Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Qytaitanu negizideri

admin
2025/09/12
Eltaný
0
Қытайтану негізідері

ÁLQISSA

Búgingi Qytai – álemniń ekinshi ekonomikasy, óndiris pen tehnologiyanyń aldyńǵy shebinde túrǵan memleket. Degenmen ony tek qazirgi ekonomikalyq jetistigi arqyly baǵalau ústirt kózqaras bolmaq. Qytaidyń bolmysyn, sayasi  ústanymyn, últtyq minez-qúlqyn tanu úshin eń aldymen onyń myńjyldyq tarihyna úńilu qajet.

Qytai órkenieti birneshe myń jylǵa sozylǵan úzdiksiz dástúrimen erekshelenedi. Bilik júrgizu júiesi, zań men tártipti túsinu, qoǵamdy úiymdastyru tásilderi Konfutsii, Lao tszy, Han Fi siyaqty oishyldardyń eńbekterinen bastau alady. Búgingi ortalyqtanǵan sayasi júie de – sol sabaqtastyqtyń jańa túri.

Den Syaopin dáuirinde bastalǵan ekonomikalyq reformalar syrttai múlde jańa qúbylys bolyp kóringenimen, túbinde Qytaidyń dástúrli pragmatikalyq oilau júiesiniń jalǵasy bolyp shyqty. Búrynǵy zamanda da eldi kúsheitudiń negizgi joly auyl sharuashylyǵy men áskeri isti damytu dep tanylǵan. Qazirgi óndiris pen saudadaǵy qarqyn da osy úlginiń zamanaui kórinisi.

Búgingi Qytaidyń syrtqy sayasatyn túsinu úshin – Jungo tújyrymdamasyn bilu kerek. Ishki ideologiyalyq negizin tanu úshin – Konfutsiilik, Legizm jáne Maosizm ilimderinen habardar bolu shart. Ekonomikalyq reformalardy túsinu úshin – eldiń «tártip pen túraqtylyqty» aldyńǵy orynǵa qoiǵan tarihi tájiribesin eskeru qajet.

Qytaitanu – tek ekonomikalyq kórsetkishterdi zertteu emes. Ol eń aldymen tarihi sana men sayasi dástúrdi túsinu. Ekonomika ózgerui múmkin, biraq Qytaidyń ózindik jolyn aiqyndaityn basty kúsh – onyń tarihy. Sondyqtan Qytaidy shynaiy tanu tarihqa súiengende ǵana múmkin.

Tarihtan beri Qytaida zańshyldar men taǵylymshyldar siyaqty eki aǵym taitalasyp keldi. «Q-Andas» aqparat agenttigi zańshyldardyń jolyn qúptaimyz. Sondyqtan Qytaidaǵy zańshyldar aǵymynyń ókilderiniń eńbegin audaryp, júrtqa jetkizip, olar jaily materialdar berudi bastadyq.

Siz odan óz qalauyńyzdy taba alasyz?

Han Fi

Han fi (jańa eradan búryńǵy 280-232 jyldary) – Qytai tarihyndaǵy zańshyldar arasyndaǵy kórnekti adam SHunьzynyń oqushysy. Ol SHunьzynyń, sondai-aq, ózinen búryn ótken zańshyldardan Li Kui, Uchyi jáne SHań YAndardyń ideyasyna múragerlik etip ári búl ideyany damytyp, Jango dáuiriniń sońǵy kezindegi zańshyldar ideyasyn kemeldendirip jinaqtaushy. Ol «Hanfizy» degen kitapty jazyp qaldyrǵan. Taǵy bir taǵylymdy eńbegi «Bes qúrt». Ondaǵy taldau búgingi kúni de ózekti.

BES QÚRT

(Tútas bayany)

Búryńǵy erte zamanda halyq alys túrypty, qústar men aiuandar kóp bolypty. Halyq qústardyń, aiuandardyń jáne jylan-shayandardyń ziyandauyna tóze almapty. Bir áulie aǵash basyna qústyń úyasy tárizdi jatyp-túralyq jai jasap, aiuandardyń ziyandauynan saqtanypty. Júrt ony «úyashy» dep atap, qatty qadir tútyp, álemdi basqaruǵa qoiypty.

Ol kezde júrt jabaiy jemister men baqa-kesirtkelerdi qorek etipti. Múnyń keibireuleriniń kúlimsi, sasyq iisi bolyp, asqazan-shekterdi zaqymdaǵandyqtan auru-nauqas kóbeiipti. Bir áulie aǵashty birine-birin úikep ot shyǵaryp, taǵamdardy pisirip, kúlimsi sasyq iisin joǵaltypty. Júrt múny «ot shyǵarushy» dep atap, qatty qadir tútyp, álemdi basqaruǵa qoiypty.

Orta erte zamanda tútas álemge su jaiylyp, qaptap ketipti. Gun degen adam men onyń úly Iui degen adam búryn-sońdy jauapty bolyp, sudy arnaǵa salypty. Tayau erte zamanda SHya handyǵynyń Ji patshasy, SHań handyǵy men Jou patshalyǵy ústemdiginde zalymdyq pen bylyqpalyq oryn tepipti. SHań handyǵynyń Tań patshasy jáne Jou handyǵynyń Uú Uań ásker shyǵaryp, oǵan qarsy jazalau joryǵyn jasapty.

Eger SHya handyǵy zamanynda bireuler taǵy da aǵash basyna úya jasap, jatyp-túrarlyq jai etken jáne aǵashty birine-birine úikep ot shyǵarǵan bolsa, ol sóz joq Gun men Iuidiń mysqylyna qalǵan bolar edi. Eger Jou, Inь handyǵy zamandarynda bireuler taǵy da sudy arnaǵa salyp, tasqyn sudy tizgindeudi eń shúǵyl is dep qarasa, ol sóz joq SHań handyǵynyń Tań patshasy men Jou handyǵynyń Uú Uańnyń mysqylyna qalǵan bolar edi.

Al búgingi tańda bireuler taǵy da YAu, Sunь, Gun, Iui, Tań, Uú Uańdardyń sayasatyn madaqtap, ony jolǵa qoimaqshy bolsa, sóz joq búgingi jańa áulielerdiń mysqylyna qalar edi. Demek, áulieler ertegi sandarǵa boi úsynudy talap etpeidi, qatyp-semgen qaǵidalarǵa tistei qatyp jarmasyp almai, qaita sol kezdegi qoǵam jaǵdaiyna negizdele otyryp, úilesimdi shara qoldanady.

Suń bektigi túsynda bir adam jer jyrtyp júripti. Atysda bir úlken terek bar eken. Qashyp kele jatqan bir qoyan álgi terekke baryp soǵylyp, moiyny úzilip ólipti. Diqan qolyndaǵy egis saimandaryn qoya salyp, soǵylyp ólgen taǵy bir qoyanǵa ie bolu úmitimen terekti kúzetip jatypty. Árine, ondai qoyan taǵy da qolǵa túse qoimaidy ǵoi. Sodan búl is Suń bektiginde kúlkige ainalypty.

Búgingi tańda eger kimde-kim erte zaman patshalarynyń sayasatyn qoldanu arqyly osy zaman jalqaularyn ústemdik etpek bolsa, onda ol álgi qoyan alu úshin terek kúzetip jatqan adam siyaqty aqymaq bolyp esepteledi.

Erte zamanda erler egin salmaǵan júrt jabaiy jemisterdi qorek etip júre bergen. Áielder toqymashylyq júmysymen ainalyspaǵan, júrt aiuandardyń teri-tósegimen-aq kiim-keshekterin tolyqtap alyp otyrǵan. Egin saluǵa, toqymashylyq isine kúsh salmaǵan kúnniń ózinde de qamdalu jetkilikti bolyp otyrǵan. Halyqtyń jan sany az bolǵan, zattyq bailyqtar asyp-tógilip jatqan, sondyqtan júrt arasynda qaqtyǵys, irik-jirik bolmaǵan.

Demek, mol syilyqqa batu qajeti, auyr jaza qoldanu qajeti bolmaǵan. Sodan jalpy júrt alańsyz, ornyqty túrmys ótkizgen.

Qazir bir adamnyń 5 úly bolsa da artyqtyq etpeidi. Onyń ár úly 5-ten úl kórse, atasy dúnie salmai túryp-aq 25 nemereli bolady. Sondyqtan halyqtyń jan sany kóbeiip, zattyq bailyq azaiyp, boiyndaǵy bar kúshin sarqa júmsap eńbek etse de túrmys qajetin qamdai almaityn bolǵan. Sodan barsha júrt arasynda qaqtyǵys, úrys-janjal tuǵan. Eselep syilyq berilse de, kóp ret jaza qoldanylsa da, báribir dúrdarazdyq, búlik tuyp otyrǵan.

 

YAu men Iui patshanyń bolmysy

 

YAu patsha tútas álemdi súrap túrǵan kezinde shóp kúrkesiniń tóbesin jóndep, rettep ala almaǵan. Istetken bóreneleriniń qabyǵy da arshylmaǵan. Qara astyqty jáne jabaiy saidyń nilin qorek etken. Qys kúnderi búǵy terisin jamylyp, jaz kúnderi kenepten kiim kigen. Qazirgi kúnde esikke qaraityn kúzetshiniń kiim-keshegi men iship-jemi odan tipti de nashar emes.

Iui patsha tútas álemdi súrap túrǵan kezinde qolyna qúral-saiman alyp, halyqqa bas bolyp, arqa eti arsha, borbai eti borsha bolyp júrip eńbek istegen. Qazirgi kúnde qúldardyń eńbegi de múnan beter japaly emes.

Demek, erte zaman patshalarynyń óz ornyn basqalarǵa berui – esikke qaraityn kúzetshiniń túrmysyn laqtyryp tastau, qúldyq japaly eńbekten qútylu bolyp esepteledi. Sondyqtan olardyń ózderi súrap túrǵan álemdi basqalarǵa berui maqtan etuge tatityn is emes.

Búgingi tańda audan ákimderi ajal jetip óle qalsa, olardyń úrpaqtary túǵyrdan túspeitin bolǵandyqtan júrt múndai mansapqa óte mán beredi. Demek, oryn beru máselesine kelgende adamdardyń erte zaman patshalaryn ornynan aluy ońai bolǵanmen, qazir ákimdik mansapty ońai ǵana qoldan shyǵarǵysy kelmeidi. Óitkeni mansaptan túsetin múddeniń úlken-kishiligindegi naqty jaǵdaidyń ózi úlken paryqqa ie.

Jotaǵa qonystanyp, etekten su tasyp ishetin júrt ait-mereke kúnderi sálem-sauqyn ornyna bir-birine su tartu etedi. Oipań jerlerge qonystanǵan, su apatynyń zardabyn ábden tartqan júrt adam jaldap, toǵan qazdyryp, su yǵystyrady.

Adamdar quańshylyq jyldyń kókteminde, astyq tapshy kezde, óz tuǵan inisi bola túrsa da ony baǵyp-jetkizuge moiynsúnbaidy. Mol ónim alynǵan jyldyń kúzgi jiyn-terin kezinde bolsa, ósh qainasa sorpasy qosylmaityn jat júrginshilerdi de shaqyryp, qonaq etpei qoimaidy. Múnysy ádeii óz tuystarynan bezip, qiyr shalǵaidan kelgen jolaushylardy jaqyn tartqany emes, qaita qolyndaǵy astyqtyń az-kóp bolǵan naqty ahualynan tuǵan.

Demek, erte zamandaǵy adamdardyń bailyqqa nemqúraily qarauy olardyń pálendei bir keń peiildiginen bolǵan emes, qaita bailyqtyń úlan-asyr moldyǵynan bolǵan. Búgingi tańdaǵy adamdardyń talas-tartys jasauy olardyń pálendei bir pasyq niettiliginen bolǵan emes, qaita bailyqtyń tapshylyǵynan tuǵan.

 

Uú Uań patsha, SHui bektigi jáne YAń uań patsha jaily mysal

 

Erte zamandaǵy adamdardyń patshalyq oryndy ońai ǵana bere saluy olardyń pálendei bir joǵary qasiettiliginen bolǵan emes, qaita biliktiń tym azdyǵynan edi. Búgingi tańdaǵy adamdardyń úlyq boluǵa, óz qojaiyndarynan qol artuǵa úmtyluy olardyń pálendei adamgershiliginiń tómendiginen emes, qaita biliktiń tym úzaryp ketuinen.

Sondyqtan áulieler qoǵamdaǵy bailyqtyń qanshalyq ekenin zerttep, biliktiń mańyzdy boluyn da tarazylap, sodan keiin ǵana naqtyly ahualǵa sai jarlyq jasap, shúǵyl kerekke júginedi.

Sondyqtan jazanyń jeńil boluy qaiyrymdylyq, raqymdylyq bolyp eseptelmeidi. Jazanyń auyr boluy jauyzdyq bolyp eseptelmeidi. Qaita qoǵam ahualyna úilesimdi túrde is istegendik bolady. Demek, sayasat zamanǵa sáikes damuǵa, qoldanylatyn sharalar óz zamanynyń jaǵdaiyna úilesui tiis.

Erte zamanda Uú Uań patsha Vyn, Kau óńirlerin qonystanǵan. Ainalasy júz li keletin jerdi ielep, qaiyrymdylyq sayasatyn júrgizgen. Sodan bastap Júńjaqty ózine baǵyndyrǵan, aqyr ayaǵynda álemge ústemdik etken.

SHui bektiginiń patshasy YAń Uań Hanshui ózeniniń shyǵys jaǵyna qonystanyp, bes júz li keletin jerdi bilegen. Qaiyrymdylyq pen mansaptylyq sayasatyn júrgizgen. Sodan otyz alty bektik oǵan jerlerin berip, tartu-taralǵysyn úsynǵan. Biraq SHui bektiginen ziyan keler dep qauiptengen CHu bektiginiń patshasy Uań Uań ásker shyǵaryp, SHui bektigine shabuyl jasap, ony joiyp jibergen.

Uú Uań qaiyrymdylyq pen mansaptylyq sayasatyn júrgizu sebebinen aqyr ayaǵynda álemdi súraǵan. Al YAń Uań patsha qaiyrymdylyq pen mansaptylyq sayasatyn júrgizgenimen, óz bektigin qorǵap qala almady. Búl – qaiyrymdylyq pen mansaptylyqtyń qazirgi zamanǵa úilespeitindigin, tek erte zamanǵa ǵana úilesetindigin dáleldeidi.

Demek, zaman ózgergen saiyn is te soǵan ilese ózgerip otyrady.

SHui patsha álemdi súrap túrǵan kezde Myau últy oǵan baǵynbaǵandyqtan, Iui degen adam olardy kúshpen baǵyndyrmaq bolady. Sonda SHui patsha:

– Búlai isteuge bolmaidy. Moralь tárbiesin tolyq jalpylastyrmai túryp, qaruly kúsh júmsasaq, múnyń ózi aqiqatqa syimaidy, – depti.

Sodan tárbie arqyly áser etu qyzmetin kúsheitipti. Úsh jyldan soń qoldaryna qalqan ústap, aibalta alǵan oiyn-sauyqshylardy túgel Myau últyna oiyn qoyuǵa jiberipti. Myau últy sodan bastap boi úsynypty.

Óz zamanynda gungundarǵa qarsy júrgizilgen soǵystarda qaru-jaraǵy sai bolǵandar jaudy jeńgen, sauyt-qalqany álsizder óz denelerin zaqymdatyp, jaralanǵan. Búl is qoldaryna qalqan jáne aibalta alǵan oiyn-sauyq úiirmesin jiberip, oiyn qoiyp beru arqyly jaudy baǵyndyru ádisiniń búgingi kúnge úilespeitinin, tek erte zamanǵa ǵana laiyq ekenin túsindiredi.

Demek, jaǵdai ózgerip otyrsa, tótep beru ádisteri de soǵan sáikes ózgeruge tiis.

 

Qoǵamdyq salt-sananyń ózgerui

 

Búryńǵy erte zaman adamdary minez-qylyq jaǵynan ózara baq talasyp, básekelesken. Orta erte zaman adamdary aqyl-parasat jaǵynan úzeńgi qaǵystyryp, múiizdesken. Qazirgi zaman adamdary kúsh-quat jaǵynan áldi men álsizdiń básekesin jasauda.

CHigo bektigi Lugo bektigine shabuyl jasamaqshy bolǵanda, Lugo bektigi CHigo bektiginiń adamdaryna toqtau aitu úshin Zygundy jiberipti. Sonda CHigo bektiginiń adamdary oǵan:

– Sózińizdi orynsyz deuge bolmaidy, biraq bizge keregi siz aitqandai bos sóz emes, qaita jer, – depti de, ásker shyǵaryp Lugo bektigine shabuyl jasap, shekara syzyǵyn Lu bektiginiń astanasynyń qaqpasyna nebári on li jer qalatyndai etip belgilep shyǵypty.

Demek, YAń Uań patsha qaiyrymdylyq, mansaptylyq jasaǵanymen de SHuigu bektigi aqyry qúryp joǵaldy. Zygun parasattylyǵymen arashashy bola túrsa da, Lugo bektigi báribir álsiregen.

Endeshe qaiyrymdylyq pen mansaptylyq jasaudyń, parasattylyqpen arashashy boludyń bári de eldi qorǵaudyń jaqsy ádisteri emes.

Eger SHuigu bektigi YAń Uań patshanyń qaiyrymdylyǵyn, mansaptylyǵyn bir shetke qaiyryp tastaǵan bolsa, eger Lugo bektigi Zygunnyń parasattylyqpen arashashy boluyn qabyldamaǵan bolsa, SHui men Lugo bektikteri qoldaryndaǵy bar kúshine súienip, on myńdaǵan soǵys arbasy bar kúshti jauǵa tótep bergen bolar edi. Sonda CHigo bektigi men CHu bektiginiń shapqynshylyq nieti júzege aspaǵan bolar edi.

 

Sayasi tásilderdiń zamanǵa sai ózgerui, meiirim men zańnyń araqatynasy

 

Erte zaman men qazirgi zamannyń qoǵamdyq salt-sanasy úqsamaǵan soń, sayasi tásilder de jańa-kóne bolyp ózgerip otyruǵa tiis.

Eger bylyǵyp jatqan álemdegi júrtty keńpeiildilik jáne múlaiymdylyq sayasaty arqyly jónge salamyn deu oiy bolsa, múnyń ózi shu asaudy júgensiz ári qamshysyz minip úiretemin deumen teń is. Istiń mán-jaiyn bilmeuden tuatyn ziyan – mine osy.

Qazir taǵylymshyldar men múzyshyldar túgel: «Búryńǵy ótken patshalar kúlli álem halqyna tereń súiispenshil edi, ata-analar óz perzentterine qandai meiirimdi bolsa, olar halyqqa sondai meiirimdi edi», – desedi.

Biraq búryńǵy ótken patshalardyń osyndai ekendigin nemen sipattaidy?

Olar: «Zań oryndary jaza zańyn atqarǵan kezde patshalar búǵan bola oiyn-sauyqty doǵaryp, ólim jazasyna kesilgen qylmystylarǵa úkim oryndalǵanyn estigende qatty qaiǵyryp, kózderine jas alatyn», – deidi.

Olar sóz etip otyrǵan búryńǵy ótken patshalar mine osylai bolǵan eken. Olardyń aituynsha, patsha men búqara arasyndaǵy qarym-qatynas áke men bala arasyndaǵydai jaqyn bolsa, álem sózsiz tynyshtalady. Biraq áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynastyń ózi árdaiym tatu-tátti bola bermeidi.

Adamdardyń súiispenshiligi qansha bolǵan kúnde de, ata-ananyń balaǵa degen súiispenshiliginen asyp kete almaidy. Ata-ana balalaryna meiirimdilik kórsetedi, biraq otbasynyń tatu-tátti ótui ekitalai. Endeshe, patshalar óz búqarasyna sonshama súiispenshil bolǵan kúnniń ózinde de álemde búlik tumaidy deuge negiz joq.

Qazir sóz bolyp júrgen búryńǵy ótken patshalardyń búqaraǵa degen súiispenshiligi ata-ananyń balaǵa degen meiirimine teńeledi. Endeshe halyqty súiispenshilik arqyly oidaǵydai basqaryp ketu múmkin be?

Memleket zańy boiynsha jaza úkim atqarylǵanyna bola patshalardyń kóz jasyn kól etui – olardyń memleket isin zańǵa emes, jeke sezimge súiengenin kórsetedi. Jaza qoldanu – memleket zańy, al kóz jasyn tógu – patshanyń meiirimdiligi.

Búryńǵy ótken patshalar memleket isterin júrgizude ózderiniń kúiinu sezimine boi úrmai, qaita memlekettiń zańyn birinshi orynǵa qoiǵan. Endeshe memleketti meiirimdilik arqyly basqaruǵa bolmaityny da aidan anyq.

Halyq ejelden basa bileu yqpalyna boi úsynyp kelgen. Olardyń qaiyrymdylyqqa, mansaptylyqqa eljiregenderi óte az bolǵan.

Konfutsii álemde jasaǵan áulie, ol ózin tárbielep ústamdy bolyp, óz sayasi kózqarastaryn nasihattap, bektikterdi kezip júrip uaǵyz aitqan. Biraq bektikter onyń dáriptegen qaiyrymdylyq pen moralin qúptap, maqtap, sonyń soiylyn soqqandar nebári jetpis-aq adam bolǵan. Bálkim, qaiyrymdylyq jolyna mán beretinder óte sirek kezdesken.

Lu bektiginiń Aikun patshasy nashar patsha edi. Ol bekti alysymen-aq Lu bektigin biledi, oǵan baǵynbauǵa batyldyq etken eshkim bolmady. Halyq ejelden bilikke baǵynyp kelgen, bilik shynynda adamdardy ońai baǵyndyrady. Sondyqtan Konfutsii jai búqara ǵana, al Aikun – patsha bolǵan.

Konfutsii Aikunniń qaiyrymdylyǵy men mansaptylyǵyna qyzyqqan joq, tek onyń biligine baǵyndy. Demek, eger sóz qaiyrymdylyq pen mansaptylyq turaly bolsa, Konfutsii Aikunge baǵynbauy tiis edi. Al eger bilik kúshi turaly bolsa, Aikun Konfutsiidi búqara retinde ózine baǵyndyrdy.

Búgingi tańda oqymystylar patshalarǵa adamdardy baǵyndyruǵa bolatyn biik kúshti dáriptemei, qaita qaiyrymdylyq pen mansaptylyqty jolǵa qoyuǵa kúsh júmsasa ǵana álemdi bileuge bolady dep aqyl aityp otyr. Múnyń ózi patshanyń sózsiz Konfutsiidei boluyn, al halyqtyń túgeldei onyń shákirtindei boluyn talap etu. Búl – múlde júzege aspaityn is.

 

Ata-ana meiirimi men zań kúshi, jazanyń qajettiligi

 

Qazir bir ońbaǵan úl bar delik: ata-anasy oǵan ashulansa da, ol qateligin túzetip, raiynan qaitpaidy; kórshi-qolańdary kinálasa da, úyalyp ózine kirip shyqpaidy; múǵalimi tárbie berse de, túzelmeidi.

Ata-anasynyń meiirimi, kórshi-qolańdarynyń kómegi, múǵalimniń tárbiesi – osy úsh jaqtyń izgi nietti jaqsylyǵy uaqytsha áser etkenimen, shybyn shaqqan qúrly bolmaidy, ol túzelmeidi. Aqyry jergilikti úlyq qaru-jaraqpen kelip, búl antúrǵandy zań boiynsha qolǵa almaq bolǵanda ǵana ol qorqyp, eski ádetin tastap, qylyǵyn ózgertedi.

Demek, ata-ananyń meiirimi perzentin oidaǵydai tárbieleuge jetkiliksiz. Sózsiz úkimet mansaptylary júrgizetin qatań zańǵa súienuge tura keledi. Múnyń sebebi – halyqtyń tabiǵatynda meiirim-shapaǵat kórgende erkelep, sholjańdaitynynda, al basa bileitin yqpaldy bilikke kez bolǵanda ǵana baǵynatynynda.

Biiktigi jeti jan keletin Jambyl dualy tym biik bolǵandyqtan, qyl ayaǵy luji da oǵan órmelep shyǵa almaidy. Al biiktigi myń jan keletin qúzar tau kólbeu jatqandyqtan, qyl ayaǵy aqsaq qoi da qabyrǵalap shyǵyp jaiylady. Demek, danyshpan patsha árqashan zań shyǵaruǵa basa mán berip, jaza sharalaryn qatań qoldanady.

On neshe chy kezdeme kezdesip qalsa, jai adamdardyń da ony qolynan tastaǵysy kelmeidi. Al eki myń sary altyn túrsa, qyl ayaǵy túnushy jy-mu da qoly kúiip qalamyn dep qorqyp almaidy.

Ziyany timeidi dep bilgen kezde adamdar on neshe kezdemeni almai tastauǵa qimaidy. Al sózsiz qoldy kúidirip, zaqymdaidy dep bilgen kezde eki myń sary altyndy da almai ketedi. Demek, danyshpan patsha jaza sharalaryn qatań atqaruy tiis.

Osy túrǵydan alǵanda:

  • syilyq berude – jaqsysy syilyqty mol beru, syilauǵa tiistilerdi sózsiz syilau, halyqty sál nápsisi ashylatyn etu;
  • jaza berude – eń jaqsysy auyr jaza beru, jazalauǵa tiistilerdi sózsiz jazalau, halyqty sál úreilenetin etu kerek.

Zańdy ábden túraqtandyryp, ony barsha júrtqa úǵyndyru qajet. Sondyqtan patsha syilyq beru jolyn óz erkine qarai ózgerte bermei, jazany da óz erkinshe keshire salmai, túraqty atqaruy kerek. Syiǵa qosa – ataq-abyroi beru, jazaǵa qosa – qylmysty at taǵu kerek.

Osylai bolǵanda minez-qúlqy jaqsy adamdar da, minez-qúlqy jaman adamdar da túgel qúlshyna eńbek etedi.

 

Syi men jaza shatasuy,

ádildik pen adaldyqtyń búrmalanuy

 

Qazir eńbek sińirdi dep bireulerge mansap berilse, kerisinshe taǵy da «mansaptylar arsyz keledi» dep qaralady. Eginshilikti ábden kelistirdi dep bireulerge syilyq berilse, kerisinshe, «olardyń sharuashylyqty jasampazdyqpen gúldendirgenine nemqúraily qaraidy» dep sanalady.

Úiǵarylǵan mindetti qabyldaǵysy kelmedi dep bireulerdi jazalau qajet bolsa, kerisinshe, «olar dúnielik ataq-abyroiǵa, paidaǵa qyzyqpaidy» dep kúder artady. Tyiym salu jarlyǵyn búldirdi dep bireulerge qylmys taǵylsa, kerisinshe, «olar er júrek» dep madaqtalady.

Aiyptau men madaqtau, syilau men jazalau osylaisha ózara qaishylyqty bolyp otyrǵandyqtan, jarlyqtar oirandalyp, halyqty da onan ári ala-sapyran jailaidy.

Qazir bireudiń tuǵan inisin ekinshi bireu soqqylasa, aǵasy sózsiz inisine bolysyp, soqqylaǵanǵa qaitarma soqqy beredi. Múnyń ózi «ádil, tura is» dep baǵalanady.

Bireudiń dos-jaranyn ekinshi bireu jábirlese, múny bilgen adam ósh alu úshin jábirlenushini qudalaidy. Múnyń ózi «adaldyq» dep esepteledi.

Ádildik, turalyq, adaldyq dep qaralǵan múndai qylyqtar órshi berse, patshanyń jarlyqtaryna qaishy kelip, memlekettiń zańdary ayaqasty qalady.

Patsha ádildik, turalyq, adaldyq qasietterin qadir tútqanymen, el-júrttyń tyiym salu jarlyqtaryna qaishylyq jasaǵan qylmystaryn eskermei qoyady. Sonyń saldarynan el-júrt zańdy búzuǵa batyly jetetin bolyp erkinsip alady.

Úlyqtar múndai isterdi tosuǵa amalsyz qalady.

Eńbek etpei dayar asty ishkender «tartymdy adamdar» dep atalady. El qorǵau soǵysyna qatysyp, eńbek sińirmei-aq qúrmetke bólengender «minez-qúlyqty adamdar» dep atalady.

Osyndai «tartymdylyq» pen «minez-qúlyq» órshi berse, eldiń ásker kúshi álsirep, egis dalasy qúlazyp qalady. Eger patsha osyndai tamasha minez-qúlyq pen tartymdylyqty qúptap, kerisinshe, eldiń ásker kúshi álsirep, egis dalasynyń qúlazǵanyn eskermese, onda jeke adamdar «minez-qúlyqty» bolǵanymen, eldiń múddesi kúireidi.

 

Taǵylymshyldar men sodyrlar,

zańǵa qaishy adamdardy madaqtau

 

Taǵylymshyldar ilimin jaqtaushylar erte zamannan qalǵan qújattar men erejelerdi paidalanu arqyly zań-tizimderdi bylyqtyruda. Al sodyrlar qaruly kúsh júmsau arqyly tyiym salu jarlyǵyna qaishylyq jasauda. Patsha bolsa osy eki túrli adamnyń ekeuin de qadir-qúrmet tútyp otyr. Pále-qazanyń tuuynyń sebebi – mine, osynda.

Zańǵa qaishylyq jasaǵandar qylmysyna qarai jazalanuy tiis bolsa da, tolyp jatqan myrzalar ertedegi qújattar men erejelerdi syltau etip, mansap tabuda. Tyiym salu jarlyǵyna qaishylyq jasaǵandar jazalanuǵa tiis bolsa da, tolyp jatqan sodyrlar ózderiniń qanpezerligine súienip baǵyluda.

Demek, zań boiynsha aiyptaluǵa tiisti adamdardy patshanyń ózi qyzmetke taǵaiyndap otyr; úlyqtar jazaǵa tartuy tiis adamdardy joǵarǵy bilik óz jaǵyna shyǵaryp otyr.

Osy tórt túrli jaǵdai bir-birine qarama-qarsy, biraq dúrys-búrysty anyqtaityn ólshem joq. Osylai bola berse, bir emes, on patsha da álemdi jónge sala almaidy.

Sondyqtan qaiyrymdylyq pen mansaptylyqty jolǵa qoyatyndar madaqtalmauy tiis. Olar madaqtalsa, eginshilik pen áskeri iske kesirin tigizedi. Erteden qalǵan qújattar men erejelerdi jattap alǵan adamdar da qyzmetke taǵaiyndalmauy shart. Olar taǵaiyndalsa, zań-tizimderdi bylyqtyrady.

CHu bektiginde bir turashyl, ádiletti adam bolypty. Onyń ákesi bireudiń qoiyn úrlaǵan eken. Ol úlyqtarǵa baryp, ákesin áshkerelepti.

Sonda uázir:
– Múny óltirińder, – depti.

Ony óltirgen sebebi: «Búl adam turashyl bolǵanymen, ákesine raqymsyzdyq istedi», – degen eken. Sóitip ólim jazasyna úkim etipti. Demek, patshanyń turashyl búqarasy ákesiniń opasyz úly bolyp shyqty.

Taǵy bir bektikte bir adam patshaǵa ilesip soǵysqa barypty. Úsh shaiqastyń úsheuinde de jeńilip sheginipti. Konfutsii sebebin súraǵanda, ol:

– Úiimde ólmeli kári ákem bar. Men ólip ketsem, ony baǵatyn jan qalmaidy, – depti.

Konfutsii ony «ákesine opaly úl» dep sanap, mansap berudi úsynǵan eken.

Demek, ákesine opaly úl – patshanyń opasyz búqarasy bolyp shyqty. Al ákesin áshkerelegen adamdy uázir ólimge úkim etti. Sodan bastap CHu bektiginde qylmyskerdi joǵaryǵa habarlaityn eshkim qalmady. Konfutsii soǵystan qashqan qashqyndy madaqtady. Sodan bastap Lu bektiginiń adamdary soǵysta ońai tize búgip, qashqaqtaityn boldy.

Joǵaryda – patsha, tómende – búqara. Múddeleri mine osylai úilespeidi. Patsha ári osyndai eki túrli adamnyń isine shabyt berip, ári elge baqyt tilemek bolsa, búdan tittei de úmit kútuge bolmaidy.

 

Eldi bylyqtyratyn qaishylyqtar

 

Erte zamanda Sań Ji degen adam jazu oilap tapqanda, óz basynyń qamyn kúitteu degen oidy bildiru úshin bir sheńber syzyp, ony «jekelik (私)» dep ataǵan. Jekeliktiń qarsysyn «jalpylyq (公)» dep ataǵan. Sań Ji jalpylyq pen jekeliktiń bir-birine qarama-qarsy ekenin osylai túsindirgen.

Búgingi tańda jalpylyq pen jekelik múdde bir dep sanaityndar osy máseleni egjei-tegjeili zerttemegendikten aǵat ketip otyr.

Óz basynyń qamyn kúitteitin bolu úshin qaiyrymdylyq pen mansaptylyqqa úmtyludan, erteden qalǵan qújattar men erejelerdi jattap aludan artyq jol joq. Qaiyrymdylyq pen mansaptylyqqa úmtylu aitylǵan jerden shyqsa, patshanyń senimine bólenuge bolady. Senimge bólengen soń mansap tabuǵa bolady.

Qújattar men erejelerdi úirengender patshanyń «dana ústazy» atanady. Dana ústaz atanǵan soń bet-bedel, ataq-abyroi ózinen-ózi qoiyla beredi.

Búl – jeke adamdar úshin eń tamasha is. Eńbegi sińbei-aq mansapqa jetedi, shynaiy shen-mártebe almai-aq ataq-abyroiǵa bólenedi.

Osyndai sayasi jaǵdai qalyptassa, el sózsiz bylyǵady. Patshaǵa qauip-qater tónedi.

Demek, bir-birine syimaityn isterdi qatar jolǵa qoyuǵa bolmaidy:

  • bir jaqtan – jaudy joiyp eńbek sińirgenderdi syilau,
  • bir jaqtan – qaiyrymdylyq áreketterin qadirleu;
  • bir jaqtan – qamalǵa shabuyldaǵandardy marapattau,
  • bir jaqtan – barshaǵa súiispenshilik jaily sózderdi dáripteu;
  • bir jaqtan – sauyt pen qaru dayarlap soǵysqa daiyndalu,
  • bir jaqtan – sándi kiim kiip, ásem belbeu buynyp, ǵúlamalarsha jasanu;
  • bir jaqtan – eldi bai etu úshin diqanshylyqqa súienu,
  • bir jaqtan – zańdy búzatyn oqymystylarǵa súienu.

Osy qaishylyqtardyń kesirinen eldi tynyshtandyru da, kúsheitu de, kórkeitu de múmkin bolmaidy.

El irgesi tynysh kezde taǵylymshyldar men sodyrlardy baǵu, al qiynshylyq tuǵanda qaruly áskerge súienu – qisynsyz is. Elden jaqsylyq kórgender kóbine es qatpaidy, qaita elden paida tappaǵandar ǵana janyn salyp eńbek etedi.

Sondyqtan túrli eńbektermen shúǵyldanatyndar óz isine úqypsyz, qańǵybas sodyrlar men bos oqymystylar kúnnen-kúnge kóbeiip barady. Eldi bylyq jailauynyń sebebi – mine osynda.

Aldamshylyq pen bos sózge qúmarlyq

 

Júrt aqyldylyq dep – adaldyq pen shynshyldyqty aitady. El zerdelilik dep – tereń maǵynaly tylsym sózderdi aitady. Biraq tereń maǵynaly tylsym sózderdi tipti eń zerek degen adamdardyń ózi ońailyqpen túsine bermeidi.

Qazir halyq boisúnuǵa tiis zań-jarlyqtar dál sondai túsiniksiz, kúrdeli sózdermen jazylǵandyqtan, qarapaiym júrt múlde túsinbei, amalsyz qalady.

Qaiyrshy kebek pen qauyzǵa auyzy áreń jetip otyrsa, mai-balapan men súr jambasty dámetpeidi. Jarym jeidege iini jetpei otyrǵan adam úlde-búldeni qajet etpeidi.

Dál osy siyaqty, el basqaruda kezek kúttirmeitin mindetter oryndalmai túryp, bos áureshilik isterge kirisu – kereksiz is.

Qazir el basqaru úshin qoldanylyp otyrǵan sharalarda júrt arasynda ádetke ainalǵan, qarapaiym adamdar teris túsinetin erejeler qoldanylyp otyr. Al shyn máninde, búlardyń ornyna naqty ári qarapaiym zańdar qajet.

Endeshe tereń maǵynaly tylsym sózderge halyqtyń eshqandai qajeti joq.

Adaldyq pen shynshyldyqqa mán beretin adamdar aldamaityndardy qúrmetteidi. Al aldamaityndardy qúrmettegender ózderi de aldanyp qalady.

Jai halyqtyń arasyndaǵy qarym-qatynasta bir-birine paida jetkizetin bailyq ta joq, bir-birine qorqynysh tuǵyzatyn qúqyq ta joq. Sondyqtan olar tek senimdi adamdardy izdeidi.

Al patsha bolsa, barlyq adamdy tizgindei alatyn myqty orynda otyr. Eldiń búkil bailyǵyn iemdenip, syilyq beru men jaza qoldanu siyaqty úlken qúqyqqa súiene otyryp, ózi qalasa bárin birdei tynyshtandyra alady.

Sondyqtan Tyanь CHan, Zyhan siyaqty qanpezer, ákki uázirlerdiń ózi adamshylyq jasauǵa batpaidy. Endeshe «shynshyl adamdarǵa» qarap otyrudyń qajeti joq.

Qazir adal, shynshyl adamdar sausaqpen sanarlyq qana. Al el ishinde qyzmet kútushi oryndar júzdep sanalady. Eger adal adamdardy sózsiz paidalanu kerek bolsa, qyzmet bólisuge adamdar jetispei qalady. Onda memleket isin oidaǵydai júrgizetinder azaiyp, kerisinshe, ony búldiretinder kóbeiip ketedi.

Dana patsha el basqaruda qaidaǵy joq «aqyldy adamdarǵa» jalbarynbaidy. Eldi zań arqyly ǵana basqarady. «SHynshyl adamdarǵa» qúshtarlanbaidy, qaita tekseru men baqylau ádisterin berik ústaidy. Osylai bolǵanda ǵana zań ayaqasty etilmeidi, mansaptylar da aldap-arbauǵa batyly barmaidy.

Patshalardyń qúrǵaq sózge senui, sheshendikke áuestik, áskerdiń álsireui men eginniń toqyrauy

Qazirgi patshalar aitylyp jatqan sózderdiń dúrys-búrystyǵyna qaramaidy, qaita sol sózderdiń jylpys ári qúbylmaly aityluyn únatady. Adamdardy istetude olardyń júmysynyń ónimdi nátijesine emes, qúrǵaq ataq-dańqyna jyǵylady.

Osynyń saldarynan álemdegi adamdar shyndyqqa janasatyn sóz aituǵa qúlyqsyz bolyp, kerisinshe barynsha kópirme, tylsym sózderge áuestenip aldy. Sondyqtan ordalarda da, halyq arasynda da – ótken patshalardy madaqtap, qaiyrymdylyq pen mansaptylyqty sóz etetin adamdar tolyp júr. Biraq sayasi jaǵdai báribir ala-sapyrannan qútyla almai otyr.

Óz basyn úlgi etip, is basqarǵandar mártebeli ekenin kórsetuge tyrysady, biraq naqty eńbeginiń nátijesine qaramaidy. Sonda parasatty adamdar da shen-shekpen men kútim qarajatyna kóńil audarmai, orman-toǵaiǵa ketip jasyrynuǵa májbúr bolady. Osydan eldiń áskeri kúshi álsireidi.

Áskeri kúshtiń álsirep, sayasattyń bylyqqa batuynyń sebebi nede?
Eldi bylyqtyratyn sharalardy júrttyń ózi qúptap, patshanyń qadirlep otyrǵanynda.

Qazir el ishinde tútas el basqaru máselesin auyzsha aitushylar kóp. Otbasylarda SHań YAn men Guanь CHjundardyń zań-erejeleri saqtaluda. Biraq el barǵan saiyn kedeilenip barady. Búǵan sebep – auyzymen oraq oratyndar kóbeiip, qolyna qúral alyp, eginshilikpen ainalysatyndar azaiyp ketkendigi.

El ishinde júrt tegis áskeri ister jóninde áńgimeleidi. Otbasylarda Sunь-U U-uchilerdiń áskeri kitaptary saqtauly. Biraq eldiń áskeri kúshi barǵan saiyn álsireude. Búǵan sebep – soǵys turaly kópirme sóz aitushylar kóbeiip, sauyt kiip, qaru asynyp, shepke shyǵatyndar azaiyp bara jatuy.

Demek, dana patsha kópirme sózderge qúlaq aspai, halyqty eginshilik pen áskeri iske tartuy tiis. Eńbek sińirgenderge zattai syilyq berip, bos sózge jáne qúrǵaq sheshendikke batyl tyiym saluy qajet. Sonda halyq bar kúshin sarqa júmsap, patsha úshin júmys isteitin bolady.

Eginshilik – eń mashaqatty is. Biraq halyq: «Egin egu molshylyqqa jetkizedi», – dep dán riza bolyp shúǵyldanady. Soǵys – qauipti is. Biraq halyq: «Soǵys dańq pen abyroi ákeledi», – dep qúlshyna qatysady.

Qazir bilim sońyna túsip, bos sheshendikke salynǵandar – molshylyqqa, abyroiǵa basqa jolmen jetip otyr. Egin ekpei-aq molshylyqqa, soǵysqa qatyspai-aq dańqqa kenelu múmkin bolǵan soń, oǵan kim qyzyqpaidy?!

Sondyqtan júz adamnyń toqsan toǵyzy oi eńbegine áuestenip, bireui ǵana dene eńbegine úmtylady. Oi eńbegine áues bolǵandar kóbeigen saiyn – zań-tizimder bylyǵady. Dene eńbegine qúmartqandar azaiǵan saiyn – eldi kedeilik pen álsizdik jailaidy.

Qoǵamnyń bylyǵuynyń sebebi – mine, osynda.

 

Eńbek pen soǵysty negizgi etu,

eldiń quaty men bailyǵy

 

Sondyqtan dana patsha el basqaruda qamys taqtailarǵa jazyp qoiylǵan kóne qújattar men erejelerge súienbeidi. Qaita zańdy basty oqulyq etedi. Búrynǵy ótken patshalardyń uaǵyzdaryn paidalanbaidy, qaita mansaptylardy ústaz tútady.

Qańǵybas sodyrlar men qanpezer tektes súmpaiylardy paidalanbaidy, qaita shepke kirip jaudy qyratyn erlerge súienedi. Osylai bolǵanda, sóz úqpaqqa, tilmarlyqqa áuestengender túgel zańǵa moiynsúnyp, eńbekpen shúǵyldanady. Al kúsh-quaty barlar túgeldei jaudy joyuǵa attanady.

Sonda el irgesi tynysh kezde – qazyna men bailyq mol bolady. Tosyn oqiǵa tuǵan kezde – ásker kóp, kúsh myǵym bolady. Patshanyń saltanat qúruynyń kapitaly mine, osy.

Patshanyń saltanat kapitaly jinalǵan soń, jau eldiń álsizdigin paidalanyp, búrynǵy danyshpan, kúshti patshalardyń bárinen asyp túsuine múmkindik tuady. Búl sharany sózsiz qoldanbai bolmaidy.

Qazir olai bolmai otyr. Taǵylymshyldar men qańǵybas sodyrlar el ishinde zań tártipke qaishylyq jasauda, múnysyn erlik dep kórsetuge tyrysuda. Syrtqy ister shabarmandary el syrtynda óz yqpalyn júrgizuge úmtyluda. Eldiń ishki-syrtqy jaǵdaiy osylai nasharlap túrǵanda, kúshti jauǵa tótep bermek bolu – qaterli is emes pe?

 

Áldilerge qosylu men álsizdermen birigudiń ziyany

 

Syrtqy ister jóninde talqy júrgizip otyrǵan mansaptylardyń kóbi ekige bólinedi: álsizdermen birlesu tobyna jáne áldilerge qosylu tobyna. Keibiri kegi úshin eldiń kúshin paidalanyp, ósh almaq bolady.

Álsizdermen birlesu degenimiz – birneshe úsaq eldermen odaqtasyp, bir beldi elge shabuyl jasau.
Áldilerge qosylu degenimiz – bir kúshti elge baǵynyp, álsiz elderge ústemdik júrgizu.

Búlardyń ekeui de memleketti saqtaudyń dúrys joly emes.

Qazir áldilerge qosyludy dáripteushiler: «Iri elge baǵynbasaq, beldi jauǵa tap bolyp, oiran bolamyz», – deidi.
Al shyn máninde, iri elge baǵynyshty bolu degenimiz – óz kartań men mór-tańbańdy qolyńmen úsynyp beru. Kartańdy berseń – jerińnen, tańbańdy berseń – ataq-abyroiyńnan aiyryldyń degen sóz. Memleket álsireidi, sayasat bylyǵady.

Álsizdermen birlesudi dáripteushiler: «Úsaq elderge kómektesip, iri elge shabuyl jasasaq, dúnie júzi elderiniń senimine bólenemiz. Senimge bólenbesek, ózimiz qauipke tap bolamyz», – deidi.

Al shyn máninde, álsiz elderge súienu – senim emes, sor. Iri elmen qarsylasqanda, soǵysqa tura keledi. Soǵysta jeńilseń – qyrylu, qashsań – qamal men bekinisińdi búzyp, jau basyp alady.

Sóitip, áldige jalbaqtau da, álsizge arqa súieu de paida ákelmeidi. Ekeuinen de el jerinen aiyrylady, áskeri kúireidi.

Osy sebepti áldilerge qosylǵandar syrtqy kúshke súienip, ishte mansap pen oljaǵa keneledi. Álsizdermen birikkender ishki kúshti paidalanyp, syrtta paida tabady. Biraq búdan elge eshqandai paida joq. Kerisinshe, patshanyń abyroiy tómendep, mansaptylardyń ataǵy ósedi. Eldiń jeri kemip, mansaptylardyń bailyǵy kóbeiedi.

Eger is sátti bolsa, olar ústap qalǵan biligine súienip, úzaq uaqytqa ornyǵady. Al sátsiz bolsa, qyzmetten ketip, búrynǵy jinaǵan bailyǵyna súienip, alańsyz ómirin jalǵastyra beredi.

Patsha olardyń sózine senip, is áli sátti bolmai túryp-aq olarǵa mansap, ataq, bailyq berse, al is sátsiz shyqqan soń da jazalamasa, onda árkim-aq qúrǵaq sózben patshaǵa jaǵudy armandaidy.

Demek, eldiń kúireui men patshanyń qúlauy – osyndai sózuarlardyń bos aqylyna senuden.

 

Ishki sayasatty túzemei,

 syrtqy odaqqa senudiń qauiptiligi

 

Halyq auzynda: «Bishi – kiimimen sándi, sauda – aqshamen mándi» degen támsil bar. Múnyń mánisi – zattyq jaǵdai qanshalyq jaqsy bolsa, is te sonshalyq ońai júzege asady.

Sondyqtan ishki jaqtan tynysh, syrtqy jaqtan quatty bolǵan el árqandai jospardy ońai iske asyrady. Al ishki-syrtqy jaǵdaiy bylyqqan elde eshqandai jospar júzege aspaidy.

Mysaly, CHin bektigi istetken adamdar on túrli jospar qúryp, sonyń toǵyzyna derlik jetken. Búl – CHinniń adamdary zerek bolǵandyqtan emes, qaita olardyń eli tynysh ári quatty bolǵandyqtan.

YAn bektigi istetken adamdar bir jospar qúrsa da, ony oryndauy qiyn bolǵan. Búl – olardyń topas bolǵanynan emes, qaita eldiń ishki ahualy bylyqqandyqtan.

Sondyqtan Djou bektigi CHinnen irgesin aulaq salyp, álsizdermen birlesuge súiendi. Biraq bir jyldyń ishinde-aq ony basqalar jútyp qoidy. Uyi bektigi de basqa bir Uyidan irgesin bólip, áldilerge qosyldy. Biraq jarty jyl ishinde-aq qúryp bitti.

Múnyń ózi álsizdermen birlesudiń Djoudy qúrtqanyn, áldilerge qosyludyń Uyidy joiǵanyn kórsetedi.

Eger Djou men Uyi álsizdermen birigu men áldilerge qosyludy keiinge qaldyryp, áueli ishki sayasattaryn rettep, zań-jarlyqtaryn jetildirip, syi men jazany batyl qoldanǵan bolsa, barlyq kúshin eginshilik pen óndiristi damytuǵa júmsap, bailyq qoryn molyqtyrǵan bolsa, halyqty jan ayamai qamal men bekinisti qorǵauǵa yntalandyrǵan bolsa, onda basqalar olarǵa shabuyl jasaǵan kúnniń ózinde paida tappas edi.

Jau da zor shyǵynǵa úshyrar edi. Myńdaǵan arbaly áskerge ie kúshti memleketter de olardyń bekinisterine shabuyl jasauǵa batpaityn edi.

Demek, eldi joiyludan aman saqtaityn shara – osy. Biraq ol qoldanylmai, kerisinshe eldi kúiretetin joldar tańdaldy. Búl – bileushilerdiń aǵattyǵy.

El ishki sayasattan júrdai bolyp, syrtqy sayasatta da bylyqsa, onda qúlaudan qútylu múmkin emes.

Halyq árqashan amandyǵy men paidasyn oilaidy. Qazir olardy soǵysqa aidap salsań, alǵa úmtylsa – jau qyryp salady, artqa sheginse – áskeri zań boiynsha jazalanady. Búl – óte qauipti.

Óz úi ishin tastap, soǵystyń auyrtpalyǵyn tartsa, otbasy kedeilenedi. Joqshylyqqa, qaterge tap bolǵan halyq soǵystan qashudy oilastyrady.

Sondyqtan olar áskeri mindetten qútylu úshin aqsúiekterdiń jeke júmystaryn istep, mansaptylarǵa para berip, ótinish jasaidy. Sóitip áskeri boryshtan jaltarady. Halyq amandyq tabatyn, paida keletin jerge qalai úmtylmasyn?!

Sonda kópshilik úshin kúsh júmsaityndar azaiyp, aqsúiekterdiń jeke basyna júmys isteitinder kóbeiip barady.

 

Bes túrli «qúrt» turaly qorytyndy

 

Danyshpan patsha eldiń sayasatyn basqarǵanda halyqty saudagerlik pen qolónerden barynsha alystatyp, diqanshylyqpen shúǵyldanuǵa mindetteui kerek. Ol úshin saudagerlerdi, qolónershilerdi jáne bos qańǵybastardy múmkindiginshe azaityp, olardyń qoǵamdyq ornyn tómendetui tiis.

Biraq búgingi qoǵamda patshalardyń jaqyndary arqyly jeke bastyq isterin bir jaily etu ádetke ainaldy. Osydan mansap pen shendi aqshaǵa satyp alu múmkindigi paida boldy. Saudagerlerdiń orny tómendemedi. Kerisinshe, jaldap saudagerlerdiń bailyǵy diqandikinen artyp, qoǵamdaǵy orny joǵarylady.

Sondyqtan adal is isteitin, turashyl adamdar azaidy. Bailyqqa qúnyǵyp, tek sonyń sońynan túsetinder kóbeidi.

Osylaisha eldi bylyqtyratyn mynadai bes túrli adam qalyptasty:

  1. Taǵylymshyl oqymystylar – ótken patshalardyń jol-josynyn kóldeneń tartyp, qazirgi zańdy búzushylar.
  2. Syrtqy ister sheshenderi – bos sózben ádemilep, shyndyqty búrkemeleushiler.
  3. Qańǵybas sodyrlar – sybailastaryn jinap, áperbaqandyqpen ataq alushylar.
  4. Áskeri mindetten jaltarǵandar – para berip, bai-manaptardyń qoltyǵyna kirip qútylatyndar.
  5. Saudagerler men qolónershiler – sapasyz búiymdy qymbatqa satyp, dihandardy qanaushylar.

Mine, osy bes túrli adam – eldi jegidei jeitin qúrt.

Patsha eger osyndai qúrttardy joǵaltpasa, ashyq ári turashyl adamdardy baulyp ósirmese, onda memleket kúirep, keibir júrt pen áulet qúritynyna tańdanuǵa bolmaidy.

 

«Bes qúrt» turaly túsinik

 

Han Fidiń «Bes qúrt» eńbegi – onyń tarihqa kózqarasy men sayasi ideyasyna ókildik etetin basty shyǵarmasy. «Bes qúrt» dep ol zamandaǵy mynadai bes topty ataǵan: ǵúlamalar (taǵylymshyldar), sózúǵar taqualar, qanjar asynǵan sodyrlar, áskeri mindetten jaltarushylar jáne saudagerler men qolónershiler. Han Fi olardyń eginshilik pen áskeri iske paidasy joq, qoǵam úshin ziyandy qúrt tárizdi dep sanaǵan.

Han Fi taǵylymshyldardy qatty synǵa aldy. Ol tarih damyp otyrady, sondyqtan el basqaru ádisteri de zamanǵa sai ózgerui tiis dedi. «Ertedegi zańǵa silteme jasap, qatyp qalǵan qaǵidalarǵa jabyspau kerek» dep nasihattap, konfutsiishilerdiń ótken patshalardy úlgi tútyp, qazirgige nemqúraidy qaraǵanyn aiyptady.

Taǵylymshyldardyń «qaiyrymdylyq, mansaptylyq» ústanymdaryn ol qoǵamǵa qajetsiz dep bildi. Onyń ornyna «zań arqyly basqarudy» dáriptedi. Osy arqyly jańa qalyptasyp kele jatqan legistik aǵymnyń (DiDju tabynyń) múddesin qorǵady.

Han Fi adamnyń taǵdyrǵa emes, óz eńbegine súienui tiis ekenin kórsetti. Ol halyqty eginshilik pen áskeri iske júmyldyryp, eńbek arqyly bailyq pen dańqqa jetudi dáriptedi. Sauda-sattyqqa shekteu qoiyp, eldi kúsheitudiń basty joly – dihandarǵa súienu dep sanady.

Han Fidiń maqsaty – memleketti bai, áskeri túrǵydan quatty etip, Qytaidy bir ortalyqqa baǵynǵan memleketke ainaldyru boldy. Degenmen onyń tarihty túsindiruinde shekteu bar edi: ol qoǵam damuyn jeke áulie-danalardyń eńbegine telip, qaishylyqtyń túp-tórkinin halyq sany men materialdyq igiliktiń jetispeuinen ǵana izdedi.

 

 

Sońy.

Audaryp, rettep úsynǵan Qajet Andas.

«Q-Andas» aqparattyq agenttigi.

 

 

 

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 18
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz