگىنىڭ ادامدارىنا توقتاۋ ايتۋ ءۇشىن زىگۋندى جىبەرىپتى. سوندا چيگو بەكتىگىنىڭ ادامدارى وعان:

– ءسوزىڭىزدى ورىنسىز دەۋگە بولمايدى، بىراق بىزگە كەرەگى ءسىز ايتقانداي بوس ءسوز ەمەس، قايتا جەر، – دەپتى دە، اسكەر شىعارىپ لۋگو بەكتىگىنە شابۋىل جاساپ، شەكارا سىزىعىن لۋ بەكتىگىنىڭ استاناسىنىڭ قاقپاسىنا نەبارى ون لي جەر قالاتىنداي ەتىپ بەلگىلەپ شىعىپتى.

دەمەك، ياڭ ۋاڭ پاتشا قايىرىمدىلىق، مانساپتىلىق جاساعانىمەن دە شۋيگۋ بەكتىگى اقىرى قۇرىپ جوعالدى. زىگۋن پاراساتتىلىعىمەن اراشاشى بولا تۇرسا دا، لۋگو بەكتىگى ءبارىبىر السىرەگەن.

ەندەشە قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىق جاساۋدىڭ، پاراساتتىلىقپەن اراشاشى بولۋدىڭ ءبارى دە ەلدى قورعاۋدىڭ جاقسى ادىستەرى ەمەس.

ەگەر شۋيگۋ بەكتىگى ياڭ ۋاڭ پاتشانىڭ قايىرىمدىلىعىن، مانساپتىلىعىن ءبىر شەتكە قايىرىپ تاستاعان بولسا، ەگەر لۋگو بەكتىگى زىگۋننىڭ پاراساتتىلىقپەن اراشاشى بولۋىن قابىلداماعان بولسا، شۋي مەن لۋگو بەكتىكتەرى قولدارىنداعى بار كۇشىنە سۇيەنىپ، ون مىڭداعان سوعىس ارباسى بار كۇشتى جاۋعا توتەپ بەرگەن بولار ەدى. سوندا چيگو بەكتىگى مەن چۋ بەكتىگىنىڭ شاپقىنشىلىق نيەتى جۇزەگە اسپاعان بولار ەدى.

ساياسي تاسىلدەردىڭ زامانعا ساي وزگەرۋى، مەيىرىم مەن زاڭنىڭ اراقاتىناسى

ەرتە زامان مەن قازىرگى زاماننىڭ قوعامدىق سالت-ساناسى ۇقساماعان سوڭ، ساياسي تاسىلدەر دە جاڭا-كونە بولىپ وزگەرىپ وتىرۋعا ءتيىس.

ەگەر بىلىعىپ جاتقان الەمدەگى جۇرتتى كەڭپەيىلدىلىك جانە مۇلايىمدىلىق ساياساتى ارقىلى جونگە سالامىن دەۋ ويى بولسا، مۇنىڭ ءوزى شۋ اساۋدى جۇگەنسىز ءارى قامشىسىز ءمىنىپ ۇيرەتەمىن دەۋمەن تەڭ ءىس. ءىستىڭ ءمان-جايىن بىلمەۋدەن تۋاتىن زيان – مىنە وسى.

قازىر تاعىلىمشىلدار مەن مۇزىشىلدار تۇگەل: «بۇرىڭعى وتكەن پاتشالار كۇللى الەم حالقىنا تەرەڭ سۇيىسپەنشىل ەدى، اتا-انالار ءوز پەرزەنتتەرىنە قانداي مەيىرىمدى بولسا، ولار حالىققا سونداي مەيىرىمدى ەدى»، – دەسەدى.

بىراق بۇرىڭعى وتكەن پاتشالاردىڭ وسىنداي ەكەندىگىن نەمەن سيپاتتايدى؟

ولار: «زاڭ ورىندارى جازا زاڭىن اتقارعان كەزدە پاتشالار بۇعان بولا ويىن-ساۋىقتى دوعارىپ، ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن قىلمىستىلارعا ۇكىم ورىندالعانىن ەستىگەندە قاتتى قايعىرىپ، كوزدەرىنە جاس الاتىن»، – دەيدى.

ولار ءسوز ەتىپ وتىرعان بۇرىڭعى وتكەن پاتشالار مىنە وسىلاي بولعان ەكەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا، پاتشا مەن بۇقارا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس اكە مەن بالا اراسىنداعىداي جاقىن بولسا، الەم ءسوزسىز تىنىشتالادى. بىراق اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءوزى ءاردايىم تاتۋ-ءتاتتى بولا بەرمەيدى.

ادامداردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى قانشا بولعان كۇندە دە، اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن اسىپ كەتە المايدى. اتا-انا بالالارىنا مەيىرىمدىلىك كورسەتەدى، بىراق وتباسىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءوتۋى ەكىتالاي. ەندەشە، پاتشالار ءوز بۇقاراسىنا سونشاما سۇيىسپەنشىل بولعان كۇننىڭ وزىندە دە الەمدە بۇلىك تۋمايدى دەۋگە نەگىز جوق.

قازىر ءسوز بولىپ جۇرگەن بۇرىڭعى وتكەن پاتشالاردىڭ بۇقاراعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن مەيىرىمىنە تەڭەلەدى. ەندەشە حالىقتى سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى ويداعىداي باسقارىپ كەتۋ مۇمكىن بە؟

مەملەكەت زاڭى بويىنشا جازا ۇكىم اتقارىلعانىنا بولا پاتشالاردىڭ كوز جاسىن كول ەتۋى – ولاردىڭ مەملەكەت ءىسىن زاڭعا ەمەس، جەكە سەزىمگە سۇيەنگەنىن كورسەتەدى. جازا قولدانۋ – مەملەكەت زاڭى، ال كوز جاسىن توگۋ – پاتشانىڭ مەيىرىمدىلىگى.

بۇرىڭعى وتكەن پاتشالار مەملەكەت ىستەرىن جۇرگىزۋدە وزدەرىنىڭ كۇيىنۋ سەزىمىنە بوي ۇرماي، قايتا مەملەكەتتىڭ زاڭىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان. ەندەشە مەملەكەتتى مەيىرىمدىلىك ارقىلى باسقارۋعا بولمايتىنى دا ايدان انىق.

حالىق ەجەلدەن باسا بيلەۋ ىقپالىنا بوي ۇسىنىپ كەلگەن. ولاردىڭ قايىرىمدىلىققا، مانساپتىلىققا ەلجىرەگەندەرى وتە از بولعان.

كونفۋتسيي الەمدە جاساعان اۋليە، ول ءوزىن تاربيەلەپ ۇستامدى بولىپ، ءوز ساياسي كوزقاراستارىن ناسيحاتتاپ، بەكتىكتەردى كەزىپ ءجۇرىپ ۋاعىز ايتقان. بىراق بەكتىكتەر ونىڭ دارىپتەگەن قايىرىمدىلىق پەن ءمورالىن قۇپتاپ، ماقتاپ، سونىڭ سويىلىن سوققاندار نەبارى جەتپىس-اق ادام بولعان. بالكىم، قايىرىمدىلىق جولىنا ءمان بەرەتىندەر وتە سيرەك كەزدەسكەن.

لۋ بەكتىگىنىڭ ايكۋن پاتشاسى ناشار پاتشا ەدى. ول بەكتى الىسىمەن-اق لۋ بەكتىگىن بيلەدى، وعان باعىنباۋعا باتىلدىق ەتكەن ەشكىم بولمادى. حالىق ەجەلدەن بيلىككە باعىنىپ كەلگەن، بيلىك شىنىندا ادامداردى وڭاي باعىندىرادى. سوندىقتان كونفۋتسيي جاي بۇقارا عانا، ال ايكۋن – پاتشا بولعان.

كونفۋتسيي ايكۋننىڭ قايىرىمدىلىعى مەن مانساپتىلىعىنا قىزىققان جوق، تەك ونىڭ بيلىگىنە باعىندى. دەمەك، ەگەر ءسوز قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىق تۋرالى بولسا، كونفۋتسيي ايكۋنگە باعىنباۋى ءتيىس ەدى. ال ەگەر بيلىك كۇشى تۋرالى بولسا، ايكۋن كونفۋتسييدى بۇقارا رەتىندە وزىنە باعىندىردى.

بۇگىنگى تاڭدا وقىمىستىلار پاتشالارعا ادامداردى باعىندىرۋعا بولاتىن بيىك كۇشتى دارىپتەمەي، قايتا قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىقتى جولعا قويۋعا كۇش جۇمساسا عانا الەمدى بيلەۋگە بولادى دەپ اقىل ايتىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى پاتشانىڭ ءسوزسىز كونفۋتسييدەي بولۋىن، ال حالىقتىڭ تۇگەلدەي ونىڭ شاكىرتىندەي بولۋىن تالاپ ەتۋ. بۇل – مۇلدە جۇزەگە اسپايتىن ءىس.

اتا-انا مەيىرىمى مەن زاڭ كۇشى، جازانىڭ قاجەتتىلىگى

قازىر ءبىر وڭباعان ۇل بار دەلىك: اتا-اناسى وعان اشۋلانسا دا، ول قاتەلىگىن تۇزەتىپ، رايىنان قايتپايدى؛ كورشى-قولاڭدارى كىنالاسا دا، ۇيالىپ وزىنە كىرىپ شىقپايدى؛ مۇعالىمى تاربيە بەرسە دە، تۇزەلمەيدى.

اتا-اناسىنىڭ مەيىرىمى، كورشى-قولاڭدارىنىڭ كومەگى، مۇعالىمنىڭ تاربيەسى – وسى ءۇش جاقتىڭ ىزگى نيەتتى جاقسىلىعى ۋاقىتشا اسەر ەتكەنىمەن، شىبىن شاققان قۇرلى بولمايدى، ول تۇزەلمەيدى. اقىرى جەرگىلىكتى ۇلىق قارۋ-جاراقپەن كەلىپ، بۇل انتۇرعاندى زاڭ بويىنشا قولعا الماق بولعاندا عانا ول قورقىپ، ەسكى ادەتىن تاستاپ، قىلىعىن وزگەرتەدى.

دەمەك، اتا-انانىڭ مەيىرىمى پەرزەنتىن ويداعىداي تاربيەلەۋگە جەتكىلىكسىز. ءسوزسىز ۇكىمەت مانساپتىلارى جۇرگىزەتىن قاتاڭ زاڭعا سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى – حالىقتىڭ تابيعاتىندا مەيىرىم-شاپاعات كورگەندە ەركەلەپ، شولجاڭدايتىنىندا، ال باسا بيلەيتىن ىقپالدى بيلىككە كەز بولعاندا عانا باعىناتىنىندا.

بيىكتىگى جەتى جان كەلەتىن جامبىل دۋالى تىم بيىك بولعاندىقتان، قىل اياعى لۋجي دا وعان ورمەلەپ شىعا المايدى. ال بيىكتىگى مىڭ جان كەلەتىن قۇزار تاۋ كولبەۋ جاتقاندىقتان، قىل اياعى اقساق قوي دا قابىرعالاپ شىعىپ جايىلادى. دەمەك، دانىشپان پاتشا ارقاشان زاڭ شىعارۋعا باسا ءمان بەرىپ، جازا شارالارىن قاتاڭ قولدانادى.

ون نەشە چى كەزدەمە كەزدەسىپ قالسا، جاي ادامداردىڭ دا ونى قولىنان تاستاعىسى كەلمەيدى. ال ەكى مىڭ سارى التىن تۇرسا، قىل اياعى تۇنۋشى جى-مۋ دا قولى كۇيىپ قالامىن دەپ قورقىپ المايدى.

زيانى تيمەيدى دەپ بىلگەن كەزدە ادامدار ون نەشە كەزدەمەنى الماي تاستاۋعا قيمايدى. ال ءسوزسىز قولدى كۇيدىرىپ، زاقىمدايدى دەپ بىلگەن كەزدە ەكى مىڭ سارى التىندى دا الماي كەتەدى. دەمەك، دانىشپان پاتشا جازا شارالارىن قاتاڭ اتقارۋى ءتيىس.

وسى تۇرعىدان العاندا:

سىيلىق بەرۋدە – جاقسىسى سىيلىقتى مول بەرۋ، سىيلاۋعا تيىستىلەردى ءسوزسىز سىيلاۋ، حالىقتى ءسال ءناپسىسى اشىلاتىن ەتۋ؛
جازا بەرۋدە – ەڭ جاقسىسى اۋىر جازا بەرۋ، جازالاۋعا تيىستىلەردى ءسوزسىز جازالاۋ، حالىقتى ءسال ۇرەيلەنەتىن ەتۋ كەرەك.

زاڭدى ابدەن تۇراقتاندىرىپ، ونى بارشا جۇرتقا ۇعىندىرۋ قاجەت. سوندىقتان پاتشا سىيلىق بەرۋ جولىن ءوز ەركىنە قاراي وزگەرتە بەرمەي، جازانى دا ءوز ەركىنشە كەشىرە سالماي، تۇراقتى اتقارۋى كەرەك. سىيعا قوسا – اتاق-ابىروي بەرۋ، جازاعا قوسا – قىلمىستى ات تاعۋ كەرەك.

وسىلاي بولعاندا مىنەز-قۇلقى جاقسى ادامدار دا، مىنەز-قۇلقى جامان ادامدار دا تۇگەل قۇلشىنا ەڭبەك ەتەدى.

سىي مەن جازا شاتاسۋى،

ادىلدىك پەن ادالدىقتىڭ بۇرمالانۋى

قازىر ەڭبەك ءسىڭىردى دەپ بىرەۋلەرگە مانساپ بەرىلسە، كەرىسىنشە تاعى دا «مانساپتىلار ارسىز كەلەدى» دەپ قارالادى. ەگىنشىلىكتى ابدەن كەلىستىردى دەپ بىرەۋلەرگە سىيلىق بەرىلسە، كەرىسىنشە، «ولاردىڭ شارۋاشىلىقتى جاسامپازدىقپەن گۇلدەندىرگەنىنە نەمقۇرايلى قارايدى» دەپ سانالادى.

ۇيعارىلعان مىندەتتى قابىلداعىسى كەلمەدى دەپ بىرەۋلەردى جازالاۋ قاجەت بولسا، كەرىسىنشە، «ولار دۇنيەلىك اتاق-ابىرويعا، پايداعا قىزىقپايدى» دەپ كۇدەر ارتادى. تىيىم سالۋ جارلىعىن ءبۇلدىردى دەپ بىرەۋلەرگە قىلمىس تاعىلسا، كەرىسىنشە، «ولار ەر جۇرەك» دەپ ماداقتالادى.

ايىپتاۋ مەن ماداقتاۋ، سىيلاۋ مەن جازالاۋ وسىلايشا ءوزارا قايشىلىقتى بولىپ وتىرعاندىقتان، جارلىقتار ويراندالىپ، حالىقتى دا ونان ءارى الا-ساپىران جايلايدى.

قازىر بىرەۋدىڭ تۋعان ءىنىسىن ەكىنشى بىرەۋ سوققىلاسا، اعاسى ءسوزسىز ىنىسىنە بولىسىپ، سوققىلاعانعا قايتارما سوققى بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى «ءادىل، تۋرا ءىس» دەپ باعالانادى.

بىرەۋدىڭ دوس-جارانىن ەكىنشى بىرەۋ جابىرلەسە، مۇنى بىلگەن ادام ءوش الۋ ءۇشىن جابىرلەنۋشىنى قۋدالايدى. مۇنىڭ ءوزى «ادالدىق» دەپ ەسەپتەلەدى.

ادىلدىك، تۋرالىق، ادالدىق دەپ قارالعان مۇنداي قىلىقتار ءورشي بەرسە، پاتشانىڭ جارلىقتارىنا قايشى كەلىپ، مەملەكەتتىڭ زاڭدارى اياقاستى قالادى.

پاتشا ادىلدىك، تۋرالىق، ادالدىق قاسيەتتەرىن قادىر تۇتقانىمەن، ەل-جۇرتتىڭ تىيىم سالۋ جارلىقتارىنا قايشىلىق جاساعان قىلمىستارىن ەسكەرمەي قويادى. سونىڭ سالدارىنان ەل-جۇرت زاڭدى بۇزۋعا باتىلى جەتەتىن بولىپ ەركىنسىپ الادى.

ۇلىقتار مۇنداي ىستەردى توسۋعا امالسىز قالادى.

ەڭبەك ەتپەي دايار استى ىشكەندەر «تارتىمدى ادامدار» دەپ اتالادى. ەل قورعاۋ سوعىسىنا قاتىسىپ، ەڭبەك سىڭىرمەي-اق قۇرمەتكە بولەنگەندەر «مىنەز-قۇلىقتى ادامدار» دەپ اتالادى.

وسىنداي «تارتىمدىلىق» پەن «مىنەز-قۇلىق» ءورشي بەرسە، ەلدىڭ اسكەر كۇشى السىرەپ، ەگىس دالاسى قۇلازىپ قالادى. ەگەر پاتشا وسىنداي تاماشا مىنەز-قۇلىق پەن تارتىمدىلىقتى قۇپتاپ، كەرىسىنشە، ەلدىڭ اسكەر كۇشى السىرەپ، ەگىس دالاسىنىڭ قۇلازعانىن ەسكەرمەسە، وندا جەكە ادامدار «مىنەز-قۇلىقتى» بولعانىمەن، ەلدىڭ مۇددەسى كۇيرەيدى.

تاعىلىمشىلدار مەن سودىرلار،

زاڭعا قايشى ادامداردى ماداقتاۋ

تاعىلىمشىلدار ءىلىمىن جاقتاۋشىلار ەرتە زاماننان قالعان قۇجاتتار مەن ەرەجەلەردى پايدالانۋ ارقىلى زاڭ-تىزىمدەردى بىلىقتىرۋدا. ال سودىرلار قارۋلى كۇش جۇمساۋ ارقىلى تىيىم سالۋ جارلىعىنا قايشىلىق جاساۋدا. پاتشا بولسا وسى ەكى ءتۇرلى ادامنىڭ ەكەۋىن دە قادىر-قۇرمەت تۇتىپ وتىر. پالە-قازانىڭ تۋۋىنىڭ سەبەبى – مىنە، وسىندا.

زاڭعا قايشىلىق جاساعاندار قىلمىسىنا قاراي جازالانۋى ءتيىس بولسا دا، تولىپ جاتقان مىرزالار ەرتەدەگى قۇجاتتار مەن ەرەجەلەردى سىلتاۋ ەتىپ، مانساپ تابۋدا. تىيىم سالۋ جارلىعىنا قايشىلىق جاساعاندار جازالانۋعا ءتيىس بولسا دا، تولىپ جاتقان سودىرلار وزدەرىنىڭ قانپەزەرلىگىنە سۇيەنىپ باعىلۋدا.

دەمەك، زاڭ بويىنشا ايىپتالۋعا ءتيىستى ادامداردى پاتشانىڭ ءوزى قىزمەتكە تاعايىنداپ وتىر؛ ۇلىقتار جازاعا تارتۋى ءتيىس ادامداردى جوعارعى بيلىك ءوز جاعىنا شىعارىپ وتىر.

وسى ءتورت ءتۇرلى جاعداي ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى، بىراق دۇرىس-بۇرىستى انىقتايتىن ولشەم جوق. وسىلاي بولا بەرسە، ءبىر ەمەس، ون پاتشا دا الەمدى جونگە سالا المايدى.

سوندىقتان قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىقتى جولعا قوياتىندار ماداقتالماۋى ءتيىس. ولار ماداقتالسا، ەگىنشىلىك پەن اسكەري ىسكە كەسىرىن تيگىزەدى. ەرتەدەن قالعان قۇجاتتار مەن ەرەجەلەردى جاتتاپ العان ادامدار دا قىزمەتكە تاعايىندالماۋى شارت. ولار تاعايىندالسا، زاڭ-تىزىمدەردى بىلىقتىرادى.

چۋ بەكتىگىندە ءبىر تۋراشىل، ادىلەتتى ادام بولىپتى. ونىڭ اكەسى بىرەۋدىڭ قويىن ۇرلاعان ەكەن. ول ۇلىقتارعا بارىپ، اكەسىن اشكەرەلەپتى.

سوندا ءۋازىر:
– مۇنى ولتىرىڭدەر، – دەپتى.

ونى ولتىرگەن سەبەبى: «بۇل ادام تۋراشىل بولعانىمەن، اكەسىنە راقىمسىزدىق ىستەدى»، – دەگەن ەكەن. ءسويتىپ ءولىم جازاسىنا ۇكىم ەتىپتى. دەمەك، پاتشانىڭ تۋراشىل بۇقاراسى اكەسىنىڭ وپاسىز ۇلى بولىپ شىقتى.

تاعى ءبىر بەكتىكتە ءبىر ادام پاتشاعا ىلەسىپ سوعىسقا بارىپتى. ءۇش شايقاستىڭ ۇشەۋىندە دە جەڭىلىپ شەگىنىپتى. كونفۋتسيي سەبەبىن سۇراعاندا، ول:

– ۇيىمدە ولمەلى كارى اكەم بار. مەن ءولىپ كەتسەم، ونى باعاتىن جان قالمايدى، – دەپتى.

كونفۋتسيي ونى «اكەسىنە وپالى ۇل» دەپ ساناپ، مانساپ بەرۋدى ۇسىنعان ەكەن.

دەمەك، اكەسىنە وپالى ۇل – پاتشانىڭ وپاسىز بۇقاراسى بولىپ شىقتى. ال اكەسىن اشكەرەلەگەن ادامدى ءۋازىر ولىمگە ۇكىم ەتتى. سودان باستاپ چۋ بەكتىگىندە قىلمىسكەردى جوعارىعا حابارلايتىن ەشكىم قالمادى. كونفۋتسيي سوعىستان قاشقان قاشقىندى ماداقتادى. سودان باستاپ لۋ بەكتىگىنىڭ ادامدارى سوعىستا وڭاي تىزە بۇگىپ، قاشقاقتايتىن بولدى.

جوعارىدا – پاتشا، تومەندە – بۇقارا. مۇددەلەرى مىنە وسىلاي ۇيلەسپەيدى. پاتشا ءارى وسىنداي ەكى ءتۇرلى ادامنىڭ ىسىنە شابىت بەرىپ، ءارى ەلگە باقىت تىلەمەك بولسا، بۇدان تيتتەي دە ءۇمىت كۇتۋگە بولمايدى.

ەلدى بىلىقتىراتىن قايشىلىقتار

ەرتە زاماندا ساڭ جي دەگەن ادام جازۋ ويلاپ تاپقاندا، ءوز باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋ دەگەن ويدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءبىر شەڭبەر سىزىپ، ونى «جەكەلىك (私)» دەپ اتاعان. جەكەلىكتىڭ قارسىسىن «جالپىلىق (公)» دەپ اتاعان. ساڭ جي جالپىلىق پەن جەكەلىكتىڭ ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكەنىن وسىلاي تۇسىندىرگەن.

بۇگىنگى تاڭدا جالپىلىق پەن جەكەلىك مۇددە ءبىر دەپ سانايتىندار وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەمەگەندىكتەن اعات كەتىپ وتىر.

ءوز باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن بولۋ ءۇشىن قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىققا ۇمتىلۋدان، ەرتەدەن قالعان قۇجاتتار مەن ەرەجەلەردى جاتتاپ الۋدان ارتىق جول جوق. قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىققا ۇمتىلۋ ايتىلعان جەردەن شىقسا، پاتشانىڭ سەنىمىنە بولەنۋگە بولادى. سەنىمگە بولەنگەن سوڭ مانساپ تابۋعا بولادى.

قۇجاتتار مەن ەرەجەلەردى ۇيرەنگەندەر پاتشانىڭ «دانا ۇستازى» اتانادى. دانا ۇستاز اتانعان سوڭ بەت-بەدەل، اتاق-ابىروي وزىنەن-ءوزى قويىلا بەرەدى.

بۇل – جەكە ادامدار ءۇشىن ەڭ تاماشا ءىس. ەڭبەگى سىڭبەي-اق مانساپقا جەتەدى، شىنايى شەن-مارتەبە الماي-اق اتاق-ابىرويعا بولەنەدى.

وسىنداي ساياسي جاعداي قالىپتاسسا، ەل ءسوزسىز بىلىعادى. پاتشاعا قاۋىپ-قاتەر تونەدى.

دەمەك، ءبىر-بىرىنە سىيمايتىن ىستەردى قاتار جولعا قويۋعا بولمايدى:

ءبىر جاقتان – جاۋدى جويىپ ەڭبەك سىڭىرگەندەردى سىيلاۋ،
ءبىر جاقتان – قايىرىمدىلىق ارەكەتتەرىن قادىرلەۋ؛
ءبىر جاقتان – قامالعا شابۋىلداعانداردى ماراپاتتاۋ،
ءبىر جاقتان – بارشاعا سۇيىسپەنشىلىك جايلى سوزدەردى دارىپتەۋ؛
ءبىر جاقتان – ساۋىت پەن قارۋ دايارلاپ سوعىسقا دايىندالۋ،
ءبىر جاقتان – ءساندى كيىم كيىپ، اسەم بەلبەۋ بۋىنىپ، عۇلامالارشا جاسانۋ؛
ءبىر جاقتان – ەلدى باي ەتۋ ءۇشىن ديقانشىلىققا سۇيەنۋ،
ءبىر جاقتان – زاڭدى بۇزاتىن وقىمىستىلارعا سۇيەنۋ.

وسى قايشىلىقتاردىڭ كەسىرىنەن ەلدى تىنىشتاندىرۋ دا، كۇشەيتۋ دە، كوركەيتۋ دە مۇمكىن بولمايدى.

ەل ىرگەسى تىنىش كەزدە تاعىلىمشىلدار مەن سودىرلاردى باعۋ، ال قيىنشىلىق تۋعاندا قارۋلى اسكەرگە سۇيەنۋ – قيسىنسىز ءىس. ەلدەن جاقسىلىق كورگەندەر كوبىنە ەس قاتپايدى، قايتا ەلدەن پايدا تاپپاعاندار عانا جانىن سالىپ ەڭبەك ەتەدى.

سوندىقتان ءتۇرلى ەڭبەكتەرمەن شۇعىلداناتىندار ءوز ىسىنە ۇقىپسىز، قاڭعىباس سودىرلار مەن بوس وقىمىستىلار كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى. ەلدى بىلىق جايلاۋىنىڭ سەبەبى – مىنە وسىندا.

الدامشىلىق پەن بوس سوزگە قۇمارلىق

جۇرت اقىلدىلىق دەپ – ادالدىق پەن شىنشىلدىقتى ايتادى. ەل زەردەلىلىك دەپ – تەرەڭ ماعىنالى تىلسىم سوزدەردى ايتادى. بىراق تەرەڭ ماعىنالى تىلسىم سوزدەردى ءتىپتى ەڭ زەرەك دەگەن ادامداردىڭ ءوزى وڭايلىقپەن تۇسىنە بەرمەيدى.

قازىر حالىق بويسۇنۋعا ءتيىس زاڭ-جارلىقتار ءدال سونداي تۇسىنىكسىز، كۇردەلى سوزدەرمەن جازىلعاندىقتان، قاراپايىم جۇرت مۇلدە تۇسىنبەي، امالسىز قالادى.

قايىرشى كەبەك پەن قاۋىزعا اۋىزى ارەڭ جەتىپ وتىرسا، ماي-بالاپان مەن ءسۇر جامباستى دامەتپەيدى. جارىم جەيدەگە ءيىنى جەتپەي وتىرعان ادام ۇلدە-بۇلدەنى قاجەت ەتپەيدى.

ءدال وسى سياقتى، ەل باسقارۋدا كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتتەر ورىندالماي تۇرىپ، بوس اۋرەشىلىك ىستەرگە كىرىسۋ – كەرەكسىز ءىس.

قازىر ەل باسقارۋ ءۇشىن قولدانىلىپ وتىرعان شارالاردا جۇرت اراسىندا ادەتكە اينالعان، قاراپايىم ادامدار تەرىس تۇسىنەتىن ەرەجەلەر قولدانىلىپ وتىر. ال شىن مانىندە، بۇلاردىڭ ورنىنا ناقتى ءارى قاراپايىم زاڭدار قاجەت.

ەندەشە تەرەڭ ماعىنالى تىلسىم سوزدەرگە حالىقتىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق.

ادالدىق پەن شىنشىلدىققا ءمان بەرەتىن ادامدار الدامايتىنداردى قۇرمەتتەيدى. ال الدامايتىنداردى قۇرمەتتەگەندەر وزدەرى دە الدانىپ قالادى.

جاي حالىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ءبىر-بىرىنە پايدا جەتكىزەتىن بايلىق تا جوق، ءبىر-بىرىنە قورقىنىش تۋعىزاتىن قۇقىق تا جوق. سوندىقتان ولار تەك سەنىمدى ادامداردى ىزدەيدى.

ال پاتشا بولسا، بارلىق ادامدى تىزگىندەي الاتىن مىقتى ورىندا وتىر. ەلدىڭ بۇكىل بايلىعىن يەمدەنىپ، سىيلىق بەرۋ مەن جازا قولدانۋ سياقتى ۇلكەن قۇقىققا سۇيەنە وتىرىپ، ءوزى قالاسا ءبارىن بىردەي تىنىشتاندىرا الادى.

سوندىقتان تيان چان، زىحان سياقتى قانپەزەر، اككى ۋازىرلەردىڭ ءوزى ادامشىلىق جاساۋعا باتپايدى. ەندەشە «شىنشىل ادامدارعا» قاراپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق.

قازىر ادال، شىنشىل ادامدار ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ال ەل ىشىندە قىزمەت كۇتۋشى ورىندار جۇزدەپ سانالادى. ەگەر ادال ادامداردى ءسوزسىز پايدالانۋ كەرەك بولسا، قىزمەت بولىسۋگە ادامدار جەتىسپەي قالادى. وندا مەملەكەت ءىسىن ويداعىداي جۇرگىزەتىندەر ازايىپ، كەرىسىنشە، ونى بۇلدىرەتىندەر كوبەيىپ كەتەدى.

دانا پاتشا ەل باسقارۋدا قايداعى جوق «اقىلدى ادامدارعا» جالبارىنبايدى. ەلدى زاڭ ارقىلى عانا باسقارادى. «شىنشىل ادامدارعا» قۇشتارلانبايدى، قايتا تەكسەرۋ مەن باقىلاۋ ادىستەرىن بەرىك ۇستايدى. وسىلاي بولعاندا عانا زاڭ اياقاستى ەتىلمەيدى، مانساپتىلار دا الداپ-ارباۋعا باتىلى بارمايدى.

پاتشالاردىڭ قۇرعاق سوزگە سەنۋى، شەشەندىككە اۋەستىك، اسكەردىڭ السىرەۋى مەن ەگىننىڭ توقىراۋى

قازىرگى پاتشالار ايتىلىپ جاتقان سوزدەردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا قارامايدى، قايتا سول سوزدەردىڭ جىلپىس ءارى قۇبىلمالى ايتىلۋىن ۇناتادى. ادامداردى ىستەتۋدە ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ءونىمدى ناتيجەسىنە ەمەس، قۇرعاق اتاق-داڭقىنا جىعىلادى.

وسىنىڭ سالدارىنان الەمدەگى ادامدار شىندىققا جاناساتىن ءسوز ايتۋعا قۇلىقسىز بولىپ، كەرىسىنشە بارىنشا كوپىرمە، تىلسىم سوزدەرگە اۋەستەنىپ الدى. سوندىقتان وردالاردا دا، حالىق اراسىندا دا – وتكەن پاتشالاردى ماداقتاپ، قايىرىمدىلىق پەن مانساپتىلىقتى ءسوز ەتەتىن ادامدار تولىپ ءجۇر. بىراق ساياسي جاعداي ءبارىبىر الا-ساپىراننان قۇتىلا الماي وتىر.

ءوز باسىن ۇلگى ەتىپ، ءىس باسقارعاندار مارتەبەلى ەكەنىن كورسەتۋگە تىرىسادى، بىراق ناقتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىنە قارامايدى. سوندا پاراساتتى ادامدار دا شەن-شەكپەن مەن كۇتىم قاراجاتىنا كوڭىل اۋدارماي، ورمان-توعايعا كەتىپ جاسىرىنۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىدان ەلدىڭ اسكەري كۇشى السىرەيدى.

اسكەري كۇشتىڭ السىرەپ، ساياساتتىڭ بىلىققا باتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
ەلدى بىلىقتىراتىن شارالاردى جۇرتتىڭ ءوزى قۇپتاپ، پاتشانىڭ قادىرلەپ وتىرعانىندا.

قازىر ەل ىشىندە تۇتاس ەل باسقارۋ ماسەلەسىن اۋىزشا ايتۋشىلار كوپ. وتباسىلاردا شاڭ يان مەن گۋان چجۋنداردىڭ زاڭ-ەرەجەلەرى ساقتالۋدا. بىراق ەل بارعان سايىن كەدەيلەنىپ بارادى. بۇعان سەبەپ – اۋىزىمەن وراق وراتىندار كوبەيىپ، قولىنا قۇرال الىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىندار ازايىپ كەتكەندىگى.

ەل ىشىندە جۇرت تەگىس اسكەري ىستەر جونىندە اڭگىمەلەيدى. وتباسىلاردا سۋن-ۋ ۋ-ۋچىلەردىڭ اسكەري كىتاپتارى ساقتاۋلى. بىراق ەلدىڭ اسكەري كۇشى بارعان سايىن السىرەۋدە. بۇعان سەبەپ – سوعىس تۋرالى كوپىرمە ءسوز ايتۋشىلار كوبەيىپ، ساۋىت كيىپ، قارۋ اسىنىپ، شەپكە شىعاتىندار ازايىپ بارا جاتۋى.

دەمەك، دانا پاتشا كوپىرمە سوزدەرگە قۇلاق اسپاي، حالىقتى ەگىنشىلىك پەن اسكەري ىسكە تارتۋى ءتيىس. ەڭبەك سىڭىرگەندەرگە زاتتاي سىيلىق بەرىپ، بوس سوزگە جانە قۇرعاق شەشەندىككە باتىل تىيىم سالۋى قاجەت. سوندا حالىق بار كۇشىن سارقا جۇمساپ، پاتشا ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن بولادى.

ەگىنشىلىك – ەڭ ماشاقاتتى ءىس. بىراق حالىق: «ەگىن ەگۋ مولشىلىققا جەتكىزەدى»، – دەپ ءدان ريزا بولىپ شۇعىلدانادى. سوعىس – قاۋىپتى ءىس. بىراق حالىق: «سوعىس داڭق پەن ابىروي اكەلەدى»، – دەپ قۇلشىنا قاتىسادى.

قازىر ءبىلىم سوڭىنا ءتۇسىپ، بوس شەشەندىككە سالىنعاندار – مولشىلىققا، ابىرويعا باسقا جولمەن جەتىپ وتىر. ەگىن ەكپەي-اق مولشىلىققا، سوعىسقا قاتىسپاي-اق داڭققا كەنەلۋ مۇمكىن بولعان سوڭ، وعان كىم قىزىقپايدى؟!

سوندىقتان ءجۇز ادامنىڭ توقسان توعىزى وي ەڭبەگىنە اۋەستەنىپ، بىرەۋى عانا دەنە ەڭبەگىنە ۇمتىلادى. وي ەڭبەگىنە اۋەس بولعاندار كوبەيگەن سايىن – زاڭ-تىزىمدەر بىلىعادى. دەنە ەڭبەگىنە قۇمارتقاندار ازايعان سايىن – ەلدى كەدەيلىك پەن السىزدىك جايلايدى.

قوعامنىڭ بىلىعۋىنىڭ سەبەبى – مىنە، وسىندا.

ەڭبەك پەن سوعىستى نەگىزگى ەتۋ،

ەلدىڭ قۋاتى مەن بايلىعى

سوندىقتان دانا پاتشا ەل باسقارۋدا قامىس تاقتايلارعا جازىپ قويىلعان كونە قۇجاتتار مەن ەرەجەلەرگە سۇيەنبەيدى. قايتا زاڭدى باستى وقۋلىق ەتەدى. بۇرىنعى وتكەن پاتشالاردىڭ ۋاعىزدارىن پايدالانبايدى، قايتا مانساپتىلاردى ۇستاز تۇتادى.

قاڭعىباس سودىرلار مەن قانپەزەر تەكتەس سۇمپايىلاردى پايدالانبايدى، قايتا شەپكە كىرىپ جاۋدى قىراتىن ەرلەرگە سۇيەنەدى. وسىلاي بولعاندا، ءسوز ۇقپاققا، تىلمارلىققا اۋەستەنگەندەر تۇگەل زاڭعا مويىنسۇنىپ، ەڭبەكپەن شۇعىلدانادى. ال كۇش-قۋاتى بارلار تۇگەلدەي جاۋدى جويۋعا اتتانادى.

سوندا ەل ىرگەسى تىنىش كەزدە – قازىنا مەن بايلىق مول بولادى. توسىن وقيعا تۋعان كەزدە – اسكەر كوپ، كۇش مىعىم بولادى. پاتشانىڭ سالتانات قۇرۋىنىڭ كاپيتالى مىنە، وسى.

پاتشانىڭ سالتانات كاپيتالى جينالعان سوڭ، جاۋ ەلدىڭ السىزدىگىن پايدالانىپ، بۇرىنعى دانىشپان، كۇشتى پاتشالاردىڭ بارىنەن اسىپ تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل شارانى ءسوزسىز قولدانباي بولمايدى.

قازىر ولاي بولماي وتىر. تاعىلىمشىلدار مەن قاڭعىباس سودىرلار ەل ىشىندە زاڭ تارتىپكە قايشىلىق جاساۋدا، مۇنىسىن ەرلىك دەپ كورسەتۋگە تىرىسۋدا. سىرتقى ىستەر شابارماندارى ەل سىرتىندا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋگە ۇمتىلۋدا. ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايى وسىلاي ناشارلاپ تۇرعاندا، كۇشتى جاۋعا توتەپ بەرمەك بولۋ – قاتەرلى ءىس ەمەس پە؟

الدىلەرگە قوسىلۋ مەن السىزدەرمەن بىرىگۋدىڭ زيانى

سىرتقى ىستەر جونىندە تالقى جۇرگىزىپ وتىرعان مانساپتىلاردىڭ كوبى ەكىگە بولىنەدى: السىزدەرمەن بىرلەسۋ توبىنا جانە الدىلەرگە قوسىلۋ توبىنا. كەيبىرى كەگى ءۇشىن ەلدىڭ كۇشىن پايدالانىپ، ءوش الماق بولادى.

السىزدەرمەن بىرلەسۋ دەگەنىمىز – بىرنەشە ۇساق ەلدەرمەن وداقتاسىپ، ءبىر بەلدى ەلگە شابۋىل جاساۋ.
الدىلەرگە قوسىلۋ دەگەنىمىز – ءبىر كۇشتى ەلگە باعىنىپ، ءالسىز ەلدەرگە ۇستەمدىك جۇرگىزۋ.

بۇلاردىڭ ەكەۋى دە مەملەكەتتى ساقتاۋدىڭ دۇرىس جولى ەمەس.

قازىر الدىلەرگە قوسىلۋدى دارىپتەۋشىلەر: «ءىرى ەلگە باعىنباساق، بەلدى جاۋعا تاپ بولىپ، ويران بولامىز»، – دەيدى.
ال شىن مانىندە، ءىرى ەلگە باعىنىشتى بولۋ دەگەنىمىز – ءوز كارتاڭ مەن ءمور-تاڭباڭدى قولىڭمەن ۇسىنىپ بەرۋ. كارتاڭدى بەرسەڭ – جەرىڭنەن، تاڭباڭدى بەرسەڭ – اتاق-ابىرويىڭنان ايىرىلدىڭ دەگەن ءسوز. مەملەكەت السىرەيدى، ساياسات بىلىعادى.

السىزدەرمەن بىرلەسۋدى دارىپتەۋشىلەر: «ۇساق ەلدەرگە كومەكتەسىپ، ءىرى ەلگە شابۋىل جاساساق، دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ سەنىمىنە بولەنەمىز. سەنىمگە بولەنبەسەك، ءوزىمىز قاۋىپكە تاپ بولامىز»، – دەيدى.

ال شىن مانىندە، ءالسىز ەلدەرگە سۇيەنۋ – سەنىم ەمەس، سور. ءىرى ەلمەن قارسىلاسقاندا، سوعىسقا تۋرا كەلەدى. سوعىستا جەڭىلسەڭ – قىرىلۋ، قاشساڭ – قامال مەن بەكىنىسىڭدى بۇزىپ، جاۋ باسىپ الادى.

ءسويتىپ، الدىگە جالباقتاۋ دا، السىزگە ارقا سۇيەۋ دە پايدا اكەلمەيدى. ەكەۋىنەن دە ەل جەرىنەن ايىرىلادى، اسكەرى كۇيرەيدى.

وسى سەبەپتى الدىلەرگە قوسىلعاندار سىرتقى كۇشكە سۇيەنىپ، ىشتە مانساپ پەن ولجاعا كەنەلەدى. السىزدەرمەن بىرىككەندەر ىشكى كۇشتى پايدالانىپ، سىرتتا پايدا تابادى. بىراق بۇدان ەلگە ەشقانداي پايدا جوق. كەرىسىنشە، پاتشانىڭ ابىرويى تومەندەپ، مانساپتىلاردىڭ اتاعى وسەدى. ەلدىڭ جەرى كەمىپ، مانساپتىلاردىڭ بايلىعى كوبەيەدى.

ەگەر ءىس ءساتتى بولسا، ولار ۇستاپ قالعان بيلىگىنە سۇيەنىپ، ۇزاق ۋاقىتقا ورنىعادى. ال ءساتسىز بولسا، قىزمەتتەن كەتىپ، بۇرىنعى جيناعان بايلىعىنا سۇيەنىپ، الاڭسىز ءومىرىن جالعاستىرا بەرەدى.

پاتشا ولاردىڭ سوزىنە سەنىپ، ءىس ءالى ءساتتى بولماي تۇرىپ-اق ولارعا مانساپ، اتاق، بايلىق بەرسە، ال ءىس ءساتسىز شىققان سوڭ دا جازالاماسا، وندا اركىم-اق قۇرعاق سوزبەن پاتشاعا جاعۋدى ارماندايدى.

دەمەك، ەلدىڭ كۇيرەۋى مەن پاتشانىڭ قۇلاۋى – وسىنداي ءسوزۋارلاردىڭ بوس اقىلىنا سەنۋدەن.

ىشكى ساياساتتى تۇزەمەي،

سىرتقى وداققا سەنۋدىڭ قاۋىپتىلىگى

حالىق اۋزىندا: «ءبيشى – كيىمىمەن ءساندى، ساۋدا – اقشامەن ءماندى» دەگەن ءتامسىل بار. مۇنىڭ ءمانىسى – زاتتىق جاعداي قانشالىق جاقسى بولسا، ءىس تە سونشالىق وڭاي جۇزەگە اسادى.

سوندىقتان ىشكى جاقتان تىنىش، سىرتقى جاقتان قۋاتتى بولعان ەل ارقانداي جوسپاردى وڭاي ىسكە اسىرادى. ال ىشكى-سىرتقى جاعدايى بىلىققان ەلدە ەشقانداي جوسپار جۇزەگە اسپايدى.

مىسالى، چين بەكتىگى ىستەتكەن ادامدار ون ءتۇرلى جوسپار قۇرىپ، سونىڭ توعىزىنا دەرلىك جەتكەن. بۇل – ءچيننىڭ ادامدارى زەرەك بولعاندىقتان ەمەس، قايتا ولاردىڭ ەلى تىنىش ءارى قۋاتتى بولعاندىقتان.

يان بەكتىگى ىستەتكەن ادامدار ءبىر جوسپار قۇرسا دا، ونى ورىنداۋى قيىن بولعان. بۇل – ولاردىڭ توپاس بولعانىنان ەمەس، قايتا ەلدىڭ ىشكى احۋالى بىلىققاندىقتان.

سوندىقتان دجوۋ بەكتىگى چيننەن ىرگەسىن اۋلاق سالىپ، السىزدەرمەن بىرلەسۋگە سۇيەندى. بىراق ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق ونى باسقالار جۇتىپ قويدى. ۋىي بەكتىگى دە باسقا ءبىر ۋىيدان ىرگەسىن ءبولىپ، الدىلەرگە قوسىلدى. بىراق جارتى جىل ىشىندە-اق قۇرىپ ءبىتتى.

مۇنىڭ ءوزى السىزدەرمەن بىرلەسۋدىڭ دجوۋدى قۇرتقانىن، الدىلەرگە قوسىلۋدىڭ ۋىيدى جويعانىن كورسەتەدى.

ەگەر دجوۋ مەن ۋىي السىزدەرمەن بىرىگۋ مەن الدىلەرگە قوسىلۋدى كەيىنگە قالدىرىپ، اۋەلى ىشكى ساياساتتارىن رەتتەپ، زاڭ-جارلىقتارىن جەتىلدىرىپ، سىي مەن جازانى باتىل قولدانعان بولسا، بارلىق كۇشىن ەگىنشىلىك پەن ءوندىرىستى دامىتۋعا جۇمساپ، بايلىق قورىن مولىقتىرعان بولسا، حالىقتى جان اياماي قامال مەن بەكىنىستى قورعاۋعا ىنتالاندىرعان بولسا، وندا باسقالار ولارعا شابۋىل جاساعان كۇننىڭ وزىندە پايدا تاپپاس ەدى.

جاۋ دا زور شىعىنعا ۇشىرار ەدى. مىڭداعان اربالى اسكەرگە يە كۇشتى مەملەكەتتەر دە ولاردىڭ بەكىنىستەرىنە شابۋىل جاساۋعا باتپايتىن ەدى.

دەمەك، ەلدى جويىلۋدان امان ساقتايتىن شارا – وسى. بىراق ول قولدانىلماي، كەرىسىنشە ەلدى كۇيرەتەتىن جولدار تاڭدالدى. بۇل – بيلەۋشىلەردىڭ اعاتتىعى.

ەل ىشكى ساياساتتان جۇرداي بولىپ، سىرتقى ساياساتتا دا بىلىقسا، وندا قۇلاۋدان قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس.

حالىق ارقاشان اماندىعى مەن پايداسىن ويلايدى. قازىر ولاردى سوعىسقا ايداپ سالساڭ، العا ۇمتىلسا – جاۋ قىرىپ سالادى، ارتقا شەگىنسە – اسكەري زاڭ بويىنشا جازالانادى. بۇل – وتە قاۋىپتى.

ءوز ءۇي ءىشىن تاستاپ، سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىن تارتسا، وتباسى كەدەيلەنەدى. جوقشىلىققا، قاتەرگە تاپ بولعان حالىق سوعىستان قاشۋدى ويلاستىرادى.

سوندىقتان ولار اسكەري مىندەتتەن قۇتىلۋ ءۇشىن اقسۇيەكتەردىڭ جەكە جۇمىستارىن ىستەپ، مانساپتىلارعا پارا بەرىپ، ءوتىنىش جاسايدى. ءسويتىپ اسكەري بورىشتان جالتارادى. حالىق اماندىق تاباتىن، پايدا كەلەتىن جەرگە قالاي ۇمتىلماسىن؟!

سوندا كوپشىلىك ءۇشىن كۇش جۇمسايتىندار ازايىپ، اقسۇيەكتەردىڭ جەكە باسىنا جۇمىس ىستەيتىندەر كوبەيىپ بارادى.

بەس ءتۇرلى «قۇرت» تۋرالى قورىتىندى

دانىشپان پاتشا ەلدىڭ ساياساتىن باسقارعاندا حالىقتى ساۋداگەرلىك پەن قولونەردەن بارىنشا الىستاتىپ، ديقانشىلىقپەن شۇعىلدانۋعا مىندەتتەۋى كەرەك. ول ءۇشىن ساۋداگەرلەردى، قولونەرشىلەردى جانە بوس قاڭعىباستاردى مۇمكىندىگىنشە ازايتىپ، ولاردىڭ قوعامدىق ورنىن تومەندەتۋى ءتيىس.

بىراق بۇگىنگى قوعامدا پاتشالاردىڭ جاقىندارى ارقىلى جەكە باستىق ىستەرىن ءبىر جايلى ەتۋ ادەتكە اينالدى. وسىدان مانساپ پەن شەندى اقشاعا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. ساۋداگەرلەردىڭ ورنى تومەندەمەدى. كەرىسىنشە، جالداپ ساۋداگەرلەردىڭ بايلىعى ديقاندىكىنەن ارتىپ، قوعامداعى ورنى جوعارىلادى.

سوندىقتان ادال ءىس ىستەيتىن، تۋراشىل ادامدار ازايدى. بايلىققا قۇنىعىپ، تەك سونىڭ سوڭىنان تۇسەتىندەر كوبەيدى.

وسىلايشا ەلدى بىلىقتىراتىن مىناداي بەس ءتۇرلى ادام قالىپتاستى:

تاعىلىمشىل وقىمىستىلار – وتكەن پاتشالاردىڭ جول-جوسىنىن كولدەنەڭ تارتىپ، قازىرگى زاڭدى بۇزۋشىلار.
سىرتقى ىستەر شەشەندەرى – بوس سوزبەن ادەمىلەپ، شىندىقتى بۇركەمەلەۋشىلەر.
قاڭعىباس سودىرلار – سىبايلاستارىن جيناپ، اپەرباقاندىقپەن اتاق الۋشىلار.
اسكەري مىندەتتەن جالتارعاندار – پارا بەرىپ، باي-ماناپتاردىڭ قولتىعىنا كىرىپ قۇتىلاتىندار.
ساۋداگەرلەر مەن قولونەرشىلەر – ساپاسىز بۇيىمدى قىمباتقا ساتىپ، ديحانداردى قاناۋشىلار.

مىنە، وسى بەس ءتۇرلى ادام – ەلدى جەگىدەي جەيتىن قۇرت.

پاتشا ەگەر وسىنداي قۇرتتاردى جوعالتپاسا، اشىق ءارى تۋراشىل ادامداردى باۋلىپ وسىرمەسە، وندا مەملەكەت كۇيرەپ، كەيبىر جۇرت پەن اۋلەت قۇريتىنىنا تاڭدانۋعا بولمايدى.

«بەس قۇرت» تۋرالى تۇسىنىك

حان ءفيدىڭ «بەس قۇرت» ەڭبەگى – ونىڭ تاريحقا كوزقاراسى مەن ساياسي يدەياسىنا وكىلدىك ەتەتىن باستى شىعارماسى. «بەس قۇرت» دەپ ول زامانداعى مىناداي بەس توپتى اتاعان: عۇلامالار (تاعىلىمشىلدار)، سوزۇعار تاقۋالار، قانجار اسىنعان سودىرلار، اسكەري مىندەتتەن جالتارۋشىلار جانە ساۋداگەرلەر مەن قولونەرشىلەر. حان في ولاردىڭ ەگىنشىلىك پەن اسكەري ىسكە پايداسى جوق، قوعام ءۇشىن زياندى قۇرت ءتارىزدى دەپ ساناعان.

حان في تاعىلىمشىلداردى قاتتى سىنعا الدى. ول تاريح دامىپ وتىرادى، سوندىقتان ەل باسقارۋ ادىستەرى دە زامانعا ساي وزگەرۋى ءتيىس دەدى. «ەرتەدەگى زاڭعا سىلتەمە جاساپ، قاتىپ قالعان قاعيدالارعا جابىسپاۋ كەرەك» دەپ ناسيحاتتاپ، كونفۋتسييشىلەردىڭ وتكەن پاتشالاردى ۇلگى تۇتىپ، قازىرگىگە نەمقۇرايدى قاراعانىن ايىپتادى.

تاعىلىمشىلداردىڭ «قايىرىمدىلىق، مانساپتىلىق» ۇستانىمدارىن ول قوعامعا قاجەتسىز دەپ ءبىلدى. ونىڭ ورنىنا «زاڭ ارقىلى باسقارۋدى» دارىپتەدى. وسى ارقىلى جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان لەگيستىك اعىمنىڭ (ديدجۋ تابىنىڭ) مۇددەسىن قورعادى.

حان في ادامنىڭ تاعدىرعا ەمەس، ءوز ەڭبەگىنە سۇيەنۋى ءتيىس ەكەنىن كورسەتتى. ول حالىقتى ەگىنشىلىك پەن اسكەري ىسكە جۇمىلدىرىپ، ەڭبەك ارقىلى بايلىق پەن داڭققا جەتۋدى دارىپتەدى. ساۋدا-ساتتىققا شەكتەۋ قويىپ، ەلدى كۇشەيتۋدىڭ باستى جولى – ديحاندارعا سۇيەنۋ دەپ سانادى.

حان ءفيدىڭ ماقساتى – مەملەكەتتى باي، اسكەري تۇرعىدان قۋاتتى ەتىپ، قىتايدى ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتكە اينالدىرۋ بولدى. دەگەنمەن ونىڭ تاريحتى تۇسىندىرۋىندە شەكتەۋ بار ەدى: ول قوعام دامۋىن جەكە اۋليە-دانالاردىڭ ەڭبەگىنە تەلىپ، قايشىلىقتىڭ ءتۇپ-توركىنىن حالىق سانى مەن ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ جەتىسپەۋىنەن عانا ىزدەدى.

سوڭى.

اۋدارىپ، رەتتەپ ۇسىنعان قاجەت انداس.

«Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

 

 

1.5 2 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 28
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz